ەل دامۋىن كاسىپورىندار ۇلەسى ايقىندايدى

جالپى, 2009 جىلدان «بوگاتىر كومىر» جشس قازاقستاندىق «سامۇ­رىق-ەنەرگو» اق پەن كومپانيا اكتسيا­سى پاكەتىنىڭ 50 پايىزىن يەلەنگەن رەسەيلىك رۋسال كومپانياسىمەن بىرلەسكەن كاسىپورىنعا اينالدى. ياعني, اكتسيونەرلەردىڭ بىرلەسكەن شەشىمىنە سايكەس, كومپانيانى باسقارۋ ءار بەس جىل سايىن اۋىسىپ وتىرادى. بەلگىلەنگەن كەزەڭ اياقتالىپ قالدى, ەندى الداعى 2014 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ كاسىپورىن «سامۇرىق-ەنەرگو» اق باسقارۋىنا وتەدى.

جالپى, 2009 جىلدان «بوگاتىر كومىر» جشس قازاقستاندىق «سامۇ­رىق-ەنەرگو» اق پەن كومپانيا اكتسيا­سى پاكەتىنىڭ 50 پايىزىن يەلەنگەن رەسەيلىك رۋسال كومپانياسىمەن بىرلەسكەن كاسىپورىنعا اينالدى. ياعني, اكتسيونەرلەردىڭ بىرلەسكەن شەشىمىنە سايكەس, كومپانيانى باسقارۋ ءار بەس جىل سايىن اۋىسىپ وتىرادى. بەلگىلەنگەن كەزەڭ اياقتالىپ قالدى, ەندى الداعى 2014 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ كاسىپورىن «سامۇرىق-ەنەرگو» اق باسقارۋىنا وتەدى.بۇل كۇندەرى «سامۇرىق-ەنەرگو» اق ەلىمىزدەگى كومىر, ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋمەن جانە تاراتۋمەن اينالىساتىن, سونداي-اق, تۇتىنۋشىلارعا ساتۋدى قولعا الىپ وتىرعان ىسكەرلىك جۇيەلەرى جان-جاقتى جۇمىس ىستەي­تىن كومپانياعا اينالىپ وتىر. «بوگاتىر كومىر» جشس باس ديرەكتورى ۆيكتور ششۋكيننىڭ ايتۋىنشا, بىرلەسكەن كاسىپورىننىڭ ۇلەسىنە ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ەنەرگەتيكالىق شيكىزاتتىڭ 40 پايىزى تيەسىلى. كومىر ءوندىرۋ كولەمى جاعىنان ەلىمىزدەگى 30 وزىق كاسىپورىننىڭ قاتارىنا قوسىلدى. جىل سايىن «بوگاتىر» كەنىشى 40 ميلليون توننادان استام كومىر وندىرەدى. كەلەر جىلدارى ياعني, الداعى ونجىلدىقتىڭ سوڭىنا دەيىن ءبىزدىڭ ەلىمىز رەسەيدىڭ ەلەكتر ستانسالارىنا 50 ميلليون توننادان استام كومىر جەتكىزبەكشى. وسىنداي ۇلكەن ماقسات كەنىشتە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ءاربىر كەنشى ەڭبەگىنە جىگەر, سەنىم قوسارى ءسوزسىز. ال «سامۇرىق-ەنەرگو» اق بولاشاقتا ەۋرازيالىق ماڭىزى بار باسەكەگە قابىلەتتى ەلەكتر قۋاتىن وندىرەتىن الىپ ەنەرگەتيكالىق حولدينگ, ياعني وسى سالادا ۇلتتىق وپەراتور بولۋدى جوسپارلاپ وتىر. ويتكەنى,  مۇنداي ۇلكەن ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن «سامۇرىق-ەنەرگو» اق ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, وزگە ەلدەردە دە كومىر شىعارۋ جانە ءوندىرۋ بويىنشا ءوندىرىستى دامىتۋعا ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق جوسپار جاسادى. قازىر ەكىباستۇزدىق كەنشىلەر الدىندا «بوگاتىر» جانە «شىعىس» كەنىشتەرىندە كومىر ءوندىرۋدىڭ وزات, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارىنا كوشۋدىڭ جانە كومىر ءوندىرۋ تاسىلدەرىن جاڭارتۋ جوبالارى كۇتىپ تۇر. بۇل جىلىنا 16,0 ميلليون توننا كومىر ءوندىرۋ دەگەن ءسوز. اتالعان جەتىستىككە وندىرىستىك قۋاتتى نىعايتۋ ارقىلى جەتپەكشى. بايقاپ قاراساڭىز, قازىر ەلىمىزدىڭ كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگىندە قۋات كوزدەرىنە قاجەتتىلىك قارقىنمەن وسۋدە. سوندىقتان, «بوگاتىر كومىر» كومپانياسى دا وسى قاجەتتىلىك ۇدەسىنەن شىقپاقشى. مىسالى, الداعى جىلدارى ەكىباستۇز ماەس-1 ستانساسىنىڭ قۋاتتىلىعىن قايتا قۇرۋعا ارنالعان جۇمىستار اياقتالادى, ەكىباستۇز ماەس-2 ستانساسى (اكتسيونەرلەرىنىڭ ءبىرى رەسەيدەگى «راو ەەس» ابق بولىپ تابىلادى) №3 ەنەرگوبلوكتى ىسكە قوسپاقشى. سول كەزدە بۇل ستانسالاردىڭ كومىرگە دەگەن قاجەتتىلىكتەرى ءبىر جىلدا 18 ميلليون تونناعا دەيىن جەتەدى. بۇعان استانا, قاراعاندىنىڭ جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قۋاتتىلىعىن قوسىڭىز. ءتىپتى, قۇرىلىسى بالقاش كولىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس جاعاسىنان باستاۋ الاتىن «بالقاش جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى دا ەكىباستۇزدىق «بوگاتىر» ءۇشىن كومىر ساتۋدىڭ جاڭا ءبىر نارىعىنا اينالادى. جىل سايىن بالقاش جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنا 9 ميلليون توننا كومىر جەتكىزىلەدى. ءسويتىپ, 2020 جىلعا دەيىن ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق كارتاسىندا «بوگاتىردىڭ» كومىرىن تۇتىناتىن وزگە دە ەنەرگەتيكالىق قۋاتتى كاسىپورىندار قاتارى دا كوبەيە تۇسەدى. جالپى, «بوگاتىر» كەنىشى ۇنەمى جاڭعىرتىلىپ جاڭار­تۋدان ءوتىپ وتىرماق. بۇل كۇندەرى مۇندا كومىر ءوندىرۋ 280 مەتر تەرەڭدىكتە جۇرگىزىلۋدە. كەنشىلەر ءۇشىن بۇل كومىر تيەۋدىڭ مولشەرىن وسىرۋدە ءارى تەحنيكانىڭ وندىرىستىك ونىمدىلىگىن تومەندەتەدى, ءونىمنىڭ باعاسىنا دا تەرىس اسەرىن تيگىزەدى. سوندىقتان, 2016-2018 جىلدار ارالىعىندا كاسىپورىن كومىر تاسىمالىن جاقسارتۋدىڭ تسيكلدى-ارنالى تەحنولوگياسىنا كوشپەك.  الداعى جىلدارى ەنەرگەتيكانىڭ كومىرگە دەگەن قاجەتتىلىگى وسە بەرەدى. وسىعان ساي, كاسىپورىندا «شى­عىس» كەنىشىن كەڭەيۋ, جاڭ­عىرتۋ جوباسىنىڭ جۇمىستارى باستالىپ تا كەتتى. 2020 جىلدان سوڭ بۇل كەنىشتىڭ قۋاتتىلىعىن 8 ميلليون تونناعا دەيىن وسىرەتىن تسيكلدى-ارنالى تەحنولوگيالىق جۇيە ەنگىزىلەدى. وسىنىڭ ەسەبىنەن «بوگاتىر كومىر» كومپانياسىنىڭ جالپى وندىرىستىك قۋاتتىلىعى جىلىنا 58 ميلليون توننا كومىرگە جەتەدى. ارينە, قازىر كومىر نارىعى تۇراقتى ەمەس, ونىڭ ماۋسىمدىق وزگەرىستەرى دە  بار. مىسالى, 2008 جىلى كاسىپورىن تۇتىنۋشىلارعا – 46,2 ملن. توننا, 2009 جىلى – 35,4 ملن.توننا, 2010 جىلى –  38,7 ملن.توننا, 2011 جىلى – 40,1 ملن.توننا, 2012 جىلى – 44 ميلليون توننا كومىر جىبەردى. ال, بيىل كاسىپورىن رەسەيدىڭ ەلەكتر ستانسالارىنا 41,5 ميلليون توننا كومىردى جىبەرمەكشى. كاسىپورىننىڭ دامۋى ءوندىرىستى جاڭارتۋعا, جاڭعىرتۋعا, جاڭا تەحنولوگياعا بايلانىستى. قازىر «بوگاتىر كومىر» جشس روتورلى جانە ءبىر ءشومىشتى ەكسكاۆاتورلاردى جاڭارتۋ جوباسىن اياقتادى. كومپانيا الەمدىك وندىرۋشىلەردىڭ كومىر كەنىشتەرىنە ارنالعان اۆتو­اۋدارعىشتار ساتىپ الدى. كە­نىشتەردە «Caterpillar», «Komatsu» جانە «بەلاز» سياقتى ماشينالاردىڭ 27 بىرلىگى جۇمىس جاسايدى. «بوگاتىر كومىر» جشس ەكولوگيالىق قورشاعان ورتانى قورعاۋعا بايلانىستى كوپ كوڭىل بولۋدە.

كەلەسى كەلگەن باعىتىمىز – ەكىباستۇزداعى بولات نۇرجانوۆ اتىنداعى ماەس-1 ستانساسى. ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋمەن جانە تاراتۋمەن اينالىساتىن جىلۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ بەلگىلەنگەن قۋاتتىلىعى 4000 مۆت. بۇعان دەيىن ونى تەڭدەي ۇلەسپەن «سامۇرىق-ەنەرگو» اكتسيونەرلىك قوعامى مەن «قازاقمىس توبى» يەلەنىپ كەلدى. جۋىردا قازاقمىس توبى ەكىباستۇز ماەس-1 مەن «قازگيدروتەحەنەرگو» جشس-دەگى ۇلەسىن ساتۋ تۋرالى «سامۇرىق-ەنەرگو» اق-پەن كەلى­سىمگە قول قويدى. ونىڭ جالپى قۇنى 1,3 ملرد. دوللاردى قۇرايدى. 

ال  كەلىسىم «قازاقمىس» توبىنىڭ تاۋەلسىز اكتسيونەرلەرى مەن ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ باسىم بولىگى قولداۋ كورسەتكەن جاعدايدا عانا جاسالاتىن كورىنەدى. بۇل كەلىسىم ەكىباستۇز ماەس-1 ستانساسى مەن «قازگيدروتەحەنەرگو» جشس-گە باستاپقى ينۆەستيتسيالاردان پايدا تابۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. ستانسا ەكىباستۇزدىڭ تاس كومىرىن پايدالانادى. وندىرگەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باسىم بولىگى ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق نارىعىندا تاراتىلادى. ال بۇگىندە بۇل ستانسادا جالپى قۇنى 1 ملرد. اقش دوللارىنان اساتىن قازاقمىس توبى مەن «سامۇرىق-ەنەرگو» اق-تىڭ ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلۋدا. باعدارلاما ىسكە قوسىلماي تۇرعان ەكى ەنەرگوبلوكتى قالپىنا كەلتىرۋدى جانە قولدانىستاعى بەس ەنەرگوبلوكتى, جالپى, ستانسالىق جابدىقتاردى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, جاڭارتۋدى, تازارتۋشى ەلەكتر سۇزگىلەرىن ورناتۋدى كوزدەيدى.

ال جاڭارتۋ مەن جوبالىق قۋاتتىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋ كەستەسى 2016 جىلعا دەيىن جاسالعان. بۇل باعدارلامانىڭ جالپى قۇنى 280 ملرد.-تان  استام تەڭگەنى قۇرايدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەكى ەنەرگوبلوك تا قالىپتى جۇمىس ىستەۋدە. بۇدان باسقا ەكى ەنەرگوبلوك قوسالقى ازىرلىكتە تۇر. نەگىزىندە ستانساداعى بارلىق 6 ەنەرگوبلوك جۇمىسقا كىرىسكەندە 3000 مۆت قۋاتتىلىققا جەتەدى. بيىلعى جىلدىڭ 9 ايى ىشىندە ماەس-1 ستانساسىندا 10 032 ملرد. كۆت ساعات ەلەكتر ەنەرگياسى ءوندىرىلىپتى. قازىرگى كەزدە وتىننىڭ قورى 465 357 توننا كومىردى, 1771 توننا مازۋتتى قۇرايدى. جىل اياعىنا دەيىن تاعى دا 1 500 توننا مازۋت ساتىپ الىنباق. سونىمەن بىرگە, № 4, 6 جانە 8 ەنەرگوبلوكتارى جوندەلدى. №8 ەنەرگوبلوك وتكەن جىلى ستانساعا 15 ملرد.-تان استام كيلوۆاتت ساعات ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرىپ شىعارۋعا مۇمكىندىك بەردى. ستانسا ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل كورسەتكىش 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا 13,15 پايىزعا ارتىق.  ال, №5 جانە №3 ەنەرگوبلوكتارىنا ەلەكتر سۇزگىلەرى ورناتىلسا, №7 ەنەرگوبلوكتا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى. سونىمەن بىرگە, №2 ەنەرگوبلوكتى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى مەرزىمىنەن بۇرىن باستالدى. بۇل ەنەرگوبلوكتا قازاندىق جابدىقتارى, تۋربينا, گەنەراتور ايىرباستالادى, قوسالقى جابدىقتار قالپىنا كەلتىرىلەدى, ەلەكترلى سۇزگىلەر ورناتىلادى. جوسپارلى شىعىندار قۇنى 61,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى.تيىمدىلىگى جوعارى بولاتىن اۋا تازارتۋشى ەكى ەلەكتر سۇزگىنىڭ ورناتىلۋى اۋاعا تارالاتىن زياندى زاتتاردىڭ اۋقىمىن قىسقارتادى. زاماناۋي ەلەكتر سۇزگىلەر ستانسادا جۇمىس ىستەپ تۇرعان بارلىق ەنەرگوبلوكتاردا ورناتىلدى. ولاردى كۇزگى-قىسقى كەزەڭگە دايارلاۋ ءۇشىن ستانسادا 64 ءىس-شارادان تۇراتىن باعدارلاما ىسكە اسىرىلدى.

فاريدا بىقاي,

«ەگەمەن قازاقستان».

پاۆلودار وبلىسى.