پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جىل سوڭىنا دەيىن پايدالانىلماي جاتقان جايىلىمداردى مەملەكەت يەلىگىنە قايتارۋ تۋرالى تاپسىرماسى قوعامدىق پىكىردى تاعى دا ءبىر تولقىتىپ جىبەردى. ويتكەنى كوپتىڭ كوكەيىندەگى ماسەلە وسى. ءتورت ت ۇلىگىمەن كۇن كورگەن اۋىلداعى اعايىنعا جايىلىم جەتپەيدى. مال جاياتىن ءورىستىڭ كوبى جەكەنىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەن.
«جايىلىمداردىڭ 99 پايىزى شارۋا قوجالىقتاردىڭ يەلىگىندە. ونىڭ 36 پايىزىندا عانا مال جايىلادى. قالعان 46 ملن گەكتار جايىلىم جەر بوس جاتىر. ۇكىمەتكە باس پروكۋراتۋرامەن بىرلەسىپ, بيىل جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وسىنداي جايىلىمداردى قايتارۋدى تاپسىرامىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
مۇنىڭ الدىندا پرەزيدەنت گازەتىمىزدە جاريالانعان «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىندا ءاربىر قازاقستاندىقتى الاڭداتاتىن ماسەلەلەرگە توقتالعان. ەلدىڭ بىرتۇتاستىعى جايىندا بايانداي كەلە, ەلىمىزدىڭ جەرى ەشكىمگە ساتىلمايتىنىن, شەتەلدىكتەردىڭ مەنشىگىنە بەرىلمەيتىنىن ايتقان. سونداي-اق بيىل جەر ماسەلەسى جونىندەگى كوميسسيا قۇرىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋ تۋرالى ناقتى ءبىر بايلام جاسالاتىنىن جەتكىزگەن.
ەستەرىڭىزدە بولسا, بۇل ماسەلە 2019 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا دا كوتەرىلگەن ەدى. سول كەزدەگى ءماجىلىس دەپۋتاتى جەكسەنباي دۇيسەباەۆ «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭدا ايتىلعان ماسلەلەر تەك قاعاز جۇزىندە عانا قالىپ وتىرعانىن ايتىپ, ۇكىمەت باسشىسىنا ساۋال جولداعان. دەپۋتاتقا بەرگەن جاۋابىندا پرەمەر-مينيستر اسقار مامين ارنايى جۇرگىزىلگەن تالداۋدىڭ ناتيجەسى رەسپۋبليكاداعى جەكەلەگەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە, اسىرەسە وڭتۇستىك وڭىرلەردە جايىلىم جەردىڭ تاپشىلىعىن كورسەتكەنىن, وسىعان بايلانىستى «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ شەڭبەرىندە اۋىل-ايماقتاردىڭ جايىلىم جەرىن قايتادان ءبولۋ قاراستىرىلىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى جايىلىم ماسەلەسىن تەكتەن-تەككە قوزعاماسا كەرەك.
2015 جىلدىڭ 2 قاراشاسىندا ەلىمىزدىڭ جەر كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەنى بەلگىلى. قۇجاتتىڭ 24-بابىنا سايكەس, اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋ مەرزىمى 10 جىلدان 25 جىلعا دەيىن ۇزارتىل- دى.
ەسەسىنە, وسى ۋاقىتقا دەيىن جەر تەلىمىن 49 جىلعا دەيىن جالعا الىپ, شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان وتانداستارىمىزدىڭ قۇقى شەكتەلدى. 2016 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا سول كەزدەگى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ەربولات دوساەۆ سول جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى 1,7 ملن گەكتار جەر اۋكتسيون ارقىلى ساتىلىمعا شىعاتىنىن مالىمدەدى. بۇل مالىمدەمە حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزىپ, بىرنەشە قالادا جاپپاي قارسىلىق شارالارى ءوتتى. ەلدىڭ نارازىلىعىنان كەيىن جەرگە بايلانىستى 14 ماڭىزدى شەشىم قابىلداندى. وندا جالعا بەرەتىن تەلىمدەردىڭ شەكتى كولەمى انىقتالىپ, جەردى پايدالانۋ تاسىلدەرى مەن ونى ءتيىمسىز پايدالانعان جاعدايدا مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرالى ۇسىنىستار ەنگىزىلدى. وسىلايشا, قازاقستاندىقتارعا جەردى 49 جىلعا دەيىن جالعا بەرۋ نورماسى ساقتالىپ قالدى, «جايىلىم تۋرالى», «جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ تۋرالى» قۇجاتتار ازىرلەندى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ايدوس سارىم جايىلىمدىق جەر ماسەلەسى جەرگە قاتىستى قوردالانىپ قالعان ماسەلەنىڭ ءبىر بولىگى عانا ەكەنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, جەر سالاسىنداعى سوڭعى بەس جىلدا جەتكەن ەڭ ۇلكەن جەتىستىگىمىز – جەرىمىزدىڭ شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرىلمەيتىنى جانە ساتىلمايتىنى. «جەرگە قاتىستى ماسەلەگە كەلگەندە الدىمەن 2016 جىلى شىعارعان شەشىمدەردى قايتا قاراپ, وي ەلەگىنەن وتكىزىپ الۋىمىز كەرەك. سول كەزدەگى كوميسسيانىڭ قۇزىرەتى جەتپەگەن جايتتاردى كۇن تارتىبىنە قايتا شىعاراتىن ءسات كەلدى, سولاردى شەشىپ الساق, جەر داۋىن ءبىراز تارقاتقان بولار ەدىك», دەيدى ايدوس سارىم.
دەپۋتات 1990 جىلداردىڭ الاساپىرانىن پايدالانىپ, جەرگە يەلىك ەتىپ كەتكەن ادامداردىڭ اتى-ءجونىن دە حالىق ءبىلۋى كەرەكتىگىن العا تارتتى. «قازاقستاندا جەرگە قاتىستى اقپاراتتار قۇپيا بولماۋى كەرەك. قازىر اقپاراتتىڭ زامانى. سوندىقتان قولىندا باردا قونىشىنان باسقانداردىڭ ەسىمىن انىقتاۋ قيىندىق تۋعىزبايدى دەپ ويلايمىن. قاراماعىندا 500 گەكتار جەرى بار تۇلعالار كىمدەر ەكەنىن ەل ءبىلۋى ءتيىس. جەردىڭ قانداي شارتتارمەن جالعا بەرىلگەنى دە سول كەزدە ايقىندالىپ قالار ەدى», دەيدى دەپۋتات.
بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, ەكونوميست قۋانىش ايتاحانوۆ تا ۇكىمەت 2016 جىلى جەرگە بايلانىستى ەنگىزىلگەن ۇسىنىستاردى قايتا قاراپ, ناقتى شەشىم قابىلداۋ قاجەتتىگىن ايتتى. «كەزىندە جەر تەلىمدەرى قالاي جەكەنىڭ قولىنا ءوتىپ كەتتى؟ ولار تەلىمدەردى قانداي ماقساتقا پايدالاندى؟ وسى ماسەلەلەر كولدەنەڭ قويىلۋى كەرەك. ەگەر جەر ورىنسىز بەرىلىپ, ماقساتسىز پايدالانىلعان بولسا, وندا تەلىمدەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلۋى ءتيىس».
ەكونوميست 1993 جىلى قابىلدانعان جەر كودەكسىندەگى جەر قورى تۋرالى تارماقتى دا ەرەكشە قاپەردە ۇستاۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. «اسىلىندە وسى تارماققا ساي ءاربىر وبلىستا, ءاربىر اۋداندا اشىلعان جەر قورىنا مەملەكەت يەلىگىندەگى جەردىڭ 40 پايىزى بەرىلۋى كەرەك ەدى. ۇكىمەت پايدالانباي جاتقان جەر تەلىمدەرىن وسى قوردىڭ قاراماعىنا وتكىزىپ, جۇمىسىن جاڭعىرتۋ كەرەك. مۇنداي قادام جەرگە قاتىستى سەنىمسىزدىكتى از دا بولسا سەيىلتەر ەدى», دەيدى ول. ق.ايتاحانوۆتىڭ سوزىنشە, 2016 جىلى كوميسسيا جەكە تۇلعالارعا بەرىلەتىن جەر كولەمىن ناقتىلاپ, ۇكىمەتكە ۇسىنعان. بىراق سول كەزدەگى ۇكىمەت قانداي شەشىم شىعارعانى ەلگە بەلگىسىز. «وسى رەتتە جەردى جالعا الامىن دەگەن ازاماتتار مەن جەر قورى جانە اۋدان باسشىلارى اراسىندا كەلىسىمشارت ءتۇزىلۋى ءتيىس. بۇل شارتتا جەر قانداي ماقساتقا يگەرىلەتىنى ناقتىلانىپ, تاراپتاردىڭ مىندەتتەمەلەرى ايقىندالۋى كەرەك. ەگەر قۇجاتتاعى مىندەتتەر ورىندالماسا, وندا جەر كەرى مەملەكەتكە قايتارىلاتىنداي ەتكەن ابزال», دەيدى ق. ايتاحانوۆ.
ەكونوميست-ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, وڭتۇستىكتەگى اعايىندى سولتۇستىككە قونىستاندىرۋ ماسەلەسىن دە جەر ارقىلى شەشۋگە بولادى. ول ءۇشىن سولتۇستىككە قونىس اۋدارۋعا نيەت ەتكەندەرگە ۇكىمەت ۋادە بەرگەن قوسىمشا قارجىمەن قوسا, بىرنەشە جۇزدەگەن گەكتار جەر دە جالعا بەرىلگەنى دۇرىس. سوندا بوساپ قالعان ايماققا ەل قوندىرساق دەگەن ارمان-جوسپار ورىندالادى. بۇل ءۇشىن جوبانى مەملەكەتتىك باعدارلاما دەڭگەيىندە قاراستىرۋ كەرەك.
– قازاق جەردى يگەرە المايدى دەگەن بوس ءسوز. جەردى ساۋىقتىرىپ, ونى جونىمەن پايدالانا الاتىن ازاماتتارعا جالعا بەرۋ كەرەك. ءبىز وسى ارقىلى ازىق-ت ۇلىك پروبلەماسىن دا شەشە الامىز, – دەيدى ق.ايتاحانوۆ.
2003 جىلى قابىلدانعان جەر كودەكسى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولعان توقتار ەسىركەپوۆ بۇل قۇجاتتىڭ بۇرىنعى زاڭدارعا قاراعاندا ەڭ باستى ايىرماشىلىعى – مەملەكەت اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنە تاۋار, جەكەمەنشىك نىسانى رەتىندە تانىپ, ساتۋعا شىعارعانىن ايتىپ بەردى. جەردىڭ ساتۋعا شىعارىلعان سەبەبى بىلايشا تۇسىندىرىلەدى: «90 ملن گەكتاردان استام اۋىل شارۋاشىلىعى جەرى دۇرىس پايدالانىلماي جاتىر. جەردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار, ول – جەكەمەنشىككە بەرۋ, جەردىڭ ناقتى يەسى بولماي, جەردىڭ قۇنارىن ەشكىم ارتتىرمايدى. ونى ءوز مەنشىگىندەي قارامايدى...».
– الەمدىك تاجىريبەگە قاراساق, جەر ماسەلەسى ءار ەلدە ءارتۇرلى شەشىلگەن. تەلىمنىڭ جارتى بولىگى جەكەمەنشىكتىڭ قولىنا وتسە, ءبىر بولىگى – مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە. سوندىقتان «تەك قانا جەكە مەنشىك قۇتقارادى, ودان باسقا جول جوق» دەگەن قاعيدات دۇرىس ەمەس, – دەيدى ت.ەسىركەپوۆ.
ەكونوميستەر جەر رەفورماسى باستالعالى بەرى جەر قۇقىعى وزگەرىپ وتىرعانىن ايتادى. ايتالىق, 1990 جىلداردىڭ باس كەزىندە جەردى يەلەنىپ العاندار جەر ۇلەسىن سوڭىنا مۇراگەرلىككە قالدىرا الاتىن. ال 1995 جىلى جاريالانعان جارلىقتاردا «جەردى تۇراقتى پايدالانۋ» دەگەن باپتار پايدا بولدى.
– وسىعان وراي شىققان ۇكىمەت قاۋلىسىندا «جەر جەكەمەنشىككە كەتپەيدى, تەك پايدالانۋ قۇقىعىمەن ساتىپ الۋعا بولادى» دەلىنگەن. ال جەردى تۇراقتى پايدالانۋ قۇقىعىمەن ساتىپ العاندار 2003 جىلى قابىلدانعان كودەكس بويىنشا جەردى زاڭداستىرىپ الدى, – دەيدى توقتار ەسىركەپوۆ.
سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىلارى 10-15 جىلدىڭ ىشىندە 10-15 ملن گەكتار جەر جەكە مەنشىككە ساتىلادى دەپ بولجام جاساعان. بىراق 1993 جىلدان بەرگى 27 جىلدا 1-1,5 ملن گەكتاردان ءسال اساتىن جەر ساتىلعان.
وسى رەتتە ت.ەسىركەپوۆ وڭتۇستىك وڭىرلەردە جايىلىمدىق جەرلەردىڭ تاپشىلىعىنان اۋىلداعى اعايىن مالىن قوراعا بايلاپ باعاتىن دەڭگەيگە جەتكەنىن ايتتى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, جايىلىمداردىڭ 99 پايىزى – شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلىگىندە. الايدا ونىڭ 36 پايىزىندا عانا مال جايىلادى.
رەسمي مالىمەتكە سۇيەنگەن ت.ەسىركەپوۆ ەلدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەردىڭ 1,5 پايىزى جەكەمەنشىككە ساتىلعانىن, ال 98,5 پايىزى مەملەكەتتىڭ قولىندا ەكەنىن, بىراق مەملەكەت قولىنداعىسىنان ايىرىلىپ قالعانىن ايتتى. وعان جەر كودەكسىن قابىلداۋ كەزىندەگى «جەردى پايدالانۋ قۇقىعىمەن ساتىپ العاندارعا جەر تەگىن بەرىلەدى» دەگەن وتپەلى باپتار جول بەرگەن. وسىلايشا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى 4,5-5,5 ملن گەكتار جەر وزگەنىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەن. الايدا بۇل تۋرالى ەش جەردە ايتىلىپ, نە بولماسا كورسەتىلمەيدى.
–جەر كودەكسىن قابىلداعانعا دەيىن جەردى ءبىر تۇگەندەپ الايىق دەگەندە ەشكىم قۇلاق اسپادى. وسىدان كەيىن جەر ماسەلەسى شيەلەنىسە ءتۇستى. ەندى جەردى تۇگەندەۋ ءىسى ەشقانداي ناتيجە بەرمەسى بەلگىلى. جەر سالىعىن وسىرۋدەن دە پايدا كورەتىنىمىز شامالى. ول ءۇشىن ۇكىمەت ەكونوميكالىق كاداستر جاساۋى كەرەك. اينالىپ كەلگەندە, بۇل دا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىنە ينۆەنتاريزاتسيا جۇرگىزۋگە كەلىپ تىرەلەدى. سوندىقتان ەڭ دۇرىسى, قالعان 46 ملن گەكتار جايىلىمدىق جەردى جەر قورىنا تاپسىرۋ كەرەك, – دەيدى ت. ەسىركەپوۆ.
كەزىندە جەردى جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانى تۇسىندا اۋىلدىق مەكەندەردە 500-1000 گا, وبلىستاردا 200-500 مىڭ گا جەردى يەلەنىپ كەتكەن بۇرىنعى كەڭشار باسشىلارى مەن وبلىس اكىمدەرىنىڭ قاراسى كوپ بولعانىن ايتقان ت.ەسىركەپوۆ سولاردى انىقتاۋ جونىندەگى ۇسىنىسپەن پرەزيدەنتكە شىققالى وتىرعانىن جەتكىزدى. «ول جەرلەردىڭ كىمگە بەرىلگەنى تۋرالى ماسەلە دە تىم كۇڭگىرت. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىندەگى جەكەمەنشىككە ءوتىپ كەتكەن جەر تەلىمدەرى – كاسپي تەڭىزىنىڭ قايراڭىندا ورنالاسقان. ەل ىشىندە «سول ايماقتاردا ءىرى مۇناي كوزى بار. يەلەرى سول ءۇشىن ۇستاپ وتىر» دەگەن اڭگىمە تاراعان. بۇل ماسەلەنى دە ۇكىمەت جەردىڭ يگەرىلمەي جاتقانىن تەكسەرگەن كەزدە ەسكەرۋ كەرەك, –دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ەكونوميست.
الماتى