بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجى نەلىكتەن يگەرىلمەيدى؟

جىل سايىن ايتىلىپ جۇرگەن ماسەلەنى بيىل دا جاسىرىپ قالۋ مۇمكىن بولمادى: داعدارىسقا قارسى جوسپار جانە ونىڭ ايقىن ماقساتتارى جەتكىلىكتى قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, بىرقاتار ايماقتا قارجىنى ۇنەمدەۋگە ارنالعان باستامالاردىڭ جالعاسى جاڭا جىلدىڭ اتريبۋتتارىنا ميلليونداپ قارجى بولۋمەن تۇيىندەلگەنىن اقپارات قۇرالدارى جازدى. بيۋدجەت يگەرىلمەي, قارجى وڭدى-سولدى جۇمسالاتىن «جەلتوقسان سيندرومى» 2020 جىلى دا بايقالدى. كەيبىر وڭىرلەردە ەبەدەيسىز ەسكەرتكىشتەر ورناتىلىپ, كەيبىر لوتتاردا قاراپايىم قالامساپ باعاسى باستاپقى قۇنىنان قىمباتتاپ كەتتى. قىسقاسى, ارتىق شىعىنعا جول بەرمەۋ ءۇشىن اقشانى ەكونوميكاعا باعىتتاۋدىڭ تەتىكتەرىن قاراستىرۋ كەرەك. تالايدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان ەسكەرتپە بۇل جولى دا قاپەرگە الىنبادى. 2020 جىلدىڭ بيۋدجەتىنە 39 تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. 3 تۇزەتۋ زاڭ جوباسىنىڭ ماتىنىنە, 36 تۇزەتۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىنە قاتىستى بولدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلتتىق قوردان 4 ترلن 770 ملرد تەڭگە الىنىپ, كەيبىر باعىتتارعا جۇمسالاتىن قارجى قىسقاردى.

ارينە, بيۋدجەتتىڭ ءار تيىنىنا دەيىن تولىق يگەرۋ مۇمكىن ەمەس, بۇل وتە قيىن شارۋا. الايدا, داعدارىس كەزىندە بيۋدجەت قارجىسىن مەيلىنشە يگەرۋ – باستى مىندەت. 5-10 ملرد ەمەس, 122 ملرد تەڭگەنىڭ يگەرىلمەي قالۋى اقىلعا سىيمايتىن شىندىق.

ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»

2003-2012 جىلدارى ەسەپ كومي­تەتىن باسقارعان ومارحان وكسىك­باەۆ قازاقستاندا بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىنى يگەرۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرى قالىپتاسپادى دەپ وكپەلەۋدىڭ قاجەتى جوعىن ايتادى. جىلدىڭ باسىندا قارجى بولىنگەن كەزدە قارجى ناق­پا-ناق ەسەپتەلىپ, مينيسترلەر مەن اكىم­دەر ءار تەڭگەنىڭ قاجەتتى باعىت­تارعا باعىتتالعانىن دالەلدەپ ەسەپ بەرەدى.

و.وكسىكباەۆ ايتىپ وتكەندەي, ەلدە بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋ قىزمەتىن قادا­عالايتىن ارنايى زاڭ بار. ول زاڭدا بيۋدجەت قارجىسىن قالاي جانە قانداي ماقساتتا جۇمساۋ كەرەكتىگى انىق كورسەتىلگەن. ۇتىمدى جۇمساۋ ءۇشىن تەندەردى كەشىكتىرمەي وتكىزۋ, قارجىنى كوپكە سوزباي ءبولۋ كەرەكتىگى ايقىن جازىلعان. ماسەلە بيۋدجەتتىك تاپسىرىس بەرەتىن تۇلعالاردىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىنە, تاپسىرىستىڭ تيا­ناق­تىلىعىنا بايلانىستى. ەگەر جاۋاپ­كەرشىلىك جاعىن تياناقتاساق, تولىق­قان­دى بولماسا دا بەلگىلى ءبىر دەڭ­گەي­­دە ناتيجەگە جەتۋگە بولار ەدى. بيۋد­­جەتكە بايلانىستى قولدانىستا جۇر­گەن زاڭداردىڭ وزىندە تاپسىرىس بەرۋ­شى تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ايقىن­دايتىن تەتىكتەر جوق. و.وكسىكباەۆتىڭ پىكىرىنشە, قارجىنى يگەرۋگە تەجەۋ سالىپ تۇرعان جالعىز فاكتور وسى.

نەگىزگى ولشەم ءتيىمدى جۇمساۋ بولۋى كەرەك

2018 جىلدىڭ ورتا شەنىندە سول كەزدەگى قارجى ءمينيسترى باقىت سۇل­تانوۆتىڭ «بيۋدجەت قارجىسىن يگەر­مەگەن ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار, مينيسترلەردىڭ ورىنباسارلارى جانە كوميتەت توراعالارى دەڭگەيىندەگى لاۋازىمدى تۇلعالار جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلسىن» دەگەن ۇسىنىسى اندا-ساندا قالعىپ كەتەتىن ۇكىمەتتى شىرت ۇيقىسىنان وياتقانىن ءالى ۇمىتقان جوقپىز. و.وكسىكباەۆ وسى تۇستا, مي­نيستر­­­لەر مەن اكىمدەرگە بيۋدجەتتىڭ يگە­رىل­­مەي جاتقانىن الدىن الا حابار­لاۋ­عا مۇمكىندىك بەرىلگەنىن ەسكە سالىپ ءوتتى. 2020 جىلدىڭ قاراشا ايىندا كەي­بىر مي­نيسترلىكتەر يگەرە المايتىن قارجى كولەمى تۋرالى اشىپ ايتتى. بىراق جىلدىڭ باسىندا يگەرىلمەگەن اقشا ەسەلەنىپ شىعا كەلەدى. مۇ­نىڭ سەبەبى – جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كەم­شىندى­گىن­دە. جىلدىڭ باسىندا بيۋدجەت ناق­تى­لا­نار كەزدە كەيبىر مينيسترلەر سال­ماعىن سالىپ نەمەسە ءوز سالالارى بويىن­شا قابىلدانعان مەملەكەتتىك باع­دار­لامالاردى ارقالانىپ, «تۇيە سۇ­راپ, بيە الىپ» كەتەدى. ال جىلدىڭ سوڭىن­دا ەسەپ بەرەر كەزدە قارجى مۇل­دەم قاتىسى جوق باسقا سالالارعا اۋىسىپ كەتەدى.

ال تاۋەلسىز ساراپشىلار بولسا بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ يگە­­رىل­­مەۋىنە ناقتى جاۋاپ بەرەتىن تۇل­­عالار بولماعان سوڭ, ونىڭ تيىمدى­لى­گىنە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءمان بە­رىل­مەيتىنىن ايتادى. كەلەر جىلعى قازى­نادان اقشا ءبولۋدىڭ نەگىزگى ولشەمى وتكەن جىلى بولىنگەن قارجىنىڭ قالاي يگەرىلگەنىنە قاراپ ولشەنەدى دەگەن قاتىپ قالعان قاعيدا بار. جىلدىڭ باسىندا وتكەن جىلدىڭ بيۋدجەتىن يگەرگەن مينيسترلىكتەرگە باسىمدىق بەرىلەدى. سوندىقتان ءبىرىنشى كەزەكتە بولىنگەن قارجىنىڭ جۇمسالۋىنا ەمەس, تيىمدىلىككە باعا بەرۋ ءۇردىسىن قالىپتاستىرۋ كەرەك دەگەن پىكىردى و.وكسىكباەۆ تا قولدايدى.

– بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتتىڭ ماقساتىنا ساي جانە ۋاقتىلى يگەرىلۋى ەكونوميكالىق دامۋعا ىقپال ەتەدى. قاراجاتتى دۇرىس پايدالانۋعا جاۋاپتى ادامداردىڭ اتتارى اتالىپ, جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلگەنى ءجون, – دەيدى ول.

ساراپشىلار بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋى جوسپارلاۋدان باستالاتىنىن ايتادى. بۇرىن ساناۋلى ماماندار عانا بيۋدجەتتىڭ قۇرىلۋى مەن ورىندالۋى­نا قىزىعا قارايتىن. قازىر كارانتين كەزىندە ۇلتتىق قوردىڭ ماڭىزى, بيۋدجەتتىڭ قۇرىلۋى, ءبولىنۋى, ءتيىمدى جۇمسالۋ, كاسىپكەرلىكتى قولداۋ, بيزنەس جۇرگىزۋ ىستەرىنە نازار اۋدارىپ جاتقاندار كۇرت ءوستى. مۇنى ۇكىمەت كورىپ-ءبىلىپ وتىر.

ال ساراپشىلار 1 جىلدىق بيۋدجەتكە قايتا ورالاتىن كەز كەلگەنىن وسىعان دەيىن دە ايتىپ قالاتىن. ءدال قازىرگىدەي, پاندەميا قوس وكپەدەن قىسىپ, مۇنايدىڭ داۋرەنى تايعان ۋاقىتتا بۇل جۇيە بىزگە قاجەت-اق.

حالىقارالىق رەيتينگتى باعالاۋ اگەنتتىكتەرى الداعى بىرەر جىلدا بىرقاتار ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى اۋىرلاي تۇسەتىنىن ايتىپ وتىر. ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن داعدا­رىس قۇر­ساۋىندا قالاتىن ەلدەردىڭ قاتارىندا قازاقستان دا بار. سوندىق­تان ەكونوميستەر بيىلعى بيۋدجەتتى انىقتاپ الۋ پروتسەسى پاندەميانىڭ قاتال سىناعىنان ساباق الۋعا جانە بىزگە ءتيىمدى ستراتەگيانى تاعى دا ءبىر ايقىنداپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتىپ وتىر.

ساراپشى ايدارحان قۇسايىنوۆ ايتقانداي, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ مەن بولجاۋدىڭ دالدىگى جانە تەڭ­گەرىمدى بيۋدجەت بۇگىندە سونشا­لىق­تى ماڭىزدى ەمەس. ءدال قازىر ماڭىزدىسى – مەملەكەتتىك شىعىستاردىڭ دال­دىگى. بيۋدجەت قارجىسىنىڭ دۇرىس يگە­رىلۋىنە وسى فاكتور عانا اسەر ەتەدى.

– داعدارىس پەن تۋربۋلەنتتى كەزەڭ­دە, ەكونوميكادا بەلگىسىزدىك كۇ­شەي­گەن تۇستا بيزنەس پەن ازامات­تار­دىڭ بولا­شاعى كۇڭگىرت بولىپ, سىن-قاتەر­لەر كۇشەيەدى. بيۋدجەت پەن شى­عىن­دارعا قاتىستى سەنىمسىزدىك بىر­نەشە ەسەگە ارتىپ, ەكونوميكاداعى پروب­لەما­لاردى كۇشەيتەدى. بيۋدجەت شىعىس­تارىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن بولجامنىڭ دۇرىستىعى وتە ماڭىزدى, بۇل قارجىنى ءتيىمدى يگەرۋدىڭ پلاتفورماسى, – دەيدى ا.قۇسايىنوۆ.

ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ 1 جىل ىشىندە بيۋدجەتكە قايتا-قايتا تۇزەتۋ ەنگىزە بەرۋى بەلگىسىزدىك پەن سەنىم­سىزدىك سيندرومىن كۇشەيتىپ جىبەرەدى.

و.وكسىكباەۆ «1 جىلدىق بيۋدجەت­تىڭ تيىمدىلىگى» تۋرالى پىكىردى ءىشىنارا بولسا دا قولدايتىنىن ايتىپ ءوتتى. تيىمدىلىگى – ونى تەز يگەرۋگە بولادى. مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى نەمەسە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەكەمەنشىك سۋبەكتىلەر اراسىنداعى كەلىسىمشارتتاردىڭ كوبى قىسقا مەر­زىمگە, ياعني 1 جىلعا جاسالادى.

قارجى داعدارىسىنىڭ داۋاسى – جەدەل شەشىم

مۇنايدىڭ باعاسى ءبىر وسەدى, ءبىر تۇسەدى. قازىر دە ءماز ەمەس. بيۋد­جەت­تىڭ كىرىس بولىگىندە دە ايتار­لىقتاي وزگەرىس بار. قازىنا قار­جىسى جىل سا­يىن ناقتىلانىپ, ونىڭ پارا­مەترلەرى ءبىر جىلعا بەكىتىلەدى دە, قالعانىن حالىق قالاۋلىلارى تەك ينديكاتيۆتىك, ياعني ۇلگى نوبايى تۇرىندە قابىلدايدى. كە­لەر جىلدىڭ بيۋدجەتى ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلمەي, كەيبىر باعدارلامالاردىڭ ورىن­دالۋىنا قاتىستى كۇتپەگەن جاي­سىز جاعدايلار ورىن الىپ جاتادى. جال­پى, الەمدىك ەكونوميكانىڭ قۇبى­لىپ تۇرعانىن ەسكەرسەك, بىزگە ءبىر جىل­دىق بيۋدجەت جوباسىن قايتا قاراستىرۋ, قانداي دا ءبىر جاعدايدىڭ الدىن الۋ ساقتىق ءۇشىن كەرەك.

– بىراق بەس جىلدىق نەمەسە ءۇش جىلدىق جوسپاردىڭ كۇنى ءوتتى دەگەندى بىلدىرمەيدى. قارجىلىق-ەكونوميكا­لىق داعدارىستى ەڭسەرگەننەن كەيىن ءبىز ۇزاق جوسپارلاۋعا قايتا ورالاتىن بولامىز. ۇزاق مەرزىمدى جوسپارلاۋ ستراتەگيالىق باعدارلامالاردى ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى و.وكسىكباەۆ.

مىسالى, رەسەي ۇكىمەتىنىڭ ەكو­نوميكالىق بلوگى 2017 جىلدان باس­تاپ ءۇش جىلدىق بيۋدجەتتەن بولەك, قوسالقى ءبىر جىلدىق بيۋدجەت جوباسىن دايىنداۋعا كىرىسكەنى بەلگىلى. سەبەبى كورشى ەلدىڭ بيۋدجەتىنىڭ دە نەگىزگى دونورى – شيكىزات. سوندىقتان قوسالقى بيۋدجەت جوباسى جىلدىڭ باسىنداعى ارتىق-اۋىس باعا وزگە سالاعا شىعىن كەلتىرمەي تۇزەتۋ ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن.

كوكتەمگى قاتاڭ لوكداۋن, مۇناي باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعى, تەڭگەنىڭ قۇبىلمالىلىعى, جىل سوڭىنا قاراي ينفلياتسيانىڭ ىرىققا كونبەي, ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى, ەل بيۋدجەتىنىڭ بىرنەشە ميلليارد تەڭگە­دەن ايىرىلۋى ەكونوميكالىق احۋال­دىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىنەن حابار بەرەدى. قارجىگەر ەرلان يبراگيم دە قوسالقى ءبىر جىلدىق بيۋدجەت جوباسىنا باسىمدىق بەرۋدىڭ كەزى كەلگەنىن ايتادى. بۇل فاكتور قارجىگەردىڭ پايىمداۋىنشا, ۇكىمەتكە تەرەڭىرەك جۇمىس ىستەۋگە جانە تۇزەتۋلەردى دەر كەزىندە قاراۋ­عا جانە جان-جاعىمىزداعى ەل­دەر­دىڭ جاعدايىمەن ۇيلەستىرۋگە مۇم­كىندىك بەرەدى. بيۋدجەتتى ءبىر جىلعا جوس­پارلاۋ الداعى ۋاقىتتا ءتيىمدى بولا بەر­مەيتىنىن العا تارتقان ساراپشى پار­لامەنتكە ءۇش جىلدىق بيۋدجەتتى قابىلداپ, ارقانى كەڭگە سالىپ جۇرەتىن كۇن وتكەنىن قاپەرگە سالىپ ءوتتى. پارلامەنت ۋاقىتتىڭ تامىرىن باسىپ, ساعات تىلىندەي كۇندىز-ءتۇنى سارتىلداپ جۇمىس ىستەپ, يگەرىلمەگەن قارجىنىڭ ارتىندا كىمدەر تۇرعانىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ناقتىلاپ الۋى ءتيىس. پاندەميا الەمدىك ەكونوميكانىڭ باعىتىن 180 گرادۋسقا بۇرىپ جىبەردى. ءبىزدى الدا مۇلدە جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات كۇتىپ تۇر.

– ماسەلەن, مۇنايدىڭ باعاسى ءبىر وسەدى, ءبىر تۇسەدى. قازىر ءتۇسىپ كەتتى. بۇل ارادا ايتۋ كەرەك, ءۇش جىلعا بەلگى­لەن­گەن وبلىستارعا بەرىلەتىن سۋبۆەن­تسيا عانا وزگەرمەيدى. ال ۇلتتىق قوردان الىناتىن ترانسفەرت وزگەرەدى. بىرجىلدىق بيۋدجەت ەسەپ كوميتەتىنە دە تەكسەرگەن كەزدە وڭايعا تيەدى, – دەيدى ە.يبراگيم.

بيۋدجەت قارجىسىنىڭ يگەرىلمەۋى – ەل ەكونوميكاسىنا قاجەتتى قارجىلىق جۇيەنىڭ سىر بەرگەندىگى عانا ەمەس, مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ بەتىمەن كەتۋىمەن پارا-پار جايت.

Cاراپشى ماعبات سپانوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, ەلىمىزدە بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ تىم كەش قولعا الىنادى.

– بيۋدجەتكە ەنگىزىلىپ وتىرعان باع­دارلامالارعا جاۋاپتى اكىمشىلىك­تەر وزدەرىنىڭ وسى ءۇشىن جاۋاپتى ەكەندىكتەرىن سەزىنبەيدى, سەبەبى ول زاڭدىق دەڭگەيدە بەكىتىلمەگەن. ياع­ني ويىڭا كەلگەن باعدارلامانى ەنگىز, جۇزەگە اسپاي جاتسا, سەن جاۋاپ بەر­مەيسىڭ دەگەن ءسوز. ناتيجەسىندە, بيۋد­جەتتى قۇرۋ كەزىندە ەش نەگىزسىز تىم جوعارى شىعىندار جوسپارعا ەنگىزىلىپ, بۇرىنعى بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋ ناتيجەلەرى, باقىلاۋشى ورگانداردىڭ وسىنىڭ الدىنداعى بيۋدجەتتەردى تەكسەرۋ كەزىندەگى سىندارى ەسەپكە الىنبايدى. نورمالار مەن نورماتيۆتەر ساقتالمايدى. بيۋدجەت باعدارلامالارىنا باسقارۋشى شە­نەۋ­نىكتەردىڭ ەش نەگىزسىز بىردە­ڭەلەردى تىقپالاي بەرۋى بۇگىنگى كادر داعدارىسىنىڭ ايقىن كورىنىسى دەپ بىلەمىن, – دەيدى ساراپشى.

بولىنگەن قارجىنىڭ يگەرىلمەي قالعانى بارلىق نىساندار سالى­نىپ, جولدار توسەلىپ, الەۋمەتتىك جاع­داي تولىق جاسالىپ قويدى دەگەن­دى بىل­دىر­مەيدى, ارينە. قارجىگەر بەيسەن­بەك زيابەكوۆپەن اڭگىمە بارىسىن­دا بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ بو­يىن­شا وكىلەت­تى ورگاندار بيۋدجەتكە ەنگىزىل­گەن مالى­مەتتەردىڭ راستىعىن تەكسە­رە ال­ماي­­تىنىن بىلدىك. ياعني ولاردىڭ ون­داي وكىلەتتىگى جوق. مۇنىڭ رەسپۋبلي­كا­لىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىنى ترانسفەرتتەردىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىنىڭ يگەرە الماي قويا سالۋى­نا تولىق مۇمكىندىك بەرەتىنى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. مۇنداي پروتسەدۋرالار, ارينە, ۇزاق ۋاقىت پەن شىعىندى تالاپ ەتەتىنى بەلگىلى. ناتيجەسىندە, جاۋاپ­كەر­شى­لىك تە ەكىگە ءبولىنىپ, «سەن سالار دا, مەن سالار, اتقا جەمدى كىم سالار» دەگەن­نىڭ ناق ءوزى بولىپ شىعا كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە قارجى دا ۋاقىتىنان كەش تۇسەدى.

ب.زيابەكوۆ ايتقانداي, كەزىندە رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ورىن­دالۋىن با­قى­لاۋ جونىندەگى ەسەپ كومي­تەتى تارا­پىنان مۇنداي اقتاڭداقتار بىر­­نە­شە رەت ايتىلعان-دى. بىراق كەم­شى­­لىك­تەردى جويۋعا قۇلشىنىس بايقال­مادى. سون­دىقتان دا بولار, بيۋدجەت قارجى­سى­نىڭ يگەرىلمەۋى جانە بۇل جاعداي­دىڭ جىل سايىن قايتالانۋى بىرەۋلەر ءۇشىن كەرەك تە بولار دەگەن ويعا ەرىكسىز بەرىلەسىز.

الماتى