قارىمدى قالامگەر, كورنەكتى جازۋشى الىبەك اسقاروۆ جايىندا ايتار اڭگىمەمىزدى بىرەر القيسسامەن باستاۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇرعانداي. ارينە, قاي ءلامىمىزدىڭ دە استار-اعىسى, سايىپ كەلگەندە,ونىڭ شىعارماشىلىق سىر-سيپاتىنا ساياتىندىعىنا ەش ءشۇبا بولماسا كەرەك. «مونا ليزانىڭ پورترەتى» اتتى, تاقىرىبى ءبىر ارنادا توعىسقان سارىنداس اڭگىمەلەر جيناعىن وقي وتىرىپ, بىزگە قىزىق كورىنگەن ءبىر جايت – بۇگىندە ءسوز ونەرىندەگى سۋرەتكەرلىك شەبەرلىكتىڭ قىر-سىرىن قاپىسىز مەڭگەرگەن قالامگەردىڭ ومىردەگى جولىن سۋرەتشىلىكتەن باستاۋى ەدى. ءيا, جاس تالاپ العاشىندا ءتورت جىل كوز مايىن تاۋىسىپ الماتى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپتى. ءتۇرلى بوياۋلارمەن سۋرەت سالۋدىڭ باقىتىن باستان كەشىرە ءجۇرىپ, كەيىننەن ءومىر سۋرەتىن سوزبەن سالۋ ونەرىنە اۋىسىپتى. بۇل تالپىنىس-تالاپتىڭ تابىسسىز بولماعاندىعىنا اسقاروۆتىڭ ادەبيەت الامانىنداعى التايلىق ادەمى ءدۇبىرى, اسەم جورعاسى ايعاق.
ەكىنشى القيسسامىز تۇپ-تۋرا وسى ارادا التايعا بايلانىستى ايتىلماق. اسقاق التاي, اسقار التاي, حان التاي. ءبىر كەزدەگى كوك تۇرىكتىڭ دە, قازىرگى كوپ تۇرىكتىڭ دە اتا قونىسى, قارا شاڭىراعى ابىز التاي. مىنە, ءبىزدىڭ الەكەڭ, الىبەك اسقاروۆ – ناق وسى التايدىڭ ءتول پەرزەنتى. وسىعان قاراپ, التايدىڭ اسقاروۆى دەسەك تە قۇپ جاراسىپ تۇر. ءيا, كورنەكتى ءىسىنىڭ ورمەگىمەن دە, كوركەم ءسوزىنىڭ ورنەگىمەن دە كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, كوزگە تۇسكەن التايدىڭ زياتكەر ءھام ساناتكەر بەل بالاسى. البەتتە, سۇيىنەر ۇلى رەتىندە اسقاروۆتى تۋعان جەرى التاي مەنشىكتەپ جاتسا, بۇعان ەشكىمنىڭ باسەكە-تالاسى دا بولماسى انىق.
بۇل كىسى باسى اشىق نارسەگە نەگە سونشا شۇقشيا قالدى دەۋشىلەر دە تابىلار. ال ونىڭ ءمانىسى مىناۋ ەدى. جاقىندا دۇنيەدەن وتكەن قازاقتىڭ زياتكەر اقىنى تولەگەن قاجىباەۆ 2014 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ بەتىندە قالامداس ءىنىسىنىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ىلكىمدى ويلار ايتقان ماقالا جاريالاپتى. ول ماقالاعا «اسقاروۆتىڭ التايى» دەگەن تاۋداي تاقىرىپ قويىپتى. ءبىز بىلەتىن تۋمىسىنان تەكتى توكەڭ جوپشەڭدىگە ءسوز شىعىندامايدى. سۇڭعىلا اعاتايىم ءوزى دە اڭگىمە ارقاۋىن تاقىرىپتان باستاپ تارقاتىپتى: «ماقالاما قويعان تاقىرىبىما توسىرقاي قارار كەز كەلگەن قازاق «ە, التاي الىبەك اسقاروۆقا عانا قاتىستى ما ەكەن؟» دەۋى ابدەن مۇمكىن. ابدەن مۇمكىن ەمەس, تۋرا سولاي, جاتىپ الىپ تۋلارى حاق. الىبەك اسقاروۆتىڭ «التايدا التىن كۇز ەدى» پوۆەسىن وقىعاننان كەيىنگى تۋىنداعان وي التاي, شىن مانىسىندە, اسقاروۆتىكى دە ەكەن دەگەن تۇجىرىمعا تابان تىرەتكەن. ويتكەنى كولەمى شاعىن بولعانىمەن, پوۆەستىڭ ايتار ءسوزى, التاي ءوڭىرىنىڭ عاجاپ تابيعاتىنىڭ تۇمسا كەلبەت-كەسكىنى, ونىڭ قويناۋىنداعى ۇشقان قۇس, جۇگىرگەن اڭى, ۇيىسا وسكەن سان الۋان ءشوبى, تاۋى, تاسى, بيىكتەن قۇلاعان سارقىراما سۋلارىنا دەيىن سۇڭعاتتى سۇلۋ پوەماعا ءتان سۋرەتتەرىمەن سۇيسىنتپەي قالماعان. پوۆەست كورنەكتى قالامگەردىڭ كەمەل شاعىنان شىراي بەرەر قالپىمەن, التايدىڭ اق سۇمبىدەي سۇلۋ سالتاناتىن سۋرەتتەۋگە كەلگەندە, ون سان بوياۋلى پاليترالى پولوتنونى كوز الدىڭا كولدەنەڭ تارتقانداي ادەمى اسەرگە بولەيدى».
ومىردە تۋرا بيلىك ۇستىننان اينىماي وتكەن شىنشىل دا سىنشىل تولەگەن قاجىباەۆتىڭ دۋالى اۋزىمەن «كورنەكتى», «كەمەل شاعىنان شىراي بەرەر» قالامگەر دەپ باعالانۋ ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرەر قۇرمەت ەمەسىن باسقالاردان بۇرىن ءبىز بىلەمىز. ويتكەنى تولەگەن اعانىڭ تالعام تارازىسى بىزگە جاقسى تانىس. سوندىقتان دا «التاي, شىن مانىندە اسقاروۆتىكى ەكەن» دەگەن تولايىم تۇجىرىمىنا باسى ءبۇتىن قوسىلامىز. قاليحانداي تايپالعان كلاسسيكتىڭ التايى. تەكتىلىكتىڭ كەربۇعىسى ورالحاننىڭ التايى. ەندى كەلىپ جۇرت ۇعىمىندا قالىپتالعان قاعيدالى ءداستۇردىڭ جەلىسىن ۇزبەگەن زاڭدى دا جاراسىمدى جالعاسىنداي بولىپ اسقاروۆتىڭ التايى سۇلباسىن ايقىنداپ, جۇلگەلەنە اسقاقتاپ بوي كوتەرگەنىن قۋانا قۇپتايمىز. وقىرمانداردى بۇل التاي دا ءا دەگەننەن قىزىقتىرىپ باۋراپ الادى. قاليحان مەن ورالحان اعالارىنىڭ التايىن ءارى تولىقتىرادى, ءارى سونىمەن قاتار-قاپتالداس, مۇلدەم بولەك ءوزىنىڭ التايىن جاسايدى. التايدىڭ جوعارىدا ايتقان, ءوزىنىڭ الدىنداعى ۇلى جىرشىلارىن جوقتاتپاي جولىن قۋعان ءىنى-قالامگەردىڭ «مۇنار تاۋدى, مۇزارت شىڭدى اڭسايمىن» كىتابىنداعى ەسسە-تولعاۋلاردىڭ قادىر-قاسيەتىنە قادىر اعا مىرزا ءالي جەتىپ, كەزىندە پاراساتتى پايىم-پىكىرىن اعىنان جارىلا ايتىپ كەتكەن بولاتىن. ەل گازەتى «ەگەمەندە» جارىق كورگەن ول ماقالادا قايران قاداعامنىڭ: «بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن, تىپتەن جاس كەزىمدە جيىرما بەس مىڭ شاقىرىم جول ءجۇرىپ, وسى ءوڭىردى كوكتەي ءوتىپ, گيمالاي اسقان نيكولاي رەريحتىڭ كۇندەلىكتەرىمەن تانىسىپ, تاڭعالعانمىن. عاشىق بولعانمىن التايعا. ءتۇس كورگەندەي سەزىنگەنمىن. مىنە, ەندى الىبەك اسقاروۆتىڭ كىتابىن تامسانا وقىپ وتىرىپ, سول باياعى ءتۇسىمنىڭ جالعاسىن كورگەندەي بولدىم.
ءيا, ءادىلى دە وسى! قاداعاڭ قاداپ تۇرىپ ايتقانداي, الىبەكتىڭ تۋعان جەرگە دەگەن ۇلى ماحابباتى ۇلان-عايىر ۇلى التايدى قالتقىسىز يەمدەنۋگە, مەيىرلەنە قاتتى قىسىپ, قاپسىرا قۇشۋعا, پەرزەنتتىك سەزىم پەرنەلەرىمەن اۋىلداس ءھام رۋحتاس اعاسى ورالحانشا اسقاقتاتا قارا سوزبەن جىرلاۋعا حاقىسى بار ەكەن. التاي دەگەندە دارىن بۇلاعىنىڭ كوزى اشىلىپ, شابىت دارياسى كەمەرىنەن اسا اقتارىلىپ, سول ءبىر بارشامىزعا قىمبات تا قاستەرلى تابيعات الەمىنىڭ, سول الەمدەگى ادامداردىڭ, تىرشىلىك-تىنىس پەن قارەكەتتەردىڭ شىنايى سۋرەتىن قىلقالام دالدىگىمەن, الۋان بوياۋلى اسەم اجارمەن ايشىقتايدى. اۆتوردىڭ التاي تاقىرىبىنداعى التايى قىزىل تۇلكىدەي قۋناپ قۇلپىرعان شىعارمالارىن ءار كەزدە وقي جۇرە ءبىزدىڭ دە كوكەيگە ءبىر تۇيگەنىمىز وسى. «كوككول», «شابانباي», «مۇزتاۋ», «شىندىعاتاي», «مارقاكول» سىندى تولعانىس-تەبىرەنىسكە تولى ەسسە, تولعامدارىنداعى يىرىمدەر, سەزىم قىلىن ءدوپ باسىپ شەرتەتىن ساتتەر كىم-كىمنىڭ دە جۇرەگىن شىم ەتكىزبەي, بۇيرەگىن بۇلك ەتكىزبەي قويماسى, قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرماي توقتاماسى انىق. مۇنىڭ سىرتىندا وقىرمان سۇرانىسىنا وراي قازاق تىلىندە قايتا-قايتا جەتى رەت باسىلعان, كوپ تارالىممەن بەيجىڭدەگى «ۇلتتار» باسپاسىنان شىققان, بىرنەشە مارتە ورىس تىلىندە جارىق كورگەن, اعىلشىن تىلىنە جەكە كىتاپ بولىپ اۋدارىلعان ء«ور التاي, مەن قايتەيىن بيىگىڭدى» رومانى سىر-سىپاتى بولەك, ءوز الدىنا ءبىر ورگەك دۇنيە.
وسى رەتتە ءبىزدىڭ ءوز تاراپىمىزدان اڭعارىپ, ويىمىزعا تامىزدىق تاستاعان مىنا ءبىر جايت ەدى. تالاي دا تالاي سۋرەتشىلەر التاي پەيزاجىن تاماشالاپ, تابيعات ەسكيزدەرىن كوزبە-كوز قىلقالامعا ءىلىندىرىپ, فوتواپپاراتقا تارتىپ, سۇڭعاتتى پولوتنولار تۋدىرعان شىعار, تۋدىرا دا بەرمەك. كوزبەن كورگەنگە, كوڭىلمەن سەزگەنگە نە جەتسىن! الايدا دەيمىن-اۋ, ءالى التايعا اياعى جەتە الماي جۇرگەن سۋرەتشىلەر بولسا, التاي كەسكىندەمەسىنىڭ كوشىرمەسىن ەمەس, ءتۇپ كورىنىستەرىن اسقاروۆ شىعارمالارىنان وقىپ-توقىپ, قۇددى كوزبەن كورگەندەي بەينەلەپ سالا بەرۋلەرىنە بولاتىن سياقتى. تولنۇسقاعا جەتەعابىل كەسكىندەمە تۋىندىسى شىعاتىنىنا ءبىز كەپىل. مىنە, ءسوز ونەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە اسقاروۆ قالامىنىڭ الەمەتى وسىنداي! بۇعان ءبىر جاعىنان ونىڭ ءتۋابىتتى سۋرەتشى ەكەندىگىنىڭ سەپتىگى تيگەندىگى دە ءسوزسىز. شابىتتۋمالىق ونەرنامالاردىڭ جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ ۇشتاسۋى, كەسكىندەمە ونەرىندەگى سۋرەتشىلىكتىڭ ءسوز ونەرىندەگى سۋرەتكەرلىككە ۇلاسۋى دەپ تە ناق وسى عاجاپ عيبراتتى ايتپاقپىز.
ارينە, تەك التايمەن شەكتەلسە دە, الىبەك شىعارماشىلىعىنىڭ اياسى تار, اۋقىمى ازعانتاي بولىپ قالادى دەپ ايتا الماس ەدىك. بىراق ويتكەندە تالانتىنىڭ تابيعاتىنا, قابىلەتىنىڭ قارىمىنا وبال بولارى ءسوزسىز-ءدى. ەن ءومىردى, كەن ءومىردى, قوعامنىڭ نەبىر قايشىلىقتارعا تولى قالتارىس تۇستارىن كەڭىنەن كەلىستىرە تولعايتىن قايتالانباس قولتاڭبانى ءبىز ءاۋ باستا-اق ايتقان شاعىن كىتاپتان زەر سالا, سۇيىنە, اسا ءبىر ىرزاشىلىقپەن بايقاپ, ءبىلىپ, كوزبەن كورىپ, كوڭىلگە ءتۇيىپ وتىرمىز. بۇل كىتاپ بىرقاتار جاڭا اڭگىمەلەرمەن تولىقتىرىلىپ, «فوليانت» باسپاسىندا قايتا باسىلىپ شىققان ءتارىزدى. وسىنىڭ الدىندا, ءبىراز جىل بۇرىن «سوتسياليزم اڭگىمەلەرى» دەگەن اتپەن جاريا ءجۇزىن كورگەن وسىناۋ ادەمى دە ءايبات كىتاپتى كلاسسيگىمىز قادىر مىرزا ءالي «بۇل مەنىڭ ناعىز ولجام بولدى» دەپ كوككە كوتەرە, اعىنان جارىلا العىسىن توگىپ-توگىپ ايتۋى تەگىن دەيمىسىز؟
ءبىر ايتارلىعى, الەكەڭ ومىردە دە, ونەردە دە سىرباز, ەستەت ازامات. جازۋشىلىق ونەردەگى قيلى شەبەرلىكتى قيسىنىمەن يگەرگەن. كەمەرىنەن اسىپ توگىلمەيدى, ورىنسىز اسىرەقىزىلعا بەرىلمەيدى, شىعارماداعى ءتىل شۇرايىن, ءومىر شىرايىن جەرىنە جەتكىزە قۇلپىرتاتىن جەردە استە دە كەيىن شەگىنبەيدى. جالاڭ بايانداۋ مەن جايداق ۇرانشىلدىقتى ماڭايىنا جولاتپايدى, جانىنا دارىتپايدى. ءيا, ونىڭ ەستەتتىگى كوزدى الدايتىن كوپىرشىك, ءىشى قۋىس, سىرتى داڭعازا جىلتىراق ەمەس, ءومىردىڭ قاز-قالپىنداعى شىنايى, ماعىنالى كورىنىسى. باياندالىپ, تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىلىپ ەمەس, ءسوز سۋرەتىمەن كوركەم بەينەلەنىپ بەرىلگەن ءومىردىڭ ءوز كورىنىسى. سىلدىراعان سۇلۋىنا ىنتىقپايدى, قازاقتىڭ جالپاق ءتىلىنىڭ قايماعىن قالقيدى.
«سوتسياليزم اڭگىمەلەرى» توپتاماسى الىبەكتىڭ الەمىن جارقىراتا اشىپ تاستاعانداي. سەبەبى بيۋف- فون ايتقانداي, ستيل دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ادام عوي. وسىعان ورايلاستىرساق, ءبىزدىڭ قالامگەردىڭ بيىك ينتەللەكتىسى, زەرگەر زەرلەگەندەي زەردەلى پاراسات-مادەنيەتى ناق وسى اڭگىمەلەرىنەن ادەمى تانىلعانداي. بۇدان ءارى تەرەڭدەي قوزعاساق, وسىناۋ جوعارى شىعارماشىلىق ىزدەنىس ينتەللەكتىسى جازۋشىنى سوتسياليزم تاقىرىبىن قازاق قالامگەرلەرى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ قوياسىن اقتارا, ىندەتە قاۋزاۋعا جەتەلەگەن. سوتسياليزم بۇل ارادا جازۋشىنىڭ تاقىرىبى عانا ەمەس, ونىڭ كەيىپكەرى. كوزكورگەن, كوڭىل سۇزگىسىنەن وتكەن جاقسى تانىسى. جاڭاعى اڭگىمەلەردە وسى كەيىپكەردىڭ, ياعني ءسوتسياليزمنىڭ تۇتاس بەينەسىنىڭ مولتەك ەسكيزدەرى جاسالىپ, كەيىندە بۇلدىراپ قالىپ بارا جاتقان وبرازى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ مۇسىندەلەدى.
ارينە, سوتسياليزم دەگەن ۇلكەن قوعامدىق فورماتسيانىڭ, تاريحي كاتەگوريا ۇعىمىنىڭ تۇگەل سيپاتىن شاعىن اڭگىمەلەر توپتاماسىندا تولىق ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس, ول – ماقسات تا ەمەس. ول ءۇشىن ونداعان, بالكىم, جۇزدەگەن حيكايات, روماندار جازىلۋى كەرەك بولار, جازىلعان, جازىلىپ تا جاتىر دەلىكشى. ءبىزدىڭ اۆتورىمىز ءباز بىرەۋلەردەي ءسوتسياليزمدى سىپىرا ماقتاۋ نەمەسە جەك كورە جامانداپ قارا كۇيەلەش ەتىپ كورسەتۋ نيەتىنەن دە اۋلاق. ءيا, ۇناتساق تا, ۇناتپاساق تا سول ءبىر زامان ءبىزدىڭ تاعدىر-تاراۋىمىز, حالقىمىزدىڭ تاعدىر-تالايىنىڭ ۇلكەن ءبىر كەزەڭى بولىپ قالدى. شىندىعىنا كەلسەك, ءبىزدىڭ ءبىر كەزدەرى سۇيىكتى بولعان سوۆەتتەر وداعىمىز سوتسياليستىك قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز دەپ جالپاق جاھانعا وڭەشىن جىرتا جار سالسا دا, شىنايى ءسوتسياليزمدى قۇرا الماعان ەدى. شوڭ جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆ سول كەزدەردىڭ وزىندە ءبىر ساپارىنان ورالعاندا: «ناعىز سوتسياليزم شۆەتسيا مەن نورۆەگيادا ەكەن» دەپ ايتقانى ەسىمىزدە. بۇل ورايدا اسقاروۆ ۇلى شىقاڭمەن ۇندەس شىعىپ, ەلىمىزدەگى كەمەلدەنۋ تۇرماق, كوكتەمەي قالعان سوتسياليزم كەلبەتىن كەلىستىرە سۋرەتتەگەن دەمەكپىز. ايتپاعىمىز, وسى رەتتە ىزگى دە يگى نيتەتتى ۋتوپيادان شىققان ءسوتسياليزمنىڭ ەش كىناسى جوق; كىنا ارمان-اڭسارداعى سول ىزگىلىكتى قوعامدى قۇرا الماعان قۇرىپ قالعىر جۇيەدە. الىبەك-الەم بىزگە وسى اقيقاتتى كوركەم ءسوزىنىڭ دەستەلى كەستەسىمەن ۇقتىرعانداي.
«مونا ليزا» كارتيناسىن جاقسى كورىپ, ءپىر تۇتقان تولەۋجان. ستۋدەنت كەزىنەن قايدا بارسا تاستامايدى, الىپ جۇرەدى; بارعان جەرىندە باسىنا, قابىرعاعا ءىلىپ قويادى. ءيا, الەمگە ايگىلى سۋرەتكە قازاق بالاسىنىڭ ىقىلاسى تۇسكەن ەكەن, انا جىلى پاريجدەن اكەلگەن تابارىك «دجوكوندا» مەنىڭ دە ۇيدەگى كابينەتىمدە قۇرمەتتى جەردە تۇر. وندا تۇرعان نە بار دەرسىز؟ بار ەكەن. سونىڭ ءتۇيىنىن تولەۋجاننىڭ اۋىلدان كەلگەن اناسى, قاراپايىم عانا قازاق ايەلى – گۇلايىم شەشەي شەشىپ بەرەدى. ول سۋرەتتەگى وسى ارۋعا ۇلى ۇيلەنگەلى ءجۇر ەكەن دەپ قالىپ, بۇلقان-تالقان. شەشەسى بۇل قىزدى بالاسىنا تەڭ سانامايدى.
«سوندا سەن... ءبارىن تارك ەتىپ, مىناۋ اتاسى باسقا بۋاز قاتىنعا ۇيلەنگەلى ءجۇرسىڭ بە؟ – دەپ سونشالىقتى سالقىن رايمەن توسەكتىڭ باسىنداعى «مونا ليزانى» يەگىمەن نۇسقادى.
– تاتە! – تولەۋجان نە دەرىن بىلمەي, ءتىلىن تىستەپ سىلق ەتىپ وتىرا كەتتى.
– بەتى سەكپىل-سەكپىل, وزىڭنەن بەس-ون جاس ۇلكەن ايەلدە نەڭ بار ەدى, بوتام-اۋ؟».
«مونا ليزانىڭ» پورترەتى اڭگىمەسىندەگى بۇل ەپيزودتىڭ يۋمورى بار بولسا دا, ءسال ەزۋ تارتساڭىز دا, يۋمورسىز قابىلدايسىز. ويلانىپ قالاسىز. گاپ تەرەڭدە, كىلتيپاننىڭ قىرلارى كوپ. وعان اڭگىمەنى زەردەلەپ وقىپ شىققان ويلى وقىرمان عانا بويلاي الماق. عاسىرلار بويى سىر اشپاعان مونا ليزانىڭ تىلسىم جىميىسىنىڭ جۇمباعى وسىلاي شەشىلدى. سويتسە, ول جۇكتى كەلىنشەكتىڭ باقىت شۋاعى بالقىتقان جىميىسى ەكەن عوي. جۇمباقتى تابان استىندا شەشىپ بەرگەن قاراپايىم قازاق ايەلى, تولەۋجاننىڭ اناسى گۇلايىم شەشەي بولىپ شىقتى. اناسىنان ارتىق پا؟ سۋرەتتى دار ايىرىپ جىرتتى دا, اشۋلى انانىڭ كوڭىلىن ورنىنا ءتۇسىردى. وسىناۋ توسىن تۇيىننەن دە تالاي تاعىلىم تارقاتۋعا بولعانداي.
«لەۆيتاننىڭ داۋىسى» اڭگىمەسىندە «قىرعي قاباق» سوعىس جىلدارىنىڭ اۋانى ايشىقتالادى. بۇل سوعىس دەگەننەن جۇرت ابدەن زارەزاپ بولعان عوي. تاۋانى قايتقان, ىشتەن ءمۇجىلىپ تاۋى شاعىلعان. مۇقاجان اقساقالدىڭ جالعىز ۇلى گەرمان سوعىسىندا قىرشىن كەتكەن. ونىڭ كىندىگىنەن تاراعان جالعىز نەمەرەسى قۋانىشبەكتىڭ ەس ءبىلىپ ەسەيگەن شاعى مىنا ءبىر تەكەتىرەس, توڭتەرىس زامانعا كەز كەلەدى. ەندىگى سوعىس – اتوم سوعىسى بولادى دەيدى, ول ەشكىمدى امان قالدىرمايدى, تۇقىمىڭدى تۇزداي قۇرتاتىن كورىنەدى. قارا اسپاندى توندىرگەن ىلعي دا ءبىر سۋىق حابار. امەريكا دەگەن قوقاڭداعان ءبىر دۇشپان شىعىپ تۇر. ويپىرماي, سوعىس قاشان شىعىپ كەتەر ەكەن دەپ ەلدى ۇرەي بيلەپ العان. جاماندىق حابارشىسى – قابىرعاداعى قارا راديو. جۇرەك جارىلا قورقاتىنى – لەۆيتاننىڭ ساڭقىلداعان ءزارلى داۋىسى. ءسويتىپ, جۇرگەندە مەلشيىپ ءۇنسىز تۇرعان راديو كەنەتتەن: «تىڭداڭىزدار... تىڭداڭىزدار... تىڭداڭىزدار!» دەپ زارە-قۇتتى الىپ ساڭق ەتە تۇسەدى.
وسى ايازداي ءزارلى داۋىستان توبەسىنە مۇزداي سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي, مۇقاڭنىڭ جۇرەگى اۋزىنا تىعىلادى... «باستالدى سۇم سوعىس, جالعىز تۇياق تامىرىم دا ۇزىلەتىن بولدى» دەپ, ساي-سۇيەگى سىزداپ, ىشتەي ءمۇجىلىپ, كۇڭىرەنىپ كەتەدى. راديونىڭ ءبىر مينۋتتاي ءۇنسىز قالعان كىدىرىسى جاندى كۇيزەلتىپ, ءبىر عاسىرعا سوزىلعانداي. سودان... سودان نە بولدى دەيسىز عوي؟ بۇل جولى عارىشقا تۇڭعىش ادام ۇشىپتى. يۋري گاگارين دەگەن. ون بەتتىك شاعىن اڭگىمەنىڭ شىمىر فابۋلاسى وسى عانا. بىراق ول سول ءبىر الماعايىپ زامانا كەلبەتىن, جان قاتپارلارىندا جاسىرىنعان كۇيىنىشتەر مەن الدامىش-سۇيىنىشتەردى قاز-قالپىندا كوز الدىڭىزعا كەلتىرەدى. وسى جانە ودان كەيىنگى اڭگىمەلەردە دە سوۆەتتىك ناسيحاتتىڭ ادام ساناسىن ۋلاپ تاستاعانىن استارلاپ, ماقتامەن باۋىزداعانداي قىلىپ بيپازداپ, سونشالىقتى شىنايى سۋرەتتەرمەن جەتكىزەدى. موماقان, مونتانى, اڭقاۋ, اڭعىرت, سۋجۇقپاس, كولگىر, قۋىرشاق ءارى قولدان جاسالعان كوسەمسىماق مىنەزدەردى نانىمدى تيپتەندىرەدى.
سوۆەتتىك ۇعىمداعى جىلتىراق ءسوتسياليزمنىڭ ناعىز سۇرقى, كولگىرلىگىنىڭ كوكەسى «بۋتافوريا» اڭگىمەسىنەن ۋىتتى ساركازممەن وتكىر كورىنىس تاپقان. بۇل قوعامداعى دابىلداعان ءىستىڭ, جالاۋلاعان ۇراننىڭ ءبارى كادىمگى قىپ-قىزىل وتىرىك, كوكىمە كوزبوياۋشىلىق ەكەنىن وقيعالى وبرازدارمەن وڭتايلى اشادى. وسىنداعى توسىن تاپقىرلىق سول جالعاندىققا قۇدايداي سەنگەن ادامنىڭ ءوزىن شوشىندىرا «استاپىراللا» دەگىزىپ, قۇلاتىپ تۇسىرگەندەي...
ماسەلە بىلاي. امەريكانىڭ تۋسون قالاسىنان كەلگەن مەيمانداردى مۋزەي ەكسپوزيتسيالارىمەن تانىستىرعان گيد, ارشىعان جۇمىرتقاداي ايناش قىز اۋەلدە اعىلشىن تىلىنە سۋداي بولىپ كورىنگەن. «پاي-پاي, جاڭا زامانداعى قازاقتىڭ قىزى-اي!» دەگىزىپ سۇيسىندىرگەن. بىراق شەتەلدىك قوناقتىڭ قويعان قاراپايىم سۇراعىنا كوڭىل بولمەيدى, جاۋاپ تا بەرمەيدى. سويتسە, ول قىزىمىز اعىلشىن تىلىنەن مۇلدە ماقۇرىم ەكەن, ەكسپوزيتسيا-ەكسپوناتتار تۋرالى اعىلشىنشا جاتتاپ العانىن عانا سۋدىراتىپ ايتىپ شىعادى ەكەن. بىلدەي باستىق يساعالىمنىڭ ءوزى بۇدان بەيحابار: «وسى ءبىزدىڭ كوپ شارۋامىز بۋتافوريا بولىپ بارا ما, قالاي ءوزى؟ ءبارى دە كوزبوياۋ, جالعان...» دەپ مۇڭايىپ, كوزى ەندى اشىلعانداي, ۇيقىدان جاڭا ويانعانداي حال كەشەدى. بۇل جونىندە وقىرماننىڭ دا ويعا باتارى حاق.
وسى تاقىلەتتەس پىكىر-پايىمداردى باسقا اڭگىمەلەرىنە دە تەلۋگە ابدەن بولارلىق. اسقاروۆ اڭگىمەلەرىنىڭ ءبىر سيپاتى – نوۆەللا تەكتەس, سۇلۋ سىرلى, مارجانداي ىزىلعان جۇمىر بولىپ كەلەتىندىگى: الاشتىڭ اقسەلەۋ سەيدىمبەگىنە ارنالعان «قارا قۇيىن, اق كويلەكتى» قارا سوزبەن مولدىرەتە ءھام تەبىرەنتە جىرلانعان مۇڭلى پوەما, شەرلى داستان با دەرسىز. ول داستان ادامدى سونشالىق ەگىلتەر, ايشۋاققا مالىنعان جابىرقاۋ اسەرگە بولەيدى. مۇنداعى قارا قۇيىن – سۇم سوعىس سالعان قاسىرەت-قايعىنىڭ, اتىڭ وشكىر جوقشىلىقتىڭ, جاداۋ تۇرمىس پەن تارشىلىق قىساسىنىڭ ج ۇلىمىر بەينەسى. ول اق كويلەك ادامداردىڭ شاتتىعىن, بالالىق قىزىقتى, ايەل باقىتىن, جارقىن كۇلكىسىن ۇرلايدى, مازاق قىلىپ زار جىلاتادى.
ءتۇرلى ادامدار, الۋان مىنەزدەر, ۇركەك تە ۇرگەدەك, ءۇمىتشىل نەشەمە جاعدايلار. ءبىر كەيىپكەرى – دولداش اعاي اسا كىتاپقۇمار, بىراق تەك بەرتىنگى گەرمان سوعىسى تۋرالى كىتاپتاردى عانا وقيدى. سويتسە, ول سولاردىڭ بىرىندە بولماسا بىرىندە مايداندا قازا تاپقان اعاسى مولداشتىڭ اتى كەزدەسىپ قالا ما دەپ تەلمىرىپ ىزدەنەدى ەكەن. قايدا سوعىس تۋرالى كىتاپ بولسا, سونى الدىرتىپ وقىپ شىققانشا, بايىز تاپتايدى. ەندى ءبىر اڭگىمەلەردەگى (مىسالى «وبلاۆا», «ساياسي اكتسيا») ءبىراز كەيىپكەرلەر وزىمىزگە سونداي كوزتانىس, جاقىن-جۋىق ادامدار سىڭايلى. وقيعالار دا تانىس. ءبىر قىردىڭ عانا استىندا قالعان سوتسياليزم تۇسىندا ورىن العانى ەمىس-ەمىس قۇلاعىمىزعا جەتىپ تە جۇرگەنىن نەسىن جاسىرايىق. ەزۋ تارتامىز. سونى قۇلپىرتىپ تۇسىرگەن اسقاروۆتىڭ قىراعى بايقامپازدىعىنا, سول, ءبىر قاراعاندا, ەلەۋسىز جايتتاردان ورەلى وي تۇيگەن جازۋشىلىق شەبەرلىگىنە, التاي جىرشىسىنا اينالىپ, كەڭ ورىسكە شىققان پروزاسىنا پاراساتتى پراگماتيزم ءتان ەكەندىگىنە ءتانتى بولامىز. ال وسى قاسيەتتەردەن,بايقامپازدىق پەن سۋرەتكەرلىك شەبەرلىكتەن مىنا قولىمىزداعى «مونا ليزانىڭ پورترەتى» اتتى وقىرمان ولجاسى بولعان ءاپ-ادەمى, ايماڭداي كىتاپتىڭ دۇنيەگە كەلگەنى قانداي عانيبەت.
«جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت» دەمەكشى, اسقاروۆتىڭ ءسوز ونەرىندەگى وسىنداي قالامگەرلىك دارىنىنا رۋحاني ومىرىمىزدەگى قايراتكەرلىك قارىمى قاتار-قاپتالداس ۇيلەسە ۇلاسىپ جاتۋى دا تەگىن ەمەس. كوزى قاراقتى قاۋىم ونىڭ كەزىندە 31 تومدىق قازاقشا-ورىسشا جانە ورىسشا-قازاقشا عىلىمي سالالىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر توپتاماسىن ازىرلەپ شىعارۋعا اتسالىسقان اتپال قارەكەتىن جاقسى بىلەدى. بۇل شىن مانىندە دە قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا زامانعا ساي دامي تۇسۋىنە يگى ىقپال ەتكەن, ماڭىزى زور مايەكتى باسىلىم بولعان ەدى. ونىڭ تاعى ءبىر تاعىلىمدى ءىسى تاعى دا ادەبيەت-مادەنيەت, رۋحانيات سالاسىمەن بايلانىستى بولدى. وسى جايدى بەلگىلى قايراتكەر ءھام قالامگەر ازامات ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ وزىنە جاقىندا عانا مەملەكەتتىك سىيلىق اپەرىپ مەرەيلەندىرگەن «ابىز ءابىش» تولعانىستار كىتابىندا بىلاي باياندايدى: «2003 جىلى, ول كەزدە مەن اقپارات ءمينيسترى ەدىم, «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا 100 تومدىق «الەم ادەبيەتى» سەرياسىن جاساقتاۋعا كىرىسەتىن بولدىق. ءابىش اعامەن اقىلداسىپ, الدىنان ءوتىپ الايىق دەپ, مينيسترلىكتەگى دەپارتامەنت ديرەكتورى, جازۋشى الىبەك اسقاروۆ ەكەۋمىز ۇيىنە باردىق. سوندا ابەكەڭ اينالاسى ءۇش ساعاتتىڭ ىشىندە (كلارا اپايدىڭ ءبىز بارىسىمەن قازانعا سالعان ەتى بىلقىپ ءپىسىپ بولعانشا) ادامنىڭ اۋزىنان كوركەم ءسوز شىققالى بەرگى, ەجەلگى زامانداردان بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ادەبيەتتىڭ بار اسىلىن اعىل-تەگىل اقتارىپ ءوتتى... 100 تومدىق تىزىمگە كىرگىزۋگە كىمدەردىڭ نەندەي شىعارمالارى لايىقتى, قاي شىعارماسىن اۋدارۋعا بولاتىنىن, كىمگە اۋدارتۋ كەرەكتىگىن, بۇرىن اۋدارىلعان دۇنيەلەردىڭ ارناۋلى رەداكتورلىعىنا كىمدەر لايىقتى دەگەن سياقتى قات-قابات ماسەلەلەردىڭ ءبارىن ءداۋىرى, اعىمدارى, جانرلارى, اۆتورلارى, ەلدەرى بويىنشا جىپكە ءتىزىپ ايتىپ شىقتى».
كەمەڭگەر كەكىلباەۆ, ابىز ابەكەڭ اعىل-تەگىل اڭگىمەنى اقتارىپ جاتقاندا, جالما-جان قالام-قاعازىن قولعا الىپ, كەرەكتى مالىمەتتەر مەن اۆتورلاردى جايلاپ ءتۇرتىپ قويىپ وتىرعان الەكەڭدى كوزگە ەلەستەتەمىن. بۇل اراداعى سۇيىنەرلىك ءبىر عاجاپ – ازاماتتارىمىزدىڭ اقىل-پاراساتى, اسا جاۋاپتى جۇمىستى بەرەكە-بىرلىكپەن ىنتىماقتاسا ادەمى اتقارىپ شىعۋى. ال وسى ۇلان-عايىر جوبانىڭ قالىڭ قارا جۇمىسىنىڭ باسى-قاسىندا قىلاۋ شىعارماي ءاردايىم اتالمىش باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ جاۋاپتى حاتشىسى الىبەك اسقاروۆ جۇرگەنىن بىلەمىز. قاي جاعىنان دا يگىلىگى مول باعدارلاما اياسىندا الەم ادەبيەتى جاۋھارلارىنىڭ ءبىرى «موبي ديك نەمەسە اق كيت» رومانى قازاق وقىرمانىمەن ءبىزدىڭ ءتارجىما ارقىلى قاۋىشىپ ەدى. انا تىلىمىزدەگى «الەم ادەبيەتى» كىتاپحاناسىنىڭ جاساقتالۋى ورايىندا العىسقا اسا لايىقتىلاردىڭ ءبىرى وسى ازامات ەكەنىن سوندا كوزىمىزبەن كوردىك, كوكەيىمىزبەن سەزىندىك.
التايدان تارتىپ, «سوتسياليزم» تاقىرىبىنا ءتىل ءبىتىرىپ جان سالعان, قازاق پروزاسىندا قارىمدى ءسوزىن ايتقان, الەم ادەبيەتىنە ءجۇز تومدىق جول اشىپ, سۋرەتشىلىكتەن – سۋرەتكەرلىككە جەتكەن, ادەمى ادەپتەن ۇلت زياتكەرىنىڭ ورەسىنە كوتەرىلگەن الىبەك اسقاروۆ الەمىنىڭ عيبراتى, البەتتە, ءبىر عانا بۇل اڭگىمەمەن تۇگەسىلمەك ەمەس.
قورعانبەك امانجول,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى