جارقىلداپ ءوتتى ومىردەن

حالقىمىزدىڭ قاس باتىرى قان­جىعالى بوگەنبايدىڭ جورىق­تارداعى, سان شايقاستارداعى سەنىم­دى سەرىگى, جالىندى جىرشىسى بول­عان ۇمبەتەي جىراۋدى ەل-جۇر­تى «جورىق جىراۋ» دەپ تە اتان­دىر­عان. ءبىز بۇگىن ءسوز ەتكەلى وتىر­عان مۇرات مۇسايبەك ۇلى ءابدىراح­ما­نوۆ – سول ۇمبەتەي جىراۋدىڭ تىكە­لەي التىنشى ۇرپاعى.

وسىنداي تەكتى اتانىڭ ۇرپاعى بولۋدىڭ ەر ازاماتتىڭ موينىنا ارتاتىن جۇگىنىڭ, سالماعىنىڭ دا از بولمايتىنى تۇسىنىكتى. ول ءوزىنىڭ تىرشىلىگىمەن, ىسىمەن سول اتا-بابالارىنىڭ ەسىمىنە لايىق ءومىر سۇرە السا – زور عانيبەت, ومىردەگى پارىزىن ادال ورىنداعانى. مۇرات ءابدىراحمانوۆ سونداي بيىكتەن كورىنىپ, سونداي سەنىمنەن تابىلا العان كوپكە سىيلى, بەلگىلى, ابىرويلى ازامات ەدى.

مەنىڭ مۇراتپەن تانىسىپ, ارالاسۋىما قۇداي قوسقان قوساعىم, بالالارىمنىڭ سۇيىكتى اناسى, عۇ­مىردان ەرتەرەك وزعان قيماس جارىم حابيبا اۋباكىرقىزى سەبەپ بولعان-دى. مۇراتتىڭ جارى ءناديا حابيبانىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە بىرگە وقىعان ەڭ جاقىن قۇربىسى بولاتىن, ۇزاق جىلدار وتباسىلىق قارىم-قاتىناسىمىز ۇزىلگەن جوق. سوندىقتان مەن مۇراتتى ءبىر ادامداي بىلەمىن دەپ ايتا الامىن.

وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قا­زاق­تار ورتا ازياداعى جەرىنىڭ كولەمى جاعىنان عانا ەمەس, حالقى­نىڭ سانى جونىنەن العاندا دا ەڭ ىرگەلى, ءىرى ۇلت بولعانى بەل­گى­لى. جيىرماسىنشى, وتىزىنشى جىل­دارداعى سۇراپىل ەكى اشار­شىلىق بولماعاندا, ەلىمىزدەگى قازاقتار سانى وسى كۇنى قىرىق-ەلۋ ميل­ليوندى دا ومىراۋلاپ وتىرار ەدى-اۋ دەگەن وي كەلەدى ەرىكسىز. 1931-1932 جىلعى اشارشىلىق كەزىندە مۇراتتىڭ اكەسى ءوزىنىڭ وتباسىمەن اشتان ولمەۋ امالىمەن ەرەيمەنتاۋ وڭىرىنەن رەسەيدىڭ ومبى وبلىسىنا جاياۋلاپ بارىپ, سونداعى ەل-جۇرتتى, قازاق اعايىنداردى ساعالاپ, امان قالعاندارى تۋرالى اڭگىمەنى بۇرىنىراق ەستىگەن ەدىم. قازاقستانعا, اتا-بابالارىنىڭ مەكەنى ەرەيمەنتاۋ وڭىرىنە ولار 1947 جىلى عانا قايتادان كوشىپ كەلەدى. كەڭەس وداعىنداعى بارلىق وزگە ۇلتتاردى ورىستاندىرۋ ساياساتى مىقتاپ جۇرگىزىلۋى سالدارىنان وبلىستىڭ كوپ اۋداندارىندا بىردە-ءبىر قازاق مەكتەبى جوق بولاتىن. بالالارىنىڭ انا تىلىندە ءبىلىم الۋىن قالايتىن اتا-انالار ۇلدارى مەن قىزدارىن الىستىعىنا قاراماستان, اينالاداعى اۋدانداردان, ءبىر شەتى رەسەيدىڭ ومبى وبلىسىنان, كوكشەتاۋ, پاۆلودار, اقمولا وبلىستارىنىڭ ءار جەرىنەن امالسىزدان بەستوبە كەنىشىندەگى جالعىز قازاق مەكتەبىنە اكەلىپ بە­رەتىن. ينتەرنات جوق, شەتتەن كەل­گەندەردىڭ بارلىعى تۇراتىن ءۇي ىزدەپ, اۋرەگە تۇسەتىن, جاقىن-جۇ­راعات, جەكجات, تامىر-تانىس­تار ىزدەپ, سولاردى ساعالايتىن. قيىن­دىقتارعا شىدايتىن. مۇرات تا سول مەكتەپتى بىتىرگەن ەدى.

1957 جىلى ول ونجىلدىقتى بى­تىرگەن سوڭ كەنىشتە ءبىر جىل جۇمىس ىستەپ, قاراعاندى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاريح جانە فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى.

مۇرات بەسىنشى كۋرستا وقىپ جۇر­گەندە ەرەيمەنتاۋدان جەتپىس شاقىرىم جەردەگى, ارادا ءجوندى جول قاتىناسى دا جوق شاكەي اۋىلىنداعى بۇلاردىڭ وتباسى اۋىر قازاعا ۇشىرايدى. ويلاماعان جەردەن قاقاعان قىس ورتاسىندا مۇراتتىڭ اناسى قاپىش قايتىس بولادى. قايتىس بولارىنىڭ الدىندا ول ۇلىنىڭ وقۋدان قول ءۇزىپ قالماۋىن ۋايىمداپ, «ەگەر مەن وسىدان الاي-بۇلاي بولىپ كەتسەم, ۇلعا حابار بەرمەڭدەر. وقۋىن ۇز­بەسىن, ءبىتىرسىن» دەيدى. جامباس سۇيەگىنە زاقىم كەلىپ, توسەك تارتىپ اۋىرىپ جاتقان مۇراتتىڭ اكەسىنە, ءىنىسى مەن ەڭ كىشى سىڭلىسىنە وزىنەن كەيىنگى تەتە قارىنداسى قاپيا باس-كوز بولىپ, بار قيىندىقتى, اۋىرتپالىقتى ەندى تۇگەل ءوزىنىڭ موينىنا الادى. «اعاتايىم وقۋ­دى تاستاپ اۋىلعا كەلسە, سوڭعى كۋرسىن اياقتاپ, ديپلومىن الا ال­ماي قالار» دەگەن قاۋىپپەن ول بولعان جاعداي تۋرالى مۇراتقا حابار دا بەرگىزبەيدى. كوكتەمدە, سوڭعى ەمتيحاندار الدىندا انا­سىنىڭ قازاسىن وزگەلەردەن ەستى­گەن مۇرات سول بويدا وقۋدى تاس­تاپ, اۋىلعا قايتپاق بولعاندا بىرگە وقيتىن دوستارى جينالىپ كەلىپ, قايعىسىن ءبولىسىپ, جىلى سوزدەرىمەن جۇباتىپ, «اناڭنىڭ دا ارمانى سەنىڭ وقۋدى ءبىتىرۋىڭ ەدى عوي» دەپ, مۇراتقا ەندى نەدە بولسا ەمتيحانداردى اياقتاپ, اۋىل­­عا سونان سوڭ ءبىر-اق قايتۋعا كە­ڭەس بەرىپ, ايتقاندارىن ورىندا­تادى. مۇراتتىڭ قارىندا­سى وت­با­­سىنداعى وقىستان كەلگەن اۋىر جاعدايدى شىدامدىلىق­پەن كوتەرىپ, اكەسىن, وزىنەن كە­يىن­گى با­ۋىرلارىن كۇتىپ-باعۋ­عا بار قاي­راتى مەن جىگەرىن جۇم­ساپ, انا­سى بار كەزدەگى سول جازدا تەح­ني­كۋمعا ءتۇسىپ وقيمىن دە­­­گەن ارما­نىنان باس تارتىپ, اكە شا­­ڭى­راعىندا قالا بەرەدى. ونىڭ وسىن­­داي باۋىرمالدىق يگى ءىسى, ومىر­­دەگى شەشۋشى ساتتە بار جا­ۋاپ­­كەرشىلىكتى, قيىندىقتى قا­يىس­­پاستان موينىنا الا بىلگەن ونە­گەسى وزگەلەرگە دە ۇلگى بولعانداي ەكەن-اۋ دەگەن وي كەلەدى ەرىكسىز. (مۇ­راتتىڭ ول قارىنداسىنىڭ ­كە­يى­نى­رەكتە جاقسى ادامعا تۇر­مىس­قا شىققانىن, بالالى-شاعالى, باقىتتى شاڭىراقتىڭ وت اناسى بولعانىن ايتا كەتۋدىڭ دە ارتىق­شىلىعى جوق سياقتى)...

مۇرات وقۋىن بىتىرگەن سوڭ ءوز اۋىلى شاكەيدەگى ورتالاۋ مەكتەپكە مۇعالىم بولىپ ورالادى. Cتۋ­دەنت كەزىندە تانىسقان بولاشاق جارى ناديامەن ۇزبەي حات جازىسىپ تۇرادى دا, 1964 جىلى كوكتەمدە الماتىعا ونى ىزدەپ با­رادى. وسى جولى ءناديانىڭ ۇل­كەن اعاسى راۆيلمەن, اتاقتى ءان­شى ابدۋلليندەردىڭ وتباسىمەن تا­نىسادى. قازاقتىڭ ۇزىن بويلى, سابىرلى, سىمباتتى جىگىتى تا­تار­دىڭ كورىكتى قىزى ءناديانىڭ تۋىس­تارىنىڭ بارىنە ۇنايدى, ولار ەكى جاستىڭ شاڭىراق قۇرۋىنا كەلىسىمىن بەرەدى. ءناديا ينستيتۋت ءبىتىرىپ, ديپلومىن العان سوڭ الماتىنىڭ سوۆەت اۋداندىق زاگس-ىندە نەكەلەرىن قيدىرعاندا ريشات ابدۋللين ايەلى لياميعا زيەۆنامەن بىرگە كۋا بولىپ, ءوز ۇيلەرىندە مەرەكەلىك ۇلكەن داس­تارقان جايىپ, ءوز تۋىستارىمەن جانە ءناديانىڭ ەڭ جاقىن قۇر­بى­لارىمەن, دوستارىمەن بىرگە بۇل قۋانىشتى وقيعانى اتاپ وتەدى. مۇرات پەن ءناديا پاۆلودارعا كەل­گەن سوڭ ءناديانىڭ اناسى مەن وسىن­داعى تۋىستارى بىرلەسىپ, «قىز ۇزاتۋ» تويىن وتكىزەدى دە, جاس­تاردىڭ ۇيلەنۋ تويى مۇراتتىڭ اكەسى تۇراتىن شاكەي اۋىلىندا وتەدى. اۋىلداعى, سونان سوڭ اق­مولا قالاسىنداعى مەكتەپتە ءبىر جىل مۇعالىم بولىپ ىستەگەن مۇرات پاۆ­لودار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى جاريالاعان كونكۋرسقا قاتى­سىپ, تاڭداۋدان ءوتىپ, ينستيتۋتقا ۇستاز بولىپ قابىلدانادى.

– 1971 جىلى مۇراتتى پاۆلو­دار پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىنە قا­بىلداۋ ەمتيحاندارىنىڭ تور­اعاسى بولۋعا شاقىردى, – دەي­دى ءناديا ءوز ومىرلەرىنىڭ جار­قىن ءبىر ءساتىن ەسكە ءتۇسىرىپ. – ول كەز­دە پەدينستيتۋتتىڭ اعا وقىتۋ­شى­سىنىڭ ايلىعى 120 سوم بولاتىن. قابىلداۋ ەمتيحاندارى بىتكەن سوڭ مۇرات ومىرىندە ءبىرىنشى رەت قولىنا 700 سوم اقشا الدى. «نە ىستەسەك ەكەن؟ مەبەل الايىق پا, الدە دەمالۋعا ءبىر جاققا بارايىق پا؟» دەپ ويلاندىق. مەن ەكىنشىسىن تاڭدادىم. ويتكەنى سوعان دەيىن جەتى جىل بويىنا ەشقايدا بارىپ دەم الۋعا مۇمكىندىگىمىز بول­­­ماعان ەدى. مەنىڭ ماماما ەكى نە­­مە­رەسىمەن قالۋ قيىن تيەتىن بول­­­عان سوڭ, كىشى ۇلدى عانا وعان قال­دى­رىپ, ۇلكەن ۇلدى وزىمىزبەن الىپ كەتۋدى ۇيعاردىق. كاسىپوداق بىزگە «پۋشكين بولعان جەرلەرگە» سايا­حاتتاپ قايتۋعا ون كۇنگە جول­دا­ما بەردى. مۇنىڭ ءوزى سونشا­لىق­­تى ۇمىتىلماس كۇندەر بولدى. ءبىز بەس كۇن لەنينگرادتا تۇردىق. ەرميتاج مۋزەيىن كو­رىپ, نەۆا جاعالاۋىنداعى اق تۇن­دەردى تاماشالادىق. ودان سوڭ پۋش­كينوگورسكىگە, ميحايلوۆ سەلوسىنا بارىپ, پۋشكيننىڭ وسكەن ءۇيى مەن كۇتۋشىسى ارينا روديونوۆنا تۇرعان كىشكەنە ءۇيدى دە كوردىك. بىز­دەر وندا بورەنەلەردەن قيىپ سالعان شاعىن عانا اعاش ۇيدە تۇ­رىپ, كۇندە تاڭەرتەڭ سوروت وزە­نىندە قايىقپەن سەرۋەندەپ جۇر­دىك. ءسويتىپ, تاماشا دەم الدىق. قايتاردا ادەيىلەپ ماسكەۋگە سو­عىپ, سيريادا اسكەري اۋدارماشى بول­ىپ قىزمەت ىستەيتىن, ايەلىمەن, قىزىمەن دەمالىسقا كەلگەن مەنىڭ اعام راۆيلمەن كەزدەستىك...

پاۆلودار وبلىسى ول كەزدە سىرت­تان كەلگەندەرى كوبەيىپ, جەر­گىلىكتى تۇرعىن حالقى جيىر­ما­سىن­شى جانە وتىزىنشى جىل­دار­داعى اشارشىلىقتان قىرىلىپ, ءوزىنىڭ اتا-باباسىنىڭ جەرىندە از­شىلىققا ۇشىراپ قالعان ولكە­لەرىمىزدىڭ ءبىرى ەدى. «اسىل كەزدىك قاپ تۇبىندە جاتپايدى» دەگەندەي, پەدينستيتۋتتىڭ جاس ۇستازى مۇراتتىڭ بىلىمدىلىگى, ىزدەنگىشتىگى, وي-ءورىسىنىڭ كەڭدىگى بايقالماي قال­مادى. ول وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە لەكتورلىق قىزمەتكە شاقىرىلدى. كەشىكپەي لەكتورلار توبىنىڭ جەتەكشىسى بولدى. ودان سوڭ وبلىستىق پارتيا كو­مي­تەتىنىڭ ۇگىت جانە ناسيحات ءبو­لىمى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىز­مەتىنە جوعارىلاتىلدى. بۇ­دان كەيىنگى جىلداردا پاۆلودار وبلىستىق تەلەراديو كوميتەتىنىڭ توراعاسى, وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى سياقتى جاۋاپتى قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقاردى. وسى جىلداردىڭ با­رىندە كوپشىلىككە سىيلى بولدى. ءار­دايىم قينالعاندارعا كومەك كورسەتۋگە, ادامدارعا قولۇشىن بەرىپ, جاقسىلىق جاساۋعا دايىن تۇردى. جاستارىمىزدى ەلىمىزدىڭ پاتريوتى, حالقىمىزدىڭ تاريحىن, ءتىلىن, ونەرىن, سالت-ءداستۇرىن جاقسى بىلەتىن, قادىرلەيتىن وتانسۇيگىش ازاماتتار ەتىپ تاربيەلەۋگە بارىنشا كۇش سالدى, ەلەۋلى ۇلەس قوستى.

تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەتكىزگەن 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانى حال­قىن, ۇلتىن سۇيەتىن ءار قازاقتىڭ ومى­رىندەگى اسا قۋانىشتى كۇن بول­عانى بەلگىلى. سول كۇندەرى دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق قازاقتار بىرگە قۋاندى دەسەك بولادى. تاۋەلسىز قا­زاقستان شەتتە جۇرگەن بارلىق اعايىنعا قۇشاعىن اشتى, ولار دا وزدەرىنىڭ تاريحي وتانىنا جەتۋگە اسىقتى. قازاقستانعا بەت العان ۇلى كوشتىڭ الدىڭعى لەگىن قىتاي مەن موڭعوليا قازاقتارى باستادى. مۇرات بۇل كەزدە پاۆلودار وبلىستىق تەلەراديوكوميتەتتىڭ باس­تىعى ەدى. بۇرىنعى موڭعو­ليا­نىڭ ازاماتى, ەلىمىزگە العاشقى­لار­دىڭ ءبىرى بولىپ كوشىپ كەلگەن ۇزبەن قۇربانباي ۇلى سول ۋاقىت­تى بىلاي دەپ ەسكە الادى:

– توقسانىنشى جىلداردىڭ با­­سىندا, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن الىپ, قۋانىشىمىز قوينىمىزعا سىيماي جۇرگەن كەزدە مۇرات ءاب­دىراحمانوۆ اعامىز بايان ولگي ايماعىنا پاۆلودار وبلىسىنا كوشىپ باراتىنداردى قابىلدايتىن سوۆحوز باسشىلارىن جانە قازاق­ستانعا قونىس اۋداراتىنداردى الىپ قايتۋعا ارنالعان «كاماز» ما­شي­نالارىنىڭ ۇلكەن كەرۋەنىن باس­تاپ كەلدى. قازاقستاننىڭ وزگە وبلىستارىنان دا وسىنداي وكىل­دىكتەر كەلىپ جاتقان. جۇرت ولارمەن كەزدەسىپ, بىلگىسى كەلەتىن سۇ­راق­تارىن قويىپ, مارە-سارە. مەن وسى كوشى-قون ماسەلەسىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن جەرگىلىكتى ازا­مات­تاردىڭ ءبىرى رەتىندە مۇرات اعامەن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بو­لىپ تانىستىم. مۇرات اعا ءوزى­نىڭ ءبىلىم-بىلىگىمەن, ۇلتىم, قا­زا­عىم دەگەن جۇرەگىمەن, شەشەن شەجىرەشىلىگىمەن ءبىزدى ءبىر كور­گەننەن باۋراپ الدى. اعامىز باس­تاعان تەلەراديو كوميتەتىنىڭ ما­مان­دارى اۋىلداردى ارالاپ, ۇل­تى­مىزدىڭ بايىرعى ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ قالعان موڭ­عوليا قازاقتارى ومىرىنەن كينو ءتۇس­ىردى. مۇرات اعامىز جەرگىلىكتى قا­زاق­تارمەن كۇن سايىن كەزدەسۋ وتكىزىپ, حالقىمىزدىڭ ءۇش عاسىر بويعى ار­مانىنا اينالعان تاۋەلسىزدىك­تىڭ ءمان-ماعىناسى, ماڭىزى جايلى ەمەن-جارقىن اڭگىمە-دۇكەن قۇردى. ءوزىن قازاق ەلىنىڭ ەلشىسى رەتىندە سەزىنگەن ول ەلباسىمىزدىڭ قانداستارىمىزدى ەلگە شاقىرعان «اعايىنعا اق تىلەك» اتتى حاتىن كەزدەسۋلەردە تەبىرەنىسپەن وقىپ بەرىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ىرگەتاسىن بەكىتۋدەگى ۇلت كوشباسشىسىنىڭ كورەگەن ساياساتى جونىندە ايتاتىن. قازاق ەلىنىڭ باستان كەشكەن تاريحىنا شولۋ جاساپ, وتارلاۋ ساياساتىنىڭ حالىققا تيگىزگەن ءزا­بىر-جاپاسىن, سونىڭ سالدارىنان قازاقستانداعى قازاقتار ۇلتتىق رۋحىنان, تىلىنەن, سالت-داستۇرىنەن ايىرىلۋدىڭ از-اق الدىندا قال­عا­نىن بۇكپەسىز اڭگىمەلەدى. موڭ­عوليا قازاقتارى بايىرعى سالت-ءداستۇرىمىزدى ساف التىنداي تازا قالپىندا ساقتاپ قالعانىنا قۋا­نىشىن, ريزاشىلىعىن جاسىر­مادى. ۇلتىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ۇلى ماقسات – باسىمىز­دى قۇراپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى تەرەڭدە­تىپ, ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ, سول ءۇشىن بارلىقتارىڭىز اتامەكەن­گە اسىعىڭىزدار. سىزدەر قازاقستان­عا, سونىڭ ىشىندە قازاقتار ازشىلىق­قا اينالىپ, تىلىمىزدەن, سالت-سا­نامىزدان ايىرىلا باستاعان ول­كەلەرگە كوپتەپ ورنالاسساڭىز­دار, ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ وسۋىنە زور ىقپال ەتەسىزدەر. ۇلتتىق سي­پا­تى­­­مىزدىڭ قايتادان جاڭعىرىپ, جارقىراۋىنا, ءتىلىمىزدىڭ, سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ قايتادىن جاندا­نۋىنا ۇلەس قوساسىزدار دەگەندى ءار كەزدەسۋدە ايتىپ ءجۇردى. سول جولى موڭعوليا قازاقتارىنان 480 وتباسى مۇكەڭنىڭ ارتىنان ەرىپ, پاۆلودار وبلىسىنىڭ لەبياجى, باياناۋىل, مايقايىڭ سياقتى بىر­قاتار اۋدانىنا قونىس اۋداردى. قاراشاڭىراق قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن اعايىنداردىڭ ىشىندە كەي­بىر وزگە وبلىسقا بارعانداردىڭ ءار­تۇرلى قيىندىققا كەزدەسىپ, ءتىپ­تى باسقا وبلىستارعا قونىس اۋدا­رۋعا ءماجبۇر بولعان فاكتىلەرى دە ورىن العانىن بىلەمىز. ال پاۆ­لو­دار وبلىسىنا بىزدەن كەلگەن اعا­­يىندارعا قامقورلىق جاقسى جا­­سالدى, ماماندىقتارىنا قاراي ولار مەكتەپ مۇعالىمى, ديرەكتورى, اعا دارىگەر سياقتى باسقا دا قىز­مەتتەرگە بىردەن ورنالاستى. سەر­گەلدەڭگە ءتۇسىپ, وندا-مۇندا كوشكەن جوق. تۇرمىس تىرشىلىكتەرى جىلدام تۇزەلىپ كەتتى. بۇعان ءبىر جاعى پاۆ­لودار حالقىنىڭ كىشىپەيىلدىگى, با­ۋىر­مالدىعى, ءوز جەرىمىزدە ءوزى­مىز ازشىلىق بولىپ وتىرعاندا شەتتەن كەلگەن اعايىندار ءتىلى­مىز­دىڭ قالپىنا كەلۋىنە, سالت-سانا­مىزدىڭ جاڭعىرۋىنا ۇلەس قو­سادى دەپ ءىش تارتا قاراۋى بول­سا, ەكىنشى جاعىنان وبلىستاعى باس­شىلىق قىزمەتتە جۇرگەن, موڭ­عوليا قازاقتارىنىڭ بولمىس-ءبىتى­مىن كوزىمەن كورىپ, ريزاشىلىق سە­زىممەن قايتقان مۇرات اعانىڭ دا قولداۋى, شاپاعاتى تيگەنى انىق. موڭعوليادان كەلگەن كەيبىر بىلىكتى, زيالى باۋىرلارىمىز اكىم­شىلىك, باسشىلىق قىزمەتتەرگە دە قول جەتكىزىپ, اقىن, جازۋشى, جۋر­ناليست, ونەر يەسى ازاماتتارى­مىز ماماندىق سالالارى بويىن­شا ەڭ­بەكتەرىن جالعاستىرىپ, كىتاپ­تا­رىن باستىرىپ, كوپشىلىككە كە­­ڭىنەن تانىمال بولىپ كەتتى. تە­لە­ۆي­دە­نيەدەن كەيىن مۇكەڭ وب­لىست­ىق مادەنيەت باسقارماسىن باس­قارۋ­عا بارىپ, وندا دا كوپ جۇ­مىس تىندىردى. جالپى, ول قاي قىزمەتتە جۇرسە دە قازاق ءتىلى­نىڭ جوعىن جوق­تاپ, ۇلتتىق سانا مەن رۋح ءۇشىن كۇ­رەسۋمەن ءوتتى. وب­لىستا قازاق مەك­تەپتەرى مەن بالاباقشالا­­رىن اشۋعا, ەلدى مەكەن, كوشە اتاۋ­لا­رىن قازاقشالاپ, قاي­تادان قال­پىنا كەلتىرۋگە, ايتىس ونە­­رىن جان­داندىرۋعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىپ, ءادىل قازىلار القاسىنا مۇشە بولىپ, جاس اقىنداردىڭ ونەرىنە, ءسوز ساپتاۋلارىنا قۋانىپ, مارقا­يىپ وتىراتىن. ەل تاريحىن, ادەبيەتى مەن ونەرىن زەرتتەپ, كوپتەگەن ما­قا­لا جازدى. وب­لىستا اۋدارما­شى­لار كۋرسىن, قازاق ءتىلىن تەگىن ۇيرەتۋ كۋرستارىن اشۋعا مۇرىندىق بولدى.

– توقسانىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە الماتىدا پاۆلودار وبلىسى مادەنيەتىنىڭ كۇندەرى وتەتىن بولىپ, دايىندىق قىزۋ جۇرگىزىلىپ, وعان وبلىستاعى بارلىق مادەنيەت, ونەر مەكەمەلەرىنىڭ وكىلدەرىنەن, مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنەن, بالا­لار­دىڭ بي انسامبلدەرىنىڭ مۇ­شە­لەرى مەن مۋزىكالىق ۋچيليششە تۇلەكتەرىنەن, باس-اياعى 420 ادامنان قۇرىلعان ارنايى پويىز جاساقتالىپ, جولعا شىققانى ەسىم­­دە, – دەيدى سول كەزدەگى مۋزى­كا­­لىق ۋچيليششە ديرەكتورى, قازاق­ستان­­- ن­ىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ۆيك­تور پەتروۆيچ دەنيسەنكو. – ما­­دەنيەت كۇندەرىن وتكىزۋدىڭ بار­لىق جاۋاپكەرشىلىگى وبلىستىق ما­دە­نيەت ءبولىمىنىڭ باستىعى مۇ­رات مۇ­سايبەك ۇلىنا جۇكتەلدى. ال­ماتىعا سا­پارعا شىققان ارنا­يى پويىزدى دا سول باسقاردى. مەن ونىڭ ورىنبا­سارى ەدىم. جول بو­يىندا دا, ال­ما­تىعا بارعان سوڭ دا كۇتپەگەن قيىن­دىقتار كەزدە­سىپ وتىردى. ول ءوزى­نىڭ سابىرلىعى, ادامدارعا سە­نىم ارتىپ, تالاپ ەتە بىلەتىن تا­بان­دىلىعىنىڭ ارقا­سىندا سولار­دىڭ ءبارىن دەر كەزىن­دە ەڭسەرە ءبىلدى. پاۆ­لودار وب­لى­سى مادەنيەتىنىڭ ال­ما­تىداعى كۇن­­دەرى زور تابىسپەن وتە جو­عارى دەڭگەيدە ءوتتى. مۇرات مۇ­ساي­بەك­ ۇلىنىڭ ەڭ سوڭىندا قۋا­­نىشتى, جارقىن جۇزبەن: «راح­مەت بارىڭە! ءبىز جەڭدىك! بارلىعى ويلاعانداي بولدى!» دەپ قاتىسۋ­شى­لارعا العىس ايتقان ءساتى ءالى ەسىمدە.

مۇرات وبلىستىق تەلەۆيدەنيە مەن مادەنيەت باسقارمالارىن, كەيىنىرەك «قازاق ءتىلى» قوعامىن ون جىلداي باسقارعان كەزىندەگى جۇزە­گە اسقان كەيبىر ىستەردى تىزبەلەپ ايتا كەتۋگە بولادى: 1990 جىلى قا­لا­داعى №1 بالالار باقشاسىندا قازاق تىلىندە تاربيە بەرەتىن ەڭ العاشقى توپ اشىلدى; 1991 جىلى مۇراتتىڭ ۇسىنىسىمەن وبلىستا كوممەرتسيالىق كتك جانە قازاق تىلىندەگى «ارنا» تەلەكانالدارى اشىلىپ, اقىندار ايتىسى, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ار­نالعان تاربيەلىك ماڭىزى بار تارتىمدى حابارلار انا تىلىمىزدە بەرىلە باستادى; قازاقشا حابار بەرۋ العاشقىدا ءبىر جارىم ساعاتقا ۇزارتىلىپ, ارتىنان رەسەيلىك ەكى كانالدىڭ ءبىرى جابىلىپ, ورنىنا انا تىلىمىزدەگى كانال اشىلدى; 1992 جىلعى قىركۇيەك ايىندا تي­ميريازەۆ اتىنداعى ورىس ورتا مەك­تەبىندە العاشقى قازاق كلاسى اشىلدى; 1998 جىلى «گاليتسكوە» كەدەن بەكەتىنىڭ اتى «نايزا» دەپ وزگەرتىلدى; ۇمبەتەي جىراۋدىڭ ەسىمى اۋداندىق مادەنيەت ۇيىنە بەرىلىپ, ونىڭ الدىنا قولىنا دومبىرا ۇستاعان ۇلى جىراۋدىڭ ءمۇسىنى ورناتىلدى; كەڭەس وداعى كەزىندە وزدەرىنىڭ اتا-بابا جەرىندە ازشىلىققا اينالىپ, انا ءتىلىن جوعالتۋعا از عانا قالعان پاۆلودار وڭىرىنە موڭعوليادان 480 قازاق وتباسى كوشىرىلىپ اكەلىنىپ, انا ءتىلىمىزدىڭ ىرگەسى بەكي تۇسكەنى جو­عارىدا ايتىلدى; وبلىستا قازاق بالاباقشالارى مەن مەكتەپتەرىن اشۋ, ەلدى مەكەندەر مەن كوشە اتاۋلارىن قازاقشالاۋ, كورنەكى اقپاراتتارداعى قاتەلىكتەردى تۇ­زەپ, جونگە كەلتىرۋ; ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ ماق­ساتىندا قىرۋار ءىس اتقارىلدى. ماسەلەن, «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن وبلىستا بۇرىن ورىسشا اتالىپ كەلگەن 425 ەلدى مەكەننىڭ 270-ءىنىڭ اتاۋى قازاق تىلىنە اۋىستىرىلدى, سونىڭ ىشىندە ءبىر عانا ەرتىس اۋدانىنداعى 40 ەلدى مەكەننىڭ 35-ءىنىڭ ەجەلگى تاريحي اتاۋلارى قالپىنا كەلتىرىلدى. توقسانىنشى جىلدارداعى بيۋد­جەتتە اقشا جوق, مادەنيەت مەكە­مەلەرى, كىتاپحانالار, بالاباق­شا عيماراتتارىنا دەيىن پى­سىقتارعا ارزان باعاعا ساتىلىپ, تالاپايعا ءتۇسىپ جاتقان ۋاقىتتا سولاردىڭ كوپشىلىگىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ايانباي كۇرەستى, كوبىن ساقتاپ تا قالدى. «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پاۆلودار وبلىسىنداعى جۇزەگە اسىرعان يگىلىكتى ىستەرىن باياندايتىن «قوعام بەلەستەرى» اتتى كىتاپ شىعاردى. رەسپۋبليكالىق قوعام باسشىلارى ءابدۋالي قاي­دار مەن ومىرزاق ايتباي ۇلى ونىڭ جىگەرلى جۇمىسىن جوعارى باعا­لاپ, وزدەرىنىڭ ء«تىل مايدانى» اتتى كىتابىن وعان: «پاۆلودار توپى­راعىندا ءتىل مۇددەسىن شارشاماي قاۋزاپ, تالماي كۇرەسىپ كەلە جاتقان مۇرات مۇسايبەك ۇلى باۋىرىمىزعا ىسكە ءسات دەيمىز!» دەگەن قولتاڭبامەن سىيلادى. پاۆ­لودار وبلىسىنداعى «قازاق ءتىلى» قوعامىن ون جىلداي كوك تيىن جا­لاقى الماي, قوعامدىق نەگىزدە باس­قارعانىن دا ونەگەلى ءىس رەتىندە ايتا كەتكەنىمىزدىڭ ارتىقتىعى جوق. كەيىنىرەك استاناعا ۇلى مەن نەمە­رەلەرىنە كوشىپ كەلگەن سوڭ دا ۇيدە قاراپ جاتا الماي, استانا قالاسىندا «قازاق ءتىلى» قوعامى قۇرىلۋىنا ۇيىتقى بولدى, ءوزى وسى قوعامنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى مىندەتىن اتقاردى...

2015 جىلى مۇرات قايتىس بول­عاندا جۇرتقا بەلگىلى ءبىراز ازاماتتار قيماستىق سەزىممەن قوشتاسۋ سوزدەرىن ايتقان ەدى. سولاردىڭ ءبىرى اقىن قونىسباي ءابىلوۆ:

...ەڭبەگىمەن حالقىنا

سىي ارنايتىن,

تۇلعا ەدىڭ سەن ەلدى

ويلاپ قيالدايتىن.

سىرتقا شىقساق:

«وسى, – دەپ ازاماتىم!»,

كورسەتۋگە ماقتانىپ

ۇيالمايتىن.

الاماندا بايگە السا قازاناتى,

جايىلادى الىسقا قازاق اتى.

قاتارىڭنىڭ الدى ەدىڭ,

باسىڭ بيىك,

ۇلتتىڭ ۇلى,

الاشتىڭ ازاماتى!

– دەپ ولەڭ جازدى.

ارتىندا جارىق ءىز قالدىر­عان مۇرات مۇسايبەك ۇلى ءابدى­راح­مانوۆتىڭ جارقىن ءجۇزى, حال­قىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن تىندىرعان ىرگەلى ىستەرى جۇرت ەسىندە, ەل تاريحىندا ساقتالا بەرەدى.

بولات بوداۋباي,

جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,

حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى