ۇلىقتايتىن ادامداردى ۇمىتپايىق

ءماشھۇر اتامىزدىڭ ماڭگىلىك قونىسى ەسكەلدى باۋرايىندا جاڭادان اشىلعان مەموريالدىق مۋزەي مەن قوناقۇي عيماراتى جانە ونىڭ جۇمىسى جايلى باياناۋىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى مۇرات راحمەتوۆ, مۋزەي مەڭگەرۋشىسى قاجىمۇقان پازىل, مۋزەي قىزمەتكەرى اسەت پا­زىلدىڭ بەرگەن دەرەكتەرى مەن ايتقان اڭگىمەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, جاپان دالاعا رۋحاني ازىق, رۋحاني جارىق بەرىپ تۇرعان بىرەگەي مەموريالدىق مۋزەيدىڭ قاشان اشىلعانى, مۋزەي ىشىندەگى كونەنىڭ كوزى, اتالى ءسوزى بولىپ تۇرعان ءماشھۇر اتامىزدىڭ ۇرپاقتارىنىڭ جانە ونى اسا قادىر تۇتقان ادامداردىڭ ارقاسىندا ساقتالىپ قالعان ءجونى بولەك, التىنعا اۋىسپاس ماشەكەڭ قولدانعان, ۇستاعان زاتتار مەن جادىگەرلەر, قولجازبالار تۋرالى اقپارات بەرىلىپتى.

ايتسە دە, ەل اعاسى, بۇرىنعى كەڭەس قىزمەتكەرى مۇرات راحمە­توۆ­تىڭ اۋىزشا ايتۋىنا سۇيەنىپ, ءماشھۇردى ۇلىقتاۋ 1977 جىلدان باستالدى دەۋىنە ايتار ءۋاجىمىز بار. ايتپاسا ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى. ەلدىڭ ۇلىق گازەتى «Egemen Qazaqstandy» بۇكىل رەسپۋبليكا جۇرتى وقيدى. وندا جا­زىل­عان پىكىردى, دەرەكتى راس دەپ قابىلدايدى.

ءتاڭىر جارىلقاپ اۋليەلىك قاسيەت­كە يە بولعان اسا زەر­دەلى ءدىن وكىلى, اۋليە, كورىپ­كەل, قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتىن, اڭىزى مەن دەرەكتى, استارلى اڭگىمەسىن, شەشەندىك بايانىن, شە­ندى شەجىرەسىن تاريحپەن تا­مىر­لاستىرعان, ساباق­تاس­تىر­عان, ءوز زامانىنىڭ عۇلاما ەتنوگراف عالىمى, حالىق قادىر تۇتقان الىبى ماشەكەڭ ارعى, بەرگى تاريحتاعى سيرەك كەزدەسەتىن تۇلعا. سوندىقتان ءوز زامانىنان وزا تۋعان ادام تۋرالى جازعان كەزدە دەرەكتى قۇجات پەن بۇلتارتپاس ايعاققا سۇيەنگەن ءجون.

ءماشھۇر ءجۇسىپتى ۇلىقتاۋ سارىبۇلاق باستاۋىن قونىس قىلىپ, ۇلكەن ۇلى شاراپي مەن كەلىنى اقزەينەپتىڭ قولىنا قارا­عان كۇننەن باستالدى دەسەك تە ارتىق بولماس. سەبەبى اقزەينەپ «73-كە كەلگەنشە, بالتالاساڭ دا ولمەيمىن» دەگەن كىسى تانيتىن كىدى اتاسىنىڭ كۇتىمىن ءوز موينىنا الادى, جازۋىنا جاعداي جاساپ, اناسىنداي كۇتەدى. سوندا اتاسى ماشەكەڭ: «سەن انا بولدىڭ, مەن بالا بولدىم», دەپ باتاسىن بەرەدى. بۇل 1925-1931 جىلدار بولسا كەرەك.

ماشەكەڭدى ۇلىقتاۋ, عۇلاما قايتىس بولعانىن ەستىپ, ونىڭ ارتىندا قالعان مۇراسىن ساقتاۋدى, جاريا ەتۋدى مۇرات قىلعان «ما­شە­كەڭ قولجازبالارىن تەز الىپ, ماعان جىبەر» دەگەن ءسوز زەرگەرى عابيت مۇسىرەپوۆتەن باستالسا كەرەك. بۇل 1931 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ اياعىندا بولعان اڭگىمە.

ءماشھۇر ءجۇسىپتى ۇلىقتاۋ جايىنداعى مۇسىرەپوۆ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىمەن ات-شانامەن 150 شاقىرىم جەردى ەڭسەرىپ, اراعا ءۇش كۇن قونىپ, ماشەكەڭ قىستاۋىنا ازەر جەتىپ, ون بەس كۇن جاتىپ, اقىننىڭ, عۇلامانىڭ شىعارمالارىن وقىپ, «قارامەس» قولجازباسىنان باس­قاسىن, ەكى پاپكا, ەكى تومىن اتا­نىڭ بالاسى ءشاراپيدىڭ رۇق­سا­تى­مەن الىپ, الماتىعا, عابيت مۇسىرەپوۆكە جىبەرگەن جازۋشى ديحان ابىلەۆ­تەن باستالسا كەرەك.

2019 جىلى «دايك-پرەسس» باس­پاسىنان شىققان «اقيقات» اتتى كىتابىندا ءماشھۇر شوبەرەسى اباي تولەۋباي ۇلى شاراپيەۆ «شاراپيدەن (شاراپي) – ءماشھۇر مۇراسىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي بىلگەن بىردەن-ءبىر ادام. اكەسىنىڭ (ديحانعا بەرمەگەن) «قارامەس» قولجازباسىن 1934 جىلى ءوز قولىمەن عىلىم اكا­دەميا­سىنىڭ قولجازبا قورىنا وتكىزىپ قايتادى», دەپ جازادى («اقيقات», 29-بەت).

ءماشھۇر ءجۇسىپتى ۇلىقتاۋ, ونىڭ ارتىندا قالعان­ قول­­جاز­­با­لا­رىن, قولدا بار جا­­دى­­گەرلەردى جيناۋ, كوشىرىپ جازۋ, مول مۇ­رانى ساقتايتىن, كورسەتەتىن مۋزەي سالۋ تۋرالى ءبىرىنشى بولىپ باستاما كوتەرگەن, سوعىستان كەيىنگى ءومىرىن ءماشھۇر ءجۇسىپ شىعار­ما­لارىن جارىققا شى­عا­رۋ­عا, ماڭگى حالىق ەسىندە قال­دىرۋعا ارناعان, ءماشھۇر مۇ­راسىن جادتا قالدىرۋعا جان­كەش­تى كۇرەس جۇرگىزگەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەرى, ي.ۆ.پانفيلوۆ باسقار­عان 8-ءشى گۆارديالىق ديۆيزيادا, ەرەكشە بولىمدە ۇرىستارعا قاتىسقان ناعي احمەتوۆ ەكەنىن بۇگىنگى ۇرپاق بىلە مە ەكەن؟ بىل­مەۋى دە مۇمكىن. بىلمەسە ايتا­يىق, ناعي اقساقال 1965 جىلى ءماشھۇر ءجۇسىپ­تىڭ حالىققا بەلگىلى (اللا­جار مەن اكەسى ابدىرازاق) ەكى اداممەن 1923 جىلى باگاەۆ فوتوستۋدياسىندا تۇسكەن سۋرەتىن الماتى قالاسىندا بىرنەشە دانامەن ۇلكەيتىپ, ءبىرىنشى بولىپ ەلگە تاراتقان. 1976 جىلى قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ءحىV سەزىنە, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءVىى سەزىنە ءماشھۇر مۇراسىن قايتا باسىپ شىعارۋ تۋرالى حات جولداعان.

«اقيقات» اتتى دەرەكتى كىتاپ­تىڭ ىشىندە (223-بەتتە) «ناعاڭ­نىڭ مارتتىگى» دەگەن ءماشھۇر­تانۋشىلاردىڭ ءبىرى تولەپبەرگەن الدابەرگەنوۆتىڭ ەستەلىگى ەستە قالارلىق.

ناعي اقساقال ۇنەمى ءوز پەن­سيا­سىن, جەكە قاراجاتىن جۇم­ساپ, قىسى-جازى الماتى مەن باياناۋىل ورتاسىندا ءجيى جۇرەدى ەكەن. قايتسەم مۋزەي اشامىن دەپ ۇشاقپەن جىلىنا ون رەت بارىپ-كەلەتىن كەزى بولاتىن كورى­­نەدى. الايدا بۇل شاپقىلاۋ ۇيدە­گى اديشا جەڭگەيگە ۇناماي ءبىر كۇنى: «ماشەكەڭ, ماشەكەڭ دەپ تۇگەل اقشانى قايداعى ءبىر تەمىرلەرگە جۇمساپ جاتىرسىڭ, ءبارىن بىتىرەتىن بولدىڭ عوي», دەپ قاتتى رەنجيدى. ورىندى سوزگە ناعي ەشتەڭە ايتپايدى, ۇندەمەي قۇتىلادى. ءبىر كۇنى ناعاڭنىڭ ۇيىنە الماتى وبلىسى كەربۇلاق اۋدانىنان جاقسى ءبىر سىيلاس تانىسى, قويشى ءىنىسىنىڭ جەڭىل ماشينا الا الماي جۇرگەنىن, وسىعان كومەك­تەسۋىن قاتتى وتىنەدى. «كو­مەك­تەسسەڭىز, اقىڭىزدى جە­مەي­مىن, ءبىر ماشينانىڭ قۇنىن بەرەيىن», دەيدى. ناعاڭ: «ەش­قانداي اقشانىڭ كەرەگى جوق, قولىمنان كەلسە كومەكتەسەيىن», دەيدى. ورايى كەلىپ, ءتيىستى جەرگە بارىپ, قوزعاۋ سالىپ, قويشى كەزەگىنىڭ جىلجىمايتىنىن دالەلدەپ, جەڭىل ماشينا الىپ بەرەدى. وسىعان ريزا بولعان تانىسى ناعاڭنىڭ سوزدە تۇراتىن مارتتىگىنە ريزا بولىپ, قوماقتى اقشا الىپ كەلەدى. ناعاڭ ازار دا بەزەر بولىپ المايدى. سىيلاس تانىسى: «ناعا, اۋەلى قۇداي, سوسىن ءسىز بولماساڭىز, ءىنىم ولە-ولگەنشە ماشينا الا الماۋى مۇمكىن ەدى. شىن جۇرەكتەن رازىلىعىمدى ءبىلدىرىپ وتىرمىن. الماساڭىز قاتتى رەنجيمىز, الماساڭىز ءبارىبىر بوساعاڭىزعا بولسىن تاستاپ كەتەمىز», دەيدى. تانىسى رەنجيتىن بولعان سوڭ: «جارايدى, بولمادىڭدار عوي, وندا جارتىسى دا جەتەدى», دەپ, اس بولمەدەگى شكافتىڭ تارتپاسىنا سالا سالعان عوي. كەشكە تامان دارىگەرلىك جۇمىسىنان كەلگەن اديشا اپاي اس دايىنداۋعا كىرىسىپ, شكافتى اشىپ قالسا, اقشا جاتىر ەكەن, شوشىپ كەتىپ, ناعاڭنان: «مىنا كوپ اقشا قايدان كەلگەن؟» دەپ سۇراسا, ناعاڭ: «ساعان ءماشھۇر بەرىپ جىبەردى», دەپتى.

وسىلاي ەكى ورتادا شاپقىلاپ جۇرگەن ناعي اقساقال ەڭ الدىمەن, ءوزى ءپىر تۇتقان عۇلاماعا 1975 جىلى ءماشھۇردىڭ نەمەرەسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرى تولەۋباي شاراپيەۆ ءۇيى­نىڭ ءبىر بولمەسىنەن كورمە اشادى. وندا ءماشھۇر اتانىڭ كوزى تىرىسىندە كيگەن كيىمدەرىن كەلى­نى اقزەينەپكە قايتادان قولدان تىكتىرىپ, جاڭارتىپ: شا­پا­نىن, تاقياسىن, تۇلكى تى­ماعىن, ۇيدەگى بەسىك, دومبىرا, ات-اربا ماكەتى, قول ديىرمەن, تاعى باسقا جادىگەرلەردى, بۇعان قوسا ناعيدىڭ اكەسى احمەتكە ءماشھۇر 1923 جىلى سىيعا تارتقان «ومەگا» ساعاتىن, كۇمىس شاقشا مەن كۇمىس بەلبەۋدى قويعان ەكەن. 1977 جىلدىڭ 8 تامىزىندا تىركەۋدەن وتكىزىپ, ءوز قاراجاتىمەن باياناۋىل اۋدا­نى جاڭاجول اۋىلىندا مۋزەي اشادى. وسى مۋزەيگە ناعي احمەتوۆتىڭ ءوزى جيناعان 21 ەكسپونات تاپسىرعانى تۋرالى ەل اعاسى مۇرات راحمەتوۆ تە, مەموريالدىق مۋزەي مەڭگەرۋشىسى قاجىمۇقان پازىلوۆ تا, بالاسى, مۋزەي قىزمەتكەرى اسەت پازىلوۆ تا جۋرناليست فاريدا بىقايمەن بولعان اڭگىمەدە ءتىس جارىپ ەشتەڭە ايتپايدى. بۇل ايتىلعان دەرەكتەر جوعارىدا اتالعان اباي شاراپيەۆتىڭ «اقيقات» كىتابىندا ناعي اقساقالدىڭ ءوز قولىمەن جازىلعان جازباسىندا, لاۋازىمدى ادامدارعا جازعان دەرەكتى حاتتارىندا كورسەتىلگەن.

اباي شاراپيەۆتىڭ وبلىس تۇگىلى, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنە ۇلگى, ساباق بولارلىق مۇراعاتتىق ماڭىزى زور مۋزەيلىك-دايەك­تە­مەلىك كىتابىنىڭ «تاريحي مۇ­رالاردى ساقتاۋداعى ناعي احمەتوۆتىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى» اتتى تاراۋى (31-165-بەتتەر) ناعي اقساقالدىڭ ءماشھۇر ءجۇسىپتى جاريا ەتۋدەگى جانكەشتى ەڭبەگىن ەرىنبەي, جالىقپاي ءماندى دەرەكپەن, ءدامدى دايەكپەن پاش ەتەدى. سوعىستان كەيىنگى بار ءومىرىن ماشھۇرتانۋعا ارناعان, ءماشھۇر مۋزەيىن اشۋدىڭ نەگىزىن قالاعان ناعي اقساقالدىڭ ءباھادۇر, باتىل قيمىلى, تاماشا, تاڭعاجايىپ ارەكەتتەرى فاريدا بىقايدىڭ ماقالاسىندا تاسادا قالماۋى كەرەك ەدى.

ءماشھۇر ءجۇسىپ كەسەنەسى مەن مەموريالدىق كەشەندى مۋزەي ۇيىنە, سونىمەن بىرگە ديحان ابىلەۆ اتامىز ايتاتىن ەسكەلدى سورىنىڭ ماڭىنداعى ءماشھۇر اۋليە جاتقان قالىم شوقى باۋ­رايى سارىبۇلاق جانىنداعى ماشەكەڭ قونىسىنا (ۇيىنە) كەلىپ-كەتۋشىلەر, اسىرەسە, جاز ايىندا تولاستامايتىنىن كوزبەن كوردىك. بىراق مەموريالدىق مۋزەي مەن كەسەنە ماڭى زاماناۋي تالاپقا ساي اباتتاندىرىلعان, اعاش وتىرعىزىلىپ, جول جيەك­تەرىنە, جۇرمەجولدار اينا­لا­­سىنا گۇل ەگىلگەن. ال سارى­بۇلاق­تاعى (اۋليە بۇلاق) عۇلاما قونىسىنىڭ ماڭى جۇدەۋ. ءۇي ماڭى, قۇلاعان قورا ماڭى قور­شال­ماعان, ب ۇلىقسي اققان بۇلاق جيەگىن ءشوپ باسىپ, جىلقى, سيىر شيىرلايتىن مەكەنگە اينالعان. مەشەكەڭنىڭ ماڭگىلىك قونىسى – كەسەنە كيەلى جەر بولعاندا, سارىبۇلاقتاعى ما­شە­كەڭ تۇرعان ءۇي يەلى جەر بولۋى كەرەك ەمەس پە؟! اۋليەگە ءمىناجات, تاعزىم ەتىپ كەلەتىن سان مىڭداعان كەلىپ-كەتۋشىلەردىڭ سا­داقا كوزىنەن, قايىرىمدىلىق ەسەبىنەن ماشەكەڭ تۇرعان ءۇي ما­ڭىن جايقالعان جاسىل مەكەنگە, اقىن رۋحانياتىن دارىپ­تەي­تىن اسىل قازىنا مەكەنگە, ءتۇرلى ماكەتتى اشىق مۇراجاي مەكەنگە نەگە اينالدىرماسقا دەگەن وي كەلەدى. وعان كىم بوگەت؟ وسى ماسەلەگە وبلىستىق مادەنيەت جانە مۇراعاتتار باسقارماسى كوڭىل بولسە دەگەن ۇسىنىسىمىز بار. كوپ بولىپ اقىلداسىپ شەشسەك, كوكەي­دەگى كورىكتى ويلار ىسكە اسار ەدى.

قوناق از وتىرىپ, كوپ سىنايدى دەمەكشى, مۋزەي مەن كە­سە­­نەگە كەلگەن قوناقتار مەن تۋريس­­­­تەرگە ادەپتى, ادەمى قىزمەت كورسەتۋ جاعى, ياعني بۇگىنگى كۇن تالابىنا سايكەس قاسيەتتى جەر مەن مۋزەي زاتتارىن تامساندىرا, تاڭىرقاتا ءتۇسىندىرۋ, گيد­تىك جەتەكشىلىك جاعىندا كەم­شىلىك بارىن بايقادىم. ءتىپتى ءبىر مەزەت كەسەنە ىشىندە مۋزەي قىزمەتكەرىمىن دەگەن ەگدەلەۋ ادامنىڭ كەلۋشىلەرگە ولاي وتىرماڭدار, بىلاي وتىرىڭدار دەپ قاتقىل سويلەگەنىن, ەندى بىردە ارۋاققا دۇعا وقىپ وتىرعان ادامنىڭ دۇعاسىن بۇزىپ, توق­تات­قانىن كوزبەن كوردىم. كەسە­نەدەن شىقان سوڭ, جايلاپ قانا: ء«سىز كىم بولاسىز؟» دەپ ەدىم. «شىراقشىمىن», دەۋدەن ءارى اسا المادى. قاسيەتتى جەردە قازى­مىرلانبايىن دەپ ءوز جونىممەن كەتۋگە تۋرا كەلدى. دۇشپان كۇل­دىرىپ ايتادى, دوس جىلاتىپ ايتادى دەگەندەي, ازداعان ولقىلىق تۋرالى ايتسام, جۇرت, حالىق, قىزمەت قىلۋشىلار تۇسىنەدى, كەلەسىدە ءبارى وڭىنان بولادى دەگەن ويمەن ايتىپ وتىرمىن.

ءماشھۇر اتامىزدى ۇلىق­تا­يىن دەسەك, باردى جاسىرماي, جوقتى اسىرماي, ماشەكەڭدى نا­سيحاتتاۋدا, ەڭبەگىن جاريا­لاۋ­دا, قولجازباسىن جيناۋدا, مۋزەي نەگىزىن قالاۋدا ۇلىق ىستەر اتقارعان ازاماتتارىمىز­دى ۇمىتپايىق. «وتكەنىن ۇمىت­قان­دى بولاشاق تاسپەن اتادى» دەپتى دا­عىستاننىڭ ۇلى شايىرى راسۋل عامزاتوۆ.

جۇماعالي قوعاباي,

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, ەكىباستۇز قالالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ توراعاسى