شەتەلدىك بانكتەردىڭ كەلۋىن «جاعاعا قولدى سالعانى» بولمايتىنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتىپ جاتىر. سەبەبى ءبىزدىڭ ىشكى قارجى نارىعىنا شەتەلدىك بانكتەردىڭ كەلىپ-كەتۋى جاڭالىق ەمەس.
سوڭعى ونجىلدىقتا ءبىرى كەلسە, ءبىرى كەتىپ جاتتى. مىسالى, وتكەن جىلدىڭ سوڭعى ايلارىندا ليتسەنزياسىنان ايىرىلعان Tengri بانكتىڭ ارتىندا تۇرعان ۇندىستاندىق Pundjab National Bank اكتيۆىنىڭ كولەمى 120 ملرد دوللار بولسا دا قازاقستاندىق نارىقتا ويىنىن جالعاستىرا بەرۋگە تىرىسپادى. سونداي-اق رەسەي بانكتەرىنەن بولەك, قىتاي, يسلام ەلدەرىنىڭ بانكتەرى دە نەسيەلەندىرۋدەگى پايىزدىق كورسەتكىشتەرى جاعىنان اسا ەرەكشەلەنە قويماسا دا سەرۆيسى, تەحنولوگياسى قازاق بانكتەرىنىڭ ۇيقىدان ويانۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەنى انىق. بۇل تاقىرىپقا قاتىستى ايتىلىپ جاتقان بولجامداردىڭ قايسىسىنىڭ ورىندالاتىنى الداعى جارتىجىلدىقتا بەلگىلى بولادى.
ازىرگە ايتارىمىز, 2020 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان باستاپ الەمنىڭ قارجى نارىعىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان جانە ورنالاسقان جەرى دسۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ بانكتەرى ەلىمىزگە كەلىپ جۇمىس ىستەۋگە قۇقىلى. ولاردىڭ كەلۋىنە ءىشىنارا شەكتەۋ سالعان تىيىمنىڭ كۇشى وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا جويىلدى. ياعني شەتەلدىك بانكتەردىڭ قازاقستاندا فيليالدارىن اشۋىنا بەس جىلدىق تىيىم كۇشىن جويدى. ساراپشىلار ەندى قارجى نارىعىندا باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. كوپ كوڭىلىندە «نەسيە الار كەزدە بانك كوميسسياسى تومەندەپ, دەپوزيتتەردىڭ سىياقى مولشەرلەمەسى جوعارىلاي ما؟» دەگەن ءۇمىت بار. سەبەبى ساراپشىلار شەتەلدىك بانكتەردى قارجىلاندىرۋشى كوز – ۇلتتىق بانك ەمەس, كەلگەن ەلدەرى قارجىلاندىرسا, بۇل ءۇمىتتىڭ ورىندالاتىنىن ايتادى: ال ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان قارجىلاندىرسا, بانك سەرۆيسى, تەحنولوگياسىنىڭ جاڭعىرۋىنا عانا سەپتىگىن تيگىزەدى.
سونىمەن, شەتەلدىك بانكتەرگە دسۇ شەڭبەرىندە ەسىك اشىلدى. ءتيىستى قۇجاتقا 2020 جىلعى 21 قىركۇيەكتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا قول قويدى.
قاۋلىدا قازاقستاندا رەزيدەنت ەمەس بانكتىڭ فيليالىن اشۋعا رۇقسات بەرۋ ءتارتىبىن انىقتايتىن ەرەجەلەر كورسەتىلگەن. ەرەجەلەر رەزيدەنت ەمەس يسلام بانكتەرىنىڭ فيليالدارىنا دا قولدانىلادى. قازاقستاندا فيليال اشۋ ءۇشىن رەزيدەنت ەمەس بانك ۋاكىلەتتى ورگانعا بەلگىلى ءبىر قۇجاتتار پاكەتىن ۇسىنۋى كەرەك. ەگەر بارلىق قاجەتتى قۇجاتتار ۇسىنىلماعان بولسا, ۋاكىلەتتى ورگان ءوتىنىشتى 10 جۇمىس كۇنى ىشىندە جىبەرەدى. ەرەجەدە رەزيدەنت ەمەس بانكتىڭ قازاقستاندا فيليال اشۋعا رۇقسات بەرۋدەن باس تارتۋ جاعدايلارى دا كورسەتىلگەن.
ۇلتتىق بانك قازاقستانعا كەلەتىن شەتەلدىك بانكتەرگە بارلىعى بەس تالاپ قوياتىنىن وتكەن جىلى ايتقان بولاتىن. فيليال اشۋعا نيەت بىلدىرگەن يەگەر بانك ءوزىنىڭ قاداعالاۋشى ورگانىنىڭ ليتسەنزياسىنا جانە 20 ملرد دوللاردان كەم ەمەس سوماداعى اكتيۆتەرگە يە بولۋعا مىندەتتى. ۇلتتىق بانكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى حابارلاعانداي, ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن بانك اقشانىڭ جىلىستاۋىنا قارسى كۇرەس شارالارىن دايىنداۋ توبىندا (FATF) بولۋ جانە ۇلتتىق بانك پەن رەزيدەنت-بانك شىققان ەلدىڭ قارجىلاي قاداعالاۋشى ورگانى اراسىندا كەلىسىم, سونىمەن بىرگە شەتەلدىك بانكتىڭ فيليالىنىڭ بيزنەس-جوسپارىندا الداعى 5 جىلعا ارنالعان جىلدىق قارجى جوسپارى بولۋى دا مىندەتتى. بۇل دەگەنىمىز – نەگىزگى قارجىلاي كورسەتكىشتەر ەسەبى, بيۋدجەت, بۋحگالتەرلىك بالانس, كىرىس پەن شىعىن تۋرالى ەسەپ, قارجىلاندىرۋ كولەمى, ياعني ءبارىن جايىپ سالۋدى مىندەتتەيدى دەگەندى بىلدىرەدى.
قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ جەتەكشىسى ەلەنا باحمۋتوۆا شەتەلدىك بانكتەردىڭ قازاقستانعا كەلىپ, ليتسەنزيالارعا سايكەس جۇمىس ىستەپ جاتقانىن, دسۇ-مەن كەلىسىمدەر كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن بانك فيليالدارى رەسۋرستاردى تەڭگەمەن ۇسىنا الاتىنىن ايتادى.
– شەتەلدىك بانكتەردەن ءتونىپ تۇرعان قاۋىپتى نەمەسە قاتال باسەكەنى كورىپ تۇرعان جوقپىن. رەسەيلىك «سبەربانكتىڭ» قازاقستاندىق بانكتەرمەن بىرلەسە, باسەكەلەسە جۇمىس ىستەپ جاتقانى قالىپتى جاعدايعا اينالدى. ال شىندىعىندا «سبەربانك» تە – شەتەلدىك بانك. بىراق بوساڭسۋعا بولمايدى. Halyk Bank جانە Kaspi سياقتى ءىرى ويىنشىلارىمىز حالىقارالىق نارىقتارعا ءوز بەتىمەن شىعا باستادى. دسۇ ءبىز ءۇشىن ۇلكەن سىناق ەمەس دەپ ايتا الامىن. نەگىزىندە جەرگىلىكتى ءىرى ويىنشىلار باسەكەنى جەڭە الادى, – دەيدى ە.باحمۋتوۆا.
شەتەلدىكتەردىڭ كەلۋى وتاندىق بانكتەردىڭ بەلسەندى جۇمىس ىستەپ, باسەكەلەسۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىنىن سەزىپ وتىرمىز. سەبەبى ىشكى نارىقتاعى كاسىبي بانك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبارى ەلىمىزگە كەلىپ-كەتكەن بانكتەردە جۇمىس ىستەپ, تاجىريبە جيناعانىن ساراپشىلار دا مويىندايدى. نارىققا كىرگەن كەز كەلگەن ويىنشى جەرگىلىكتى بانكتەردىڭ دامۋىنا كومەكتەسەدى, قارجى سەكتورىنىڭ سۇرەڭسىز لاندشافتىن وزگەرتۋگە ىقپال ەتەدى.
قازاقستان شەتەلدىك بانكتەر ءۇشىن تارتىمدى ەكەنىن, تەز دامىپ كەلە جاتقان نارىق بولعاندىقتان حالىقارالىق كومپانيالاردى قىزىقتىراتىنىن ايتقان قارجىگەر ەرلان يبراگيم ولاردىڭ وڭاي شاعىلاتىن جاڭعاق ەمەس ەكەنىن دە ەسكەرتەدى. سول ءۇشىن ەلگە كەلىپ كەتىپ قالعان بانكتەرمەن بايلانىستاردى رەسىمدەگەن كەزدە الدىڭعى كەلىسسوزدەردە جىبەرىپ العان قاتەلىكتەردى قايتا زەردەلەۋ قازىر ماڭىزدى.
تاڭداۋ مۇمكىندىگى از
ەلگە كەلگەن شەتەلدىك بانكتەردىڭ ءوز كليەنتتەرىن قاداعالاۋعا تولىق مۇمكىندىگى بار. بىراق قارجىگەردىڭ پايىمداۋىنشا, 2021 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ شەتەلدىك بانكتەر ەلىمىزگە كەلۋ ءۇشىن كەزەكتە تۇرادى دەپ ۇمىتتەنىپ قالۋعا بولمايدى. قازاقستاندا قارجى ساياساتى نەمەسە بيزنەستى جۇرگىزۋ سالاسىندا رەتتەلمەگەن ماسەلەلەر بارشىلىق. ءتىپتى ولار ءبىز كۇتكەن دەڭگەيدە كەلمەسە دە, بارىنىڭ ءوزى ىشكى نارىقتى بيلەپ-توستەۋگە ۇيرەنىپ قالعان قازاقستاندىق ويىنشىلارعا باسەكەلەستىك تۋدىرۋى ابدەن مۇمكىن. سەبەبى ولار شەتەلدە قالىپتى جاعداي بولىپ كورىنەتىن وركەنيەتتى بانك مادەنيەتىن ەلگە الىپ كەلىپ, سەرۆيستى جاڭعىرتادى. سوندىقتان, جەرگىلىكتى ويىنشىلارعا قولداعى بار كليەنتتەرىن ساقتاپ قالۋدىڭ زاماناۋي جولدارىن قاراستىرۋدان وزگە امال جوق. ال بانكتىك پايىزدىق مولشەرلەمە ماسەلەسى, ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, ۇلتتىق بانك انىقتايتىن بازالىق مولشەرلەمەگە سايكەس ەسەپتەلەدى جانە ەلدەگى ماكروەكونوميكالىق جاعدايدى باسشىلىققا الادى. سوندىقتان بۇل تۇستا شەتەلدىك بانكتەردىڭ كەلۋىمەن بانك سەكتورىنداعى جاعداي باتىس ستاندارتتارىمەن تەڭەسەدى دەپ ۇمىتتەنۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇل ەكونوميكانىڭ وسىمىمەن قاتار جۇرەتىن ماسەلە.
نەسيەلەر بويىنشا پايىزدىق مولشەرلەمەلەر ەڭ الدىمەن قارجىلاندىرۋ قۇنىنا بايلانىستى. ەگەر قارجىلاندىرۋ شەتەلدىك بانكتىڭ باس كومپانياسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن بولسا, اقش دوللارىنداعى نەسيە ستاۆكالارى تومەن بولادى, ويتكەنى قارجىلاندىرۋ قۇنى ارزان. بيزنەستى دامىتۋعا باعىتتالعان دوللارلىق نەسيەلەردى الار بولساق, شەتەلدىك بانكتەردىڭ كەلۋى مولشەرلەمەنى ازايتۋى مۇمكىن. ولاردىڭ اقشا الاتىن قور بازالارى تاۋەكەلدەردى ەسكەرگەن كۇننىڭ وزىندە الدەقايدا ارزانداۋ بولاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان كاسىپكەرلەرگە ارنالعان ارزان نەسيەلەردىڭ پايدا بولۋى ابدەن مۇمكىن. ەگەر شەتەلدىك بانكتىڭ فيليالى جەرگىلىكتى قارجىلاندىرۋدى قولدانسا وندا نەسيەلەۋ شارتتارى وتاندىق بانكتەردىكىمەن بىردەي بولادى.
قازاقستاندا فيليالدار اشۋ قۇقىعى قازاقستاننىڭ دسۇ-عا مۇشە بولۋ شەڭبەرىندە بەرىلەتىنىن ايتقان ە.يبراگيم 2021 جىلدى ۇلكەن وزگەرىستەرمەن قارسى الامىز, قازاقتىڭ بانك لاندرشافتى وزگەرەدى دەگەن ءۇمىتتىڭ ءىشىنارا اقتالعانىن ايتادى. دەمەك, كەلەم دەگەندەردىڭ ەلگە كەلىپ فيليالدارىن اشۋعا نورماتيۆتىك تۇرعىدا كەدەرگى جوق.
– قازاقستانداعى نەگىزگى ينۆەستورلار – شوب, سوسىن ءىرى بيزنەس. ۇلتتىق ينۆەستورلاردى قالىپتاستىرا الماعانىمىزدىڭ كەرى جاڭعىرىعى تاعى دا الدىدان شىقتى. جەكەشەلەندىرۋ بارىسىندا ۇلتتىق ينۆەستورلاردىڭ قالىپتاسۋىنا مۇمكىندىك بەرۋىمىز كەرەك. ەرتەڭ قاتال باسەكەلەستىك جاعدايىندا ءومىر سۇرەتىن قازاقستاندىق بانكتەردى ۇلتتىق ينۆەستور عانا تىعىرىقتان الىپ شىعادى, – دەيدى ە.يبراگيم.
ىشكى نارىق اۋقىمدى ەمەس
بىزدە 100 ملرد اقش دوللارى اينالىمدا جۇرگەن جەرگىلىكتى جوبالار از. ەلدەگى ءىرى كومپانيالار قازاقستاندىق بانكتەردىڭ كومەگىنە جۇگىنبەيتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. سوندىقتان, ساراپشىلار ءبىرىنشى كەزەكتە, گرۋزيا, بالتىق جاعالاۋىنداعى كىشىگىرىم بانكتەردىڭ كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ جاتىر. ودان وزگە نارىق ءبىرىنشى كەزەكتە رەسەي مەن قىتاي بانكتەرى ءۇشىن تارتىمدى بولۋى مۇمكىن.
Moody’s ساراپتامالىق اگەنتتىگىنىڭ ساراپشىسى سەمەن يساكوۆ وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا وتكەن ءباسپاسوز-كونفەرەنتسياسى كەزىندە سوڭعى 10 جىلدا ەلدەن شەتەلدىك ويىنشىلاردىڭ كەتۋى جيىلەپ كەتكەنىن ايتقان بولاتىن. ولاردىڭ تۇسىنىگىندە قازاقستاننىڭ قارجى سەگمەنتى رەسەي مەن قىتاي ويىنشىلارى ءۇشىن عانا قىزىقتى.
ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, سوڭعى جىلدارى نەسيەلەندىرۋ دەڭگەيى ەكونوميكانىڭ وسۋىمەن سالىستىرعاندا تومەندەۋدە, ال وسكەن نەگىزگى بانكتىك سەكتورلار – تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەۋ جانە شاعىن بيزنەس. بىراق ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋ ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەمەن ۇسىنىلا باستادى. بۇل فاكتور قازاقستاندىق بانكتەردىڭ وتپەلى كەزەڭدە ەس جيىپ الۋىنا مۇمكىندىك بەردى.
ححI عاسىر تەك ادام كاپيتالى ەمەس, ينۆەستيتسيا ءۇشىن كۇرەسكە تولى بولاتىنىن العاشقى جيىرما جىلدىق بايقاتتى. وسى رەتتە ساراپشىلار ۇلتتىق بانك نەمەسە قارجى نارىعىن باقىلاپ, رەتتەپ وتىراتىن اگەنتتىكتەر شەتەلدىك بانكتەردى ەلدە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن پايىزدىق مولشەرلەمەنى وزگەرتۋى مۇمكىن دەگەن پىكىردى جيىرەك ايتىپ ءجۇر. ەگەر, جاعداي وسىعان قاراي ويىسسا, قازاقستاندىق بانكتەر سالىمشىلارىنان ايرىلىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. بىراق باس بانكير ەربولات دوساەۆ بىلتىر جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە نورماتيۆتىك اربيتراجدى بولدىرماۋ جانە قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا شەتەلدىك بانكتەردىڭ فيليالدارىن رەتتەۋ رەزيدەنت بانكتەرگە قولدانىلاتىن قولدانىستاعى رەتتەۋشى تاسىلدەرگە نەگىزدەلەتىنىن ايتىپ, بۇل ماسەلەگە نۇكتە قويدى.
– سوڭعى 10 جىلدا شەتەلدىك بانكتەر ءتىپتى قازاقستاندىق نارىقتان كەتىپ قالدى. 16 جەلتوقساننان باستاپ شەتەلدىك بانكتەردىڭ ەلدە فيليالدارىن اشۋعا رۇقسات ەتىلۋى شەتەلدىك قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ نارىققا قايتا كىرۋگە دەگەن ۇمتىلىسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتپەيدى. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. سوڭعى 10 جىلدا قازاقستاننىڭ ءىجو قۇرىلىمىنداعى نەسيەلەندىرۋ ۇلەسى تومەندەپ كەتتى. نەسيەلەندىرۋدى قاجەتسىنەتىن سالالار كوبەيدى. شەتەلدىك بانكتەردە مۇنداي قاراجات ءاردايىم بولا بەرمەيدى», دەدى Moody’s رەيتينگ اگەنتتىگىنىڭ قازاقستاندىق بانك سەكتورى بويىنشا جەتەكشى تالداۋشىسى سەمەن يساكوۆ ونلاين-كونفەرەنتسيادا.
قازاقستاننىڭ قارجى سەكتورى سوڭعى ونشاقتى جىلدا ءبىراز وزگەرىستى باستان كەشتى. بانكتەر ىرىكتەلىپ, جۇيە قۇرۋشى دەگەن ۇعىمدار پايدا بولىپ, بانك سەكتورىنا ءبىراز وزگەرىس الىپ كەلدى. بۇل بانك سەكتورىندا جاۋاپكەرشىلىكتى وزىنە العان نەمەسە بەلگىلى ءبىر باعىت بويىنشا باسەكەگە توتەپ بەرە الاتىن بانكتەردىڭ پايدا بولۋىنىڭ العىشارتىن قالىپتاستىردى.
– ءبىز الداعى بىرەر جىلدا نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىندە تەك رەسەيلىك نەمەسە قىتايلىق بانكتەرمەن عانا باسەكەلەسە الامىز. قازىر ەۋرازيالىق وداق تۋرالى كەلىسىمىنىڭ اياسىندا قازاقستان بانكتەرى وداققا مۇشە ەلدەردە, سايكەسىنشە رەسەي, بەلارۋس بانكتەرى قازاقستاندا فيليالدارىن اشا الادى. قازاقستاندا 14 شەتەلدىك بانك جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ ىشىندە رەسەي, تۇركيا ەلدەرىنىڭ بانكتەرى بار. ەۋرازيالىق وداق ەلدەرى اراسىنان رەسەيدەن باسقا ەلدەردىڭ بانكتەرى كەلگەن جوق. ارينە, كوروناۆيرۋس بانكتەردىڭ بىرىگۋ پروتسەستەرىن كۇشەيتەدى. ATف بank-ءتىڭ Jusan Bank-ءتى ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىمى وسىنى راستايدى, – دەيدى ساراپشى.
سونىمەن جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, ازىرگە بولجام كوپ. ءبىز قالاي بولعان كۇننىڭ وزىندە شوب-تىڭ جانە كليەنتتىڭ, ەڭ باستىسى ەكونوميكانىڭ مۇمكىندىگىنە بەيىمدەلگەن اۋرانىڭ قالىپتاسقانىن قالايمىز.
الماتى