جەتىنشى عاسىردان جەتكەن كىتاپ

ۇلتتىق ورتالىقتىڭ عىلىمي-ادىستەمە جونىندەگى ورىنباسارى قايىرجان كۇزەمباەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 13 عاسىر بۇ­رىن جاسالعان قاسيەتتى كىتاپ­تىڭ كوشىرمەسىن تۇركيا ەلىنىڭ ىس­تانبۇل قالاسىندا ىرگە تەپ­كەن يسلام تاريحى, ونەرى مەن مادە­نيەتىن زەرتتەۋ حالىقارا­لىق عى­لىمي ورتالىعى (IRCICA) 2018 جىلى سىيعا تارتقان كو­رىنەدى.

بۇل جادىگەر اۋىزەكى تىلدە «وسپان قۇرانى» دەپ اتالادى. ويتكەنى, بۇل كىتاپ مۇسىلمان الە­مىنىڭ ءۇشىنشى حاليفاسى وس­پان اففان تۇسىندا جاسالعان. سەبەبى, يسلام ءدىنى جارتى الەم­گە تاراعاندىقتان, اراب ەمەس حا­لىقتارعا قۇراندى دۇرىس وقىتۋ ءۇشىن قىراعات قاجەت بولدى. ءسويتىپ, ءبىرىنشى حاليفا ءابۋ باكىردىڭ كەزىندە حاتقا ءتۇسىرىلىپ, ەكىنشى حاليفا وماردىڭ قىزى حافسانىڭ قولىندا ساقتاۋلى تۇرعان جالعىز قۇران جەتى نۇس­قامەن (قىراعات) كوبەيتىلىپ, مۇ­سىل­­مان ءدىنى جەتكەن جەرلەرگە جىبەرىلگەن.

كەزىندە بۇل كىتاپتىڭ ءبىر داناسى وسمانلى يمپەرياسىنىڭ سارايىندا, ەكىنشىسى باسرادا ساقتالعانى جايلى دەرەك بار. 1402 جىلى ءامىر تەمىر وسمانلى سۇلتانى ءبايازيدتى تالقانداپ, قايتارىندا باسرانىڭ ورتالىق مەدرەسەسىندە تۇرعان كىتاپتى سامار­قانعا الىپ كەلگەن ەكەن. 1868 جىلى قالا ورىس وتار­لاۋشىلارىنىڭ قولىنا وتكەن تۇس­تا, شىركەۋ قىزمەت­كەر­لەرى قاسيەتتى كىتاپتى قولعا تۇسىرەدى. كىتاپ اقىرى تۇركىستان ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى فون كاۋفماننىڭ قولىنا تيەدى. ول كىتاپتى سانكت-پەتەر­بۋرگ­تەگى يمپەريال قوعامدىق كىتاپ­حاناسىنا جولدايدى. قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن قۇران رسفسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى لەنيننىڭ شەشىمىمەن بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلمان كە­ڭەسىنە جىبەرىلەدى. ودان كەيىن 1941 جىلى كىتاپ تاشكەنتتە وزبەكستان حالقىنىڭ تاريحي مۇ­راجايىنا بەرىلىپ, مۇندا 1989 جىلعا دەيىن تۇرىپتى. كىتاپتىڭ تۇپنۇسقاسى قازىر وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءدىني باسقار­ماسى ورنالاسقان باراق حان مەدرەسەسىندە ساقتاۋلى تۇر.

ال قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ قورىندا تۇرعان كوشىرمە ىس­تان­بۇلدىڭ «توپ كاپى» مۇرا­جايىندا ساقتالعان نۇسقا. بۇل جادىگەر كۋفي كالليگرافياسىمەن جازىلعان, 408 بەتتەن تۇراتىن, سالماعى 10 كيلو, كولەمى 40 ح 44,5 سانتيمەتر مولشەرىندە – يس­لام مادەنيەتىنىڭ تاريحى ءۇشىن اسا قۇندى جادىگەر رەتىندە قادىرلى.