ەدىگە دەگەن ەر ەدى...

كونفەرەنتسياعا ونلاين رەجىمدە قاتىسقان سەنات دەپۋتاتى, زاڭ عى­لىم­­دارىنىڭ دوكتورى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, تۇركى حالىقتارىنىڭ با­­تىرلىق ەپوستارىن زەرتتەۋشى نەمىس پرو­فەسسورى كارل رايحل, ۋ.اليەۆ اتىنداعى قاراشاي-شەركەش مەم­لە­كەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءناسىپحان ءسۇيىنوۆا, جازۋشى, دراماتۋرگ انەس ساراي ەدىگەتانۋدىڭ جاڭا باعىتتارى بويىنشا ۇسىنىستارىن ءبىل­دىردى. وبلىس اكىمى وڭداسىن ورا­زالين نوعايلى ءداۋىرىنىڭ مۇرا­لا­رىن زەرتتەۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار مەن تاريحشىلار جۇرگىزەتىن ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيالار قورىتىندىنى «قانداي جاعداي بولسا دا, عىلىمي نەگىزگە كەلتىرىپ, دا­لەل­دى تۇردە ايتۋ كەرەكتىگىن» ەس­كەرت­تى. سونداي-اق ەل اراسىنان نو­عايلى با­تىرلارىنا قاتىستى شەجىرەلەردى جۇ­يەلەۋ, مۇراعات ماتەريالدارىمەن جۇمىس, ەل ىشىندە ايتىلاتىن بەلگىسىز جىرلاردى جيناقتاۋ, نوعايلى ءداۋى­رى­نىڭ قا­ھار­ماندىق داستاندارىن جاتقا ايتۋدان مەك­تەپ وقۋشىلارى اراسىندا سايىستار وتكىزۋ جونىندەگى ۇسىنىستار ماقۇلداندى. سو­نىمەن ەدىگەتانۋدىڭ قازىرگى باعىتى قانداي بولۋى كەرەك؟

 100 باتىردى تۇگەندەۋگە بولادى

«تانىستىرىلىپ وتىرعان «ەر ەدىگە – نوعايلى ءداۋىرىنىڭ جىرى» ال­بو­مى ەدىگە – نۇراددىن – كەيقۋات – مۇساحان – وراق-ماماي – جاڭ­بىر­شى­ ۇلى تەلاعىس بولىمدەرى بويىنشا جۇيەلەنىپ, ەلىمىزدىڭ ەڭ اتاقتى جىرشى-جىراۋلارى ورىندا­­­­ۋىندا ءوزارا رەتتىلىكپەن ورنالاستىرىلعان. داستانعا ارقاۋ بولعان كەيىپكەرلەردىڭ ءبارى دە ەدىگە ءبيدىڭ بالالارى, نەمەرە-شو­بەرەلەرى. نوعاي ورداسىنىڭ بي­لەۋ­شى­سى – ەدىگە بي مەن ونىڭ نۇ­راد­دىندەرى مەن كەيقۋاتتارىنا دەگەن حالىقتىڭ قۇر­­مەتى كوپتەگەن ميفتىك سارىندارمەن, فولكلورلىق جۇيەلەرمەن اسىرەلەۋشى ۇل­كەن داستاندارعا اينالسا دا, ءبارىنىڭ ءتۇپ قازىعى – نوعاي ورداسىنىڭ ۇلىس ءبيى مەن ونىڭ ۇرپاقتارىنا كە­لىپ تىرەلەدى», دەدى مۇحتار قۇل-مۇ­حاممەد. تۇركى حا­لىق­تارىنىڭ ەڭ قادىرلى, ەڭ قۇرمەتتى, ەڭ كوپ تاراعان داس­تانىنىڭ قازاق حالقىندا 20-دان استام نۇسقاسى ساقتالعان. قارا­قال­پاق, تاتار, باشقۇرت, نوعاي جىرلارىن بىرىك­تىرگەن كەزدە «ەر ەدىگە» باستاعان نو­­عايلى داستاندارىنىڭ سانى 70-80-نەن اسىپ كەتەدى.

كۇرلەۋىت قىپشاق جىرلاۋىنداعى «ەدىگە» داستانىن قازاقتا تۇڭعىش رەت حاتقا تۇسىرگەن شوقان ءۋاليحانوۆ بولسا, ودان كەيىن تومسك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن جاس عالىم قانىش ساتباەۆ 1927 جىلى جىردى جەكە جيناق ەتىپ باس­تىردى.

 سەناتور اقتوبە البومىندا نوعايلى داستاندارى «ەدىگە» مەن «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىمەن» شەكتەلىپ قالماي, قازاننىڭ قا­­راشا بەكتەرى – نارىك, شورا باتىرلارمەن جالعاسقان جىرلار لەگى دە ۇتىمدى ورنالاستىرىلعانىن اتاي وتىرىپ, وسى جۇمىستاردىڭ ءارى قاراي جالعاسقانى دۇرىس دەگەن پىكىر ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, كەلەشەكتە ەر ەدىگە مەن ونىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارىنا بايلانىستى جىرلاردى ءبىر مۋزىكالىق جيناققا, قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىنىڭ قۇرامىندا ەسىم­دە­رى اتالاتىن جەكە-دارا باتىرلار تۋرا­لى جىرلاردى دەربەس جيناق ەتىپ قۇ­راستىراتىن ۋاقىت جەتتى. وسىلايشا, ءبارىن جۇيەلەگەن ۋاقىتتا نوعايلى ءداۋىرىنىڭ جۇزدەگەن باتىرىنىڭ ءومىر تاريحىنا ار­نال­عان ەنتسيكلوپەديالىق داستاندارىمىز شىعا كەلەدى.

نوعايلى جىرلارىنىڭ مەكتەبى

نوعايلى جىراۋلارى مەكتەبى مەن ونىڭ زەرتتەلۋىنە قاتىستى تۇ­جى­رىم­دار دا ايتىلدى. مەملە­كەت­تىك سىي­­لىق­تىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى انەس سا­راي ءسوزىنىڭ باسىن قازاق داستاندارىن جازبالاۋ جۇ­مىسى ش­وقان ءۋالي­حا­­­نوۆتان باستالاتىنىن, «نوعايلى – قا­زاق حالقىنىڭ التىن عاسىرى» ەدى دەپ با­عالاعان شو­قان­نىڭ نوعايلىنىڭ تاريحىن, پوە­زياسىن, جىراۋلىق ونەرىن, كۇي-داستاندارىن وتە جاقسى بىلگەنىن ايتتى. ء«يسى قازاقتا تۇڭعىش رەت شوقان 1841 جىلى امانقاراعاي وكرۋگىنىڭ اقىنى, قىپشاق جۇماعۇلدان «ەدىگە» مەن باسقا دا جىر-داستانداردى جازىپ الىپ, ورىس تىلىنە اۋدارىپ باستىردى. نوعايلىنىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندەگى دۇمپۋلەرى اسەرىنەن حالىق اراسىندا جەكە-دارا پايدا بولعان گەنەالوگيالىق «الپامىس», «ەر قوساي», «ەر كوكشە» ەپوستارى – شەجىرەلىك داستاندار», دەدى. زەرتتەۋشى وسىدان كەيىن قازاق اراسىندا نوعايلى جىرلارىن ولتىرمەي امان الىپ قالعانىمەن قويماي, ومىرشەڭ ەتكەن مەكتەپتەرگە توقتالدى. «مۇنىڭ ەڭ باسىندا – ابىل, نۇرىم, قاشاعان, قالنياز, قاراساي باستاعان ماڭعىستاۋ مەكتەبى تۇر. ەكىنشىسى – ءالىم جىراۋلارىنىڭ مەكتەبى. بۇل , ۇكى جىراۋدان باستالىپ, جاسكەلەڭ – بەكبەرگەن – باقى –تەرلىكباي – بىتەگەن – نۇرپەيىس سياقتى جىراۋلار كىرەدى. وسى توپتىڭ ىشىندەگى نۇرپەيىس جىرلاعان «قوبىلاندى» جىرى – ەپوستىق پوەزيا شىڭدارىنىڭ ءبىرى دەپ باعالاۋعا بولادى. ءۇشىنشى توپ – ماراباي باستاعان تامانىڭ جەتى جىراۋى. ماراباي «ەر تارعىندى» كلاس­سيكالىق دەڭگەيدە جىرلادى. ءتورتىنشىسى –جيەمبەت جىراۋ ۇرپاق­تا­رى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى انەس ساراي.

نوعاي «ەديگەسى»

ۋمار اليەۆ اتىنداعى قاراشاي-چەركەس مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاراشاي-بالقار جانە نوعاي فيلولوگيا­سى كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءناسىپحان ءسۇيى­نوۆا كسرو-نىڭ تۇر­كى­تىلدەس حا­لىق­تا­رىنىڭ ورتاق رۋ­حا­ني مۇراسىنىڭ زەرت­تەلۋىنە جان-جاق­تى توقتالدى. نوعاي­دىڭ باتىرلار جىرىنىڭ ەڭ سىيلىسى – «ەديگە جى­رى» ءحىV-ءحVىى عاسىرلار اراسىندا, التىن وردا مەملەكەتىنىڭ كۇنى با­تىپ بارا جاتقاندا, نوعاي ورداسى مەملەكەتىنىڭ ساياسي قالىپتاسۋى كە­زىندە پايدا بولعان ەپوستىڭ قايتا ورال­­­­ۋىنا بايلانىستى نوعاي عا­لىم­دا­رىنىڭ اتقارعان جۇمىستارىن بايان­دا­دى. قازاق عالىمدارىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيتىن نوعاي عالىمى بىلاي دەدى:

 «1991 جىلى داعىستاننىڭ تەرەك­لى مەكتەپ اۋىلىندا تۇڭعىش رەت نوعاي ورداسى مەن «ەديگە» ەپو­سىن­ىڭ 600 جىلدىعى اتاپ ءوتىلدى. وسىندا «نوعاي ورداسى دامۋىنىڭ تا­ريحي-گەوگ­را­فيالىق اسپەكتىلەرى» تاقى­رى­بىندا وتكەن عىلىمي كونفەرەنتسيادا فولكلورتانۋشى-عا­لىم ءاشىم سيقاليەۆ 1957 جىلى كۋبان­داعى توقتامىس اۋىلىندا ىسقاق قۇمىقوۆتان جازىپ العان «ەديگە باتىر» جىرىنىڭ نوعاي نۇسقاسى شىر­قالدى. 2016 جىلى ماس­كەۋ­دە­گى «ناۋكا» باسپاسىنان «ەديگە. نوگايسكايا ەپيچەسكايا پوەما» جىر جيناعى جارىق كوردى. بۇعان ەديگە جىرىنىڭ نوعاي حالقىنىڭ اراسىندا ساقتالعان 12 نۇسقاسى ەنگىزىلدى. وسى توپتامانى اعىل­شىن عالىمى ا.حودز­كو 1830 جىلى استراحان نوعاي­لارىنىڭ اراسىنان جازىپ الىپ, 1842 جىلى لوندوندا اعىلشىن جانە پارسى تىلدەرىندە جاريالاعان «ەديگە» داستانىنان باستالادى. بۇدان باسقا سەمەنوۆتىڭ قىرىم دالاسى نو­عايلارىنان, م.وسمانوۆتىڭ كاسپي بويى نوعايلارىنان, ي.بەرەزيننىڭ قۇمىق نوعايلارىنان جازىپ العان نۇسقالارىمەن بىرگە, كاۆكاز سوعىسى كەزىندە تۇركياعا قونىس اۋدار­عان ەرلى-زايىپتى ەميرە مەن ماحمۇدتان تۇرىك عالىمى شاعاتاي جازىپ العان نۇسقاسى, رۋمىنياداعى دوبرۋدجا ولكەسىندە تۇرا­تىن نوعاي اراسىنان جازىلعان داستاندار كىر­دى.

جىرى بار دا, جىرشىسى جوق

قاھارماندىق داستانداردىڭ نەگىزگى جەلىلەرى جىرشى-جىراۋلارىمىز ۇر­پاقتان-ۇرپاققا اماناتتاپ كەلگەن سوڭ ساقتالىپ, ءار ءوڭىردىڭ وزىندىك ساز-ما­قامىنا يە مەكتەپتەرى قالىپتاستى.ءبىزدىڭ جىراۋلارىمىزدىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعان ورتا عاسىرلاردا ەۋرو­پا­نىڭ جىراۋلارى – ترۋبادۋرلار دا ءوز ەلىندە تانىمال ەدى. ولار ءبىزدىڭ ورتاعاسىرلىق ايباتتى دا رۋحتى جىراۋ­لارىمىزدىڭ زامانداستارى بولاتىن. «الايدا ەۋروپا كلاسسيكالىق مۋزىكانىڭ قۇربانى بولىپ كەتتى دە, ءداستۇرلى ونەرىن ءولتىرىپ جىبەردى. فرانتسۋز جۇرتىندا سوڭعى ترۋبادۋر وسىدان 150 جىل بۇرىن ومىردەن ءوتتى. ونىڭ جىرلارىن بۇگىندە فرانتسۋزدار مەن نەمىس حالقىندا ەشكىم جىرلامايدى. ۇمىتىلدى. ەۋروپا مۇراعاتتارىندا «كوشە مۋزىكانتتارى» دەپ ايدار تاققان ترۋبادۋر جىر­لا­رىنىڭ ماتىندەرى ساقتالسا دا, ونى جىرلايتىن جىرشىسى جوق. ويتكەنى قالاي جىرلاۋدى بىلمەيدى. ولار سوڭعى كەزدەرى ترۋبادۋرلارىنىڭ جوعالعان ىزدەرىن تابۋ ماقساتىندا ورتا ازيا ەلدەرىندەگى جىراۋلىق ونەردى زەرتتەۋگە كىرىستى», دەپ ءسوزىن باستاعان قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, جىراۋ الماسبەك الماتوۆ اق­توبە وبلىسىنىڭ دا قازىر جىراۋ­لا­رىمەن ماقتاناتىن جاعدايدا ەمەستىگىن اشىق ايتتى. سەبەبى اقتوبە وبلى­سىن­دا­عى مۋزىكا كوللەدجى, وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتە كاسىبي ءداستۇرلى مۋزىكانى ورىنداۋشى ماماندار دايارلانبايدى. «كەشەگى زاماندا جىراۋلار مەكتەبىنىڭ ۇياسى بولعان اقتوبە وڭىرىندە بۇل ءداستۇر ءۇزىلىپ قالعانداي. وسى شاراعا ەدىگەنى جىرلايتىن جىراۋ ىزدەگەندە اقتوبەدەن 3-4 جىرشى عانا بەل بۋىپ شىقتى. مۇنىڭ ءوزى ءداستۇرلى جى­راۋ­لىق ونەردىڭ شىن جاعدايىن كورسەتەدى. ماسە­لە ءداستۇرلى ورىنداۋشى­لار دايىنداۋدا كاسىبي مەكتەپتىڭ جولعا قويىلماۋىندا دەپ ويلايمىن. بۇل جا­عىنان قازىرگى زامانعى جىرشىلار دا­يىنداۋعا قورقىت اتا اتىنداعى قى­زىلوردا وڭىرلىك ۋنيۆەر­سي­تە­تىنىڭ ءداستۇرلى جىر كافەدراسى ىقپال ەتىپ وتىر. قازىر ءوز ماگيسترانتتارىمىز بار, باكالاۆر, دوكتارانتۋرا  اشىلدى. جا­قىن­دا عانا تۇركياعا «كوروعلى» جىرىن زەرت­تەۋگە ماماندانعان ءبىر ماگيسترانتىمىز دوكتورانتۋراعا وقۋعا بارادى», دەدى جى­راۋ.

وسى وڭىردە «ەدىگەنى» سوڭعى جىرلاعان جىراۋ – قايروللا يمانعاليەۆ. ول ويىل اۋدانىنىڭ سارالجىن اۋىلىنان 1930 جىلدارى قاراقالپاق ەلىنە قونىس اۋدارعان. بۇگىندە قر ۇعا قورىندا «ەدىگە» داستانىنىڭ قايروللا جىراۋ­دان جازىلىپ الىنىپ, بىراق ەش جەردە جاريالانباعان نۇسقاسى ساقتاۋلى. كونفە­رەنتسيا قورىتىندىسىندا ەدىگە با­تىرلارىنىڭ تۇياعى قالعان وڭىردە ەت­نو­گرافيالىق ەكسپەديتسيالار ۇيىم­داس­تى­رۋ, مۋزىكالىق كوللەدجدە جىراۋلار دايىنداۋ, وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتە كاسىبي جىراۋلار پوەزياسى كافەدراسىن اشۋ مەن ونەرتانۋشىلار دايىنداۋ نازارعا الىناتىن بولدى. بۇل جۇمىستار الداعى جىلدىڭ جۇمىس جوسپارىنا ەنگىزىلمەك.

اقتوبە وبلىسى