مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار بىزبەن بىرگە ءبىر قوعامدا ءومىر سۇرۋدە. بىراق ولاردى بەلسەندى ورتادان سيرەك كورەتىنىمىز راس. ولاردىڭ وزگەلەر سەكىلدى ءومىر ءسۇرۋى, جۇمىس ىستەۋى قانشالىقتى قيىن ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. قازىر ءبىزدىڭ قوعام وركەنيەتتى كوزقاراسقا بەيىمدەلىپ كەلەدى. ارامىزدا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا كەدەرگىسىز بولاشاق سىيلاپ, وزدەرىنە جاقىن تارتىپ, جان-جىلۋىن بەرۋگە نيەتتى جاناشىر جاندار دا از ەمەس.
ءبىر نارسەگە ءبىر نارسە سەبەپشى بولادى عوي. ادەتتەگىدەي جۇمىسىما قاراي اسىعىپ كەلە جاتىر ەدىم:
– اپاي, گۇل ساتاتىن كيوسك قاي بۇرىلىستا ەدى؟ – دەگەن داۋىس ەستىلدى.
– ءدال وسى بۇرىلىس قوي. ساۋدا ۇيىنە قاراما-قارسى, – دەدىم قىز بالاعا باعىت سىلتەپ.
– راحمەت. بۇگىن اناما گۇل سىيلايىن دەپ ەدىم...
– اناڭنىڭ تۋعان كۇنى مە؟ اتىڭ كىم؟
– جوق, اپاي, بۇگىن زاعيپتار كۇنى عوي. اتىم – ارگۇل.
ءبىرتۇرلى بولىپ قالدىم. «بۇگىن ءوزى قاي كۇن ەدى», دەپ ءتىپتى ساسقالاقتاپ ەسىمە دە تۇسىرە المادىم. كۇنتىزبەنى قاراسام, 13 قاراشا 1984 جىلدان بەرى حالىقارالىق زاعيپتار كۇنى بولىپ اتالىپ وتەدى ەكەن. دەرەۋ وبلىس ورتالىعىنداعى مۇگەدەكتەر ورتالىعىنا, زاعيپتارعا ارنالعان كىتاپحاناعا حابارلاسىپ, وسى اتاۋلى كۇنگە وراي جۇمىس بارىسى, قىزمەت جاعدايىمەن تانىسقىم كەلەتىنىن, ءتىپتى «ارگۇلدىڭ اناسىن بىلەسىزدەر مە؟» دەپ سۇرادىم. ارگۇلدىڭ اناسىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا ونىڭ اتى-ءجونىن جازبادىق. تەك ول كىسىگە اماندىق, ساۋلىق تىلەيمىز.
– بۇل كۇن – وسىدان ءىى عاسىر بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن فرانتسۋز تيفلوپەداگوگى ۆالەنتين گايۋيدىڭ تۋعان كۇنى. الەمدە ءبىرىنشى رەت زاعيپتارعا ارناپ مەكتەپتەردى اشىپ, ءبىلىم بەرگەن ادام. 1784 جىلى ۆ.گايۋي ءوز قاراجاتىنا زاعيپ جاندارعا ارنالعان بەدەرلى «ۋنتسيال» دەپ اتالاتىن قارىپتەردى ويلاپ تاۋىپ, جازۋعا ارنالعان قۇرالدار جاساعان. ءبىزدىڭ كىتاپحانا دا جىل سايىن بۇل كۇندى اتاپ وتەدى, – دەدى كىتاپحانا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ءلاززات قۋانتاەۆا.
جالپى, كىتاپحانانىڭ 2 600-دەن اسا وقىرمانى بار, سونىڭ ىشىندە 900-دەن اسا زاعيپ جاندار وسى كىتاپحاناعا تىركەلىپتى. وبلىس بويىنشا كوز مۇگەدەكتەرىنىڭ سانى 3 مىڭنان اسادى. وسىدان-اق زاعيپ جانە كوزدەرى ناشار كورەتىن جانداردىڭ قوعامدىق-رۋحاني بەلسەندىلىكتەرى دەنى ساۋ ادامداردان كەم ەمەس ەكەنىنە انىق كوز جەتكىزەسىز.
كىتاپحانادا «برايلمەن جازۋ جانە وقۋ ۇيىرمەسى» جۇمىس ىستەيدى. ۇيىرمەنىڭ ارنايى ماماندارى زاعيپ جاندارعا نۇكتەلى-بەدەرلى شريفت بويىنشا وقۋ-جازۋدى ۇيرەتەدى. سونىڭ ءبىرى – البينا مۇحامەدينوۆا تيفلو-كابينەتىنىڭ («تيفلو» زاعيپتارعا ارنالعان دەگەن ءسوز) كىتاپحاناشىسى.
البينا كابينەتتە زاعيپ جاندارعا برايلشا جازۋدى, كومپيۋتەردى قولدانۋدى ۇيرەتەدى. 2012 جىلدان بەرى ءداستۇرلى تۇردە تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىنە وراي «برايلشا وقيمىز جانە جازامىز» بايقاۋىن ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. ال وقىتۋشى روزا ق ۇلىشەۆا بولسا, ارنايى كىتاپحانالاردا كوز جانارىنان ايىرىلعان ادامدارعا گازەت, جۋرنالداردان اقپاراتتار وقيدى, داۋىستاپ وقۋ ساعاتتارىن وتكىزەدى. سونداي-اق تەحنيك-رەستاۆراتور ازات تۇكيەۆ كىتاپحاناداعى بارلىق ارنايى تيفلو-تەحنيكانى جوندەيدى جانە كىتاپتاردى وقىرمانداردىڭ ۇيىنە اپارادى, اۋىستىرىپ الىپ كەلەدى.
– ۇيدەن شىعا المايتىن زاعيپ جاندار از ەمەس, ولارعا وقيتىن كىتاپتارىن ۇيىنە اپارىپ بەرەمىز. ءبىر جۇمادا ءبىر رەت بارىپ كىتاپتاردى اۋىستىرىپ تۇرامىز. قازىر قىزمەت كورسەتۋ ءبولىمى «Telefone book» قىزمەتى ارقىلى جۇمىس ىستەيدى. تەلەفون ارقىلى سۇرانىسى بويىنشا كىتاپتاردى وقيدى. سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى, – دەيدى ازات.
سونداي-اق تەحنيكا مەن تيفلوقۇرالدار كورمەسى ۇيىمداستىرىلىپ, كىتاپحاناعا ناشار كورەتىن بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرنات وقۋشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرى دە كەلەدى. وقۋ زالىندا كەز كەلگەن ادامعا وي سالاتىن, «ساۋساق ۇشىنداعى الەم» اتتى بەدەرلى-گرافيكالىق قۇرالدار مەن بەدەرلى جانە دىبىستاندىرىلعان كىتاپ كورمەسى قويىلىپتى. كوپشىلىككە «زاعيپتار مەن كوزى كورەتىندەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ەتيكاسى» تاقىرىبىنداعى جادىنامالاردىڭ تاراتىلۋى ادامدارعا اينالاعا كوز سال دەگەندەي وي سالادى.
كىتاپحانا وقىرماندارى برايل سكانەرى مەن پرينتەرىن كەڭىنەن قولدانادى. ال جاستار اراسىندا داۋىستاپ وقيتىن ماشينالار مەن ارنايى كومپيۋتەرلەرگە ىقىلاس زور. اۋىلداعى وقىرمانداردىڭ تاپسىرىستارى بويىنشا ولارعا ءتۇرلى تاسىمالداعىشتارعا جازىلعان كىتاپتار جەتكىزىلەدى.
– ارينە, زاعيپ جاندار ءۇشىن لۋي برايلدىڭ ورنى ەرەكشە. زاعيپتارعا قولايلى, نۇكتەلى-بەدەرلى جازۋ جۇيەسىن ەنگىزگەن عالىم. بۇل – كوزى كورمەيتىندەر ءۇشىن مۇمكىندىك بەرەتىن كىتاپتار, نوتالار, ماتەماتيكالىق بەلگىلەر. لۋي پاريجدە 1809 جىلى دۇنيەگە كەلگەن, 3 جاسىندا اكەسىنىڭ شەبەرحاناسىندا پىشاقپەن ويناپ وتىرىپ, بايقاۋسىزدا كوزىن جاراقاتتاپ الادى. سودان 16 جاسىندا زاعيپتارعا ارنالعان امبەباپ نۇكتەلى-بەدەرلى جازۋ جۇيەسىن ويلاپ تابادى. برايل جازۋ جۇيەسى 1870 جىلى پاريجدەگى زاعيپتاردىڭ حالىقارالىق كونگرەسىندە رەسمي بەكىتىلدى. بۇكىل الەمدەگى زاعيپتار ءۇشىن جازۋدىڭ جانە كىتاپ باسۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جۇيەسىنە اينالدى, – دەيدى ل.قۋانتاەۆا.
جالپى, كىتاپحانادا 70 مىڭداي كىتاپ قورى بار بولسا, ونىڭ 32 مىڭى – ارنايى كىتاپتار. مىسالى, دىبىستاندىرىلعان جانە نۇكتەلى-بەدەرلى شريفتەرمەن جازىلعان كىتاپتار. ورىس تىلىندە كىتاپتار جەتكىلىكتى, ساتىپ الۋعا بولادى. ماسەلە – قازاق تىلىندەگى كىتاپتاردىڭ ازدىعى.
ءلاززات سەرىكقىزىنىڭ ايتۋىنشا, كىتاپتاردى ساتىپ الۋعا قارجى از بولىنەدى. كىتاپتار قىمبات. مىسالى, ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ ءبىر عانا «قان مەن تەر» رومانى نۇكتەلى-بەدەرلى شريفتىمەن 16 دانا كىتاپ بولادى. وكىنىشتىسى, زاعيپتارعا ناعىز كەرەكتى «نۇكتەلى-بەدەرلى شريفتىمەن جازىلعان» كىتاپتار ەلىمىزدە شىعارىلمايدى.
اقان قاسىموۆ – ءبىرىنشى قازاق تيفلوپەداگوگى, 1963 جىلى قازاقشا برايل ءارپىن, نۇكتەلى-بەدەرلى ءشريفىن ەنگىزگەن عالىم. بۇل كىسى جايلى ءلاززات مالىمەتتەر جيناستىرىپ ءجۇر ەكەن. ءبىزدىڭ جەرلەسىمىز 1928 جىلى اقسۋدا تۋعان. بۇل كىسىنىڭ ءوزى دە ءومىر بويى زاعيپ جان بولعان ەكەن. اقان قاسىموۆ جاساعان نۇكتەلى-بەدەرلى شريفتىمەن جازىلعان قازاقشا كىتاپتار 1991 جىلعا دەيىن شىعارىلىپ تۇرىپتى. وسى كىسىنىڭ جازعاندارى ارقىلى كوزى ناشار كورەتىن زاعيپ جاندار سول كەزدەرى قازاقشا وقي العان.
– سوندىقتان قازىر ءار كىتاپحانا قازاقشا كىتاپتاردى وزدەرى دايىنداۋدا. ءبىز دە 2-3 جىلدان بەرى برايل ءتاسىلى بويىنشا كىتاپتاردى پرينتەرمەن ءوزىمىز شىعارامىز. ءبىر كىتاپ شىعارۋ ءۇشىن ءبىر جىل كەرەك. دىبىستاندىرىلعان كىتاپتار تەزىرەك جاسالادى. مىسالى, «قازاق دالاسىنىڭ اۋىزشا ونەرى» جوباسى بويىنشا ەرتەگىلەر, جىرلار, اڭىزدار, «قازاق باتىرلارى» جوباسى بويىنشا نۇكتەلى-بەدەرلى شريفتىمەن جازىلعان كىتاپتار بار. دىبىستاندىرىلعان كىتاپتار «جان الاۋى» اتتى دىبىس جازۋ ستۋديامىزدا جازىلادى, – دەيدى كىتاپحانا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
الدىڭعى جىلى وبلىستاعى «انا ءتىلى» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى شولپان كىنجىكوۆانىڭ اۆتورلىعىمەن برايل قارپىمەن قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە ارنالعان كىتاپ باسىلىپ شىقتى. كىتاپتىڭ شىعۋىنا برايل جۇيەسىن مەڭگەرگەن ارنايى كىتاپحانانىڭ ماماندارى كومەكتەسكەن.
سونىمەن قاتار بۇرىنعى وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى باسقارمانىڭ باستاماسىمەن زاعيپ جاندارعا ارنالعان «كۇن ساۋلەسى» جوباسى دا جالعاسۋدا. ماقساتى – زاعيپ جانداردى قوعامدىق ومىرگە تارتۋ, ولاردى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ باعىت-باعدارىمەن تانىستىرۋ ءارى ولاردىڭ ءوزارا رۋحاني بايلانىس ورناتۋىنا جاعداي جاساۋ.
جوباعا قاتىسۋشىلار قازاق حالقىنىڭ ءداستۇر-سالتىن, مادەنيەتىن ارنايى برايل جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن وپتيكالىق قۇرىلعىلار, تيفلوقۇرىلعىلار, رەلەفتى-گرافيكالىق (زاعيپتارعا) جانە جازىق باسپالى (كوزى ناشار كورەتىندەرگە) وقۋ قۇرالدارى جانە جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ارقىلى ۇيرەنۋدە.
– ي.نەستورەۆ, د.قاسەن ۇلى, ا.ورازىمبەت ۇلى, س.تاۋەكەل ۇلى, ك.ءامىروۆ, ۆ.كوسسوۆيچ, ب.قۇدىشقىزى سياقتى زاعيپ جاندار – تۇراقتى وقىرماندارىمىز. ارقايسىسى – ساۋساق ۇشىنداعى جارىققا تاۋەلدى تاعدىرلار, ارقايسىسى اقىن, ءانشى, گيتاراشى, دومبىراشى جاندار. كىتاپحانامىزدىڭ ارداگەرلەرى ءيسلام قايىربەك ۇلى, ناتاليا مازۋرينا, ناتاليا بوچكارەۆا, جىبەك باشيروۆا, ناتاليا كاساتكينا سياقتى بۇرىنعى باسشىلاردى دا زاعيپ جاندارمەن جۇمىس ىستەگەن جاناشىر جاندار رەتىندە ەسكە الامىز, – دەدى ل.قۋانتاەۆا.
بيىل «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا كىتاپحانادا ء«بىز تۇراتىن ءوڭىر» جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. زاعيپ جانە مۇگەدەك جاندارعا ارنالعان بۇل الەۋمەتتىك جوبا رەسپۋبليكالىق جوباعا ەنگىزىلگەن. مۇگەدەكتەر دەگەندە بارلىق ساناتتاعى مۇگەدەكتەر قامتىلادى, كوز مۇگەدەكتەرى, ارباداعى, ساڭىراۋ, مىلقاۋ, ساقاۋ جاندار بار عوي ارامىزدا. سوندىقتان جوبالار كورىپ, سيپالاپ قاراپ, سۋرەتتى دۇنيەلەردى ۇستاپ, سەزىنە الاتىنداي ەتىپ جاسالعان.
– ءوڭىردىڭ كارتاسىن جاسادىق, ول تاكتيلدى (قولعا سەزىمدى), جارىقتالعان (ناشار كورەتىن ازاماتتار جارىقتى كورەدى), نۇكتەلى-بەدەرلى شريفتىمەن جازىلعان جانە جالپاق باسىلىمدا ۇلكەن شريفتىمەن جازىلعان كىتاپتارمەن جانە اۋديوجازبامەن تولىقتىرىلعان. ەندى مۇگەدەك بالالارعا ارنالعان «بالالار ولكەتانۋى» دەگەن جوبانى باستايمىز, – دەيدى ل.سەرىكقىزى.
وبلىس كارتاسىنىڭ جاڭا نۇسقاسى جانە كوزدەرى ناشار كورەتىن جاندارعا ارنالعان قاسيەتتى جەرلەردىڭ نۇسقاۋلىعى جاڭارتىلىپتى. كىتاپحانا وقىرماندارى ءۇشىن وبلىستىڭ ساۋلەتتىك قۇرىلىمدارىنىڭ ماكەتتەرى جاسالعان. وقىرماندار نۇسقاۋلىقتى ءارتۇرلى فورمادا تاڭداي الادى: قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى اۋديونۇسقاسىن نەمەسە بەدەرلى سۋرەتتەرمەن, تاكتيلدى ماتىنمەن جانە كوزى ناشار كورەتىندەرگە ارنالعان جازۋى ۇلكەن تۇسىنىكتەمەلەرى بار كىتاپ ارقىلى دا قاراۋعا مۇمكىندىكتەرى بار. جيناق جارىقتاندىرىلعان كارتامەن تولىقتىرىلۋدا.
ل.قۋانتاەۆانىڭ ايتۋىنشا, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى وقىرمانداردى ەلىمىزدىڭ, ءوڭىردىڭ قاسيەتتى جەرلەرىمەن تانىستىرىپ, رۋحاني, مادەني, گەوگرافيالىق قىزىعۋشىلىقتارىنا كومەكتەسۋ قولعا الىنعان. وقىرمانداردىڭ اراسىندا ەلىمىزدىڭ قاسيەتتى, كورىكتى جەرلەرىنە بارا المايتىن, كورە المايتىن زاعيپ جاندار, مۇگەدەكتەر ارباسىندا وتىرعان جاندار دا بار. سوندىقتان جوبالار كورىپ, سيپالاپ قاراپ, سۋرەتتى دۇنيەلەردى ۇستاپ, سەزىنە الاتىنداي ەتىپ جاسالعان.
بيىل ء«بىز تۇراتىن ءوڭىر» الەۋمەتتىك تۋريزم جوباسى ارقىلى كىتاپحانادا باياناۋىلداعى جاسىباي كولىنىڭ, ءماشھۇر ءجۇسىپ مەشىتىنىڭ شاعىن كورىنىسى اعاشتان جاسالىپ, قويىلدى.
– جوبا الەۋمەتتىك ءتۋريزمدى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تۋريزم مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا دا قولجەتىمدى بولادى. ءبىز كۇز ايىندا ءوز كىتاپحانامىزدىڭ وقىرماندارىمەن, قارتتار ءۇيىنىڭ قامقورشىلارىمەن جانە باسقا دا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارمەن بىرگە ەرتىس وزەنى جاعالاۋىنا باردىق. سول كەزدە ولار كوزدەرىنە جاس الىپ, ۇزاق ۋاقىتتان بەرى وزەندى, سۋدى كورۋگە ەندى شىعىپ تۇرعاندارىن ايتتى. الداعى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك ءتۋريزمدى دامىتۋ جوباسى ارقىلى وقىرماندارىمىزعا وسىنداي ءساتتى مۇمكىندىكتەر سىيلايمىز, – دەيدى كىتاپحاناشى.
پاۆلودار وبلىسى