جۋىردا ىسكە قوسىلعان «تيىسپە» جوباسى اي̆ەل قۇقىقتارىن قورعاۋعا جانە جۇمىس ورىندارىندا قانداي دا ءبىر كەمسىتۋشىلىككە جول بەرمەۋگە باعىتتالعان. مۇنداعى ماقسات – قازاقستانداعى ادام قۇقىقتارىن, ونىڭ ىشىندە اي̆ەل قۇقىقتارىن قورعاۋ, اسىرەسە جۇمىس ورنىنداعى تيىسۋگە ياعني حاراسسمەنتكە, جول بەرمەۋ. باستامانىڭ اۆتورى زاڭگەر ايگەرىم ەرمەكبايدى سوزگە تارتىپ, جوبانىڭ ءمان-ماڭىزى جايىندا سۇراپ بىلدىك.
– ءبىزدىڭ قوعامدا ايەل تەڭسىزدەگىمەن قالاي كۇرەسۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– ەڭ بىرىنشىدەن, ايەلدەرگە ەرلەرمەن تەڭ جالاقى تاعايىندالۋىن تالاپ ەتۋ. ەكىنشىدەن, ايەلدەرگە قىزمەتتىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرۋ. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, قازاقستاندا كاسىپتىڭ كەيبىر تۇرلەرىندە ايەلدەرگە جۇمىس ىستەۋگە تىيىم سالىنعان. سونداي-اق جۇمىس بارىسىندا وعان ەشقانداي دا قىسىم كورسەتىلمەۋىنە زاڭ جۇزىندە قاتاڭ تىيىم سالۋعا ىقپال ەتۋىمىز ءتيىس.
– ەگەر ايەل گەندەرلىك تەڭسىزدىكتى باسىنان كەشىرسە, نە ىستەۋ كەرەك؟
– زاڭگەر رەتىندە مەنىڭ ۇسىنىسىم الدىمەن سوتقا, ودان كەيىن قۇزىرلى ورگاندارعا شاعىمدانۋ كەرەك. سەبەبى زاڭ سولاي. وكىنىشكە قاراي, مەملەكەتتىك ورگاندار ءىس جۇزىندە ايەلدەرگە كومەكتەسە الماي كەلەدى. بۇل جەردە مەملەكەتتىك ۇيىمدار تاراپىنان, قوعام تاراپىنان نەمقۇرايدىلىق تا بار. ودان كەيىن مۇنداي ىستەردە نە ىستەۋ كەرەكتىگىن مەملەكەتتىك ورگاندار بىلە بەرمەيدى, ويتكەنى زاڭ جاعىنان مۇنداي مەحانيزم جوق. سوندىقتان دا ايەلدەرگە كەڭەسىم, جوعارىدا اتالعان ورگاندار كومەكتەسپەگەن جاعدايدا, ولار ءارى قاراي تەك بۇۇ-عا, ياعني ادام قۇقىقتارى جونىندە كوميتەتكە شاعىمدانۋىنا بولادى.
– تيىسپە/نە تروگاي/No Harassment جوباسىنا كەڭىرەك توقتالىپ وتسەڭىز؟ نەلىكتەن بۇلاي اتادىڭىز؟
– 2020 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ميسك ۇيىمىندا «ادام قۇقىقتارى» جونىندەگى مەكتەپتى تامامداعاننان كەيىن پايدا بولعان جوبا. وسىلايشا «تيىسپە» (tiispe.kz) اتتى جوباما گرانت ۇتىپ الدىم. جوبانىڭ ماقساتى الەۋمەتتىك جەلىدە ادام قۇقىقتارى, ايەل قۇقىقتارى سالاسىنداعى ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ, سونداي-اق ايەلدەرگە جۇمىس ورنىنداعى تيىسۋلەرگە, ياعني حاراسسمەنتكە جول بەرمەۋ. سونداي-اق وسىعان قاتىستى ءتيىستى زاڭداردىڭ شىعۋىنا ىقپال ەتۋ. ياعني اتالعان تاقىرىپتار جايلى قازاق تىلىندە اقپاراتتى كوبىرەك تاراتۋ, ۆيدەو ءتۇسىرۋ ارقىلى ناسيحاتىن ارتتىرۋىمىز كەرەك. اقپارات ازدىعىنان ءبىزدىڭ قاراكوز قىزدارىمىز بۇل ماسەلە جايىندا مۇلدەم حابارسىز بولۋى مۇمكىن. ال ەڭ باستى ماسەلە ەلىمىزدە جىنىستىق قاتىناسقا ماجبۇرلەيتىن حاراسسمەنتكە قاتىستى زاڭ جوق. ياعني كەز كەلگەن ايەل جۇمىسىندا وسى جاعدايعا تاپ بولعان كەزدە ونى شەشۋدىڭ تەك قانا ەكى جولى بار. ءبىرىنشىسى, سول جاعدايمەن ءۇنسىز كەلىسۋ, ەكىنشىسى جۇمىستان ءوز ەركىمەن شىعۋ. وسى رەتتە مەنىڭ قولعا العان جوبام الداعى ءۇش جىل ىشىندە قىسىمعا تاپ بولعان ايەلدەرگە زاڭ جاعىنان كومەكتەسۋدى كوزدەيدى. سەبەبى قازىرگى تاڭدا اتالعان جاعداي بويىنشا بۇۇ-عا تەك ءبىر ايەل عانا شاعىمدانعان. بۇۇ ايەلدەر ۇيىمىمەن بىرلەسە جۇرگىزىلگەن ساۋالداما بويىنشا قازاقستاندا ءاربىر ءۇشىنشى ايەل حاراسسمەنتكە ۇشىرايدى.
– جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىن الەۋمەتتىك قورعاۋ, قولداۋ كورسەتۋ ىسىندەگى ەڭ ۇلكەن قيىندىق قانداي؟
– كوبىنە ايەلدەر قوعام, مەملەكەتتىك ۇيىمدار تاراپىنان ەشقانداي قولداۋ تاپپايدى. قولداۋ رەتىندە پسيحولوگيالىق كومەك, زاڭگەرلىك كومەك قاجەت بولادى. سونىمەن قاتار زاڭ جاعىنان تەك قانا زورلاۋعا قاتىستى جازا بار, ال حاراسسمەنتكە قاتىستى زاڭدىق تۇرعىدا ەشقانداي مەحانيزم جوق.
– ال ەرلەر قاۋىمى كەي ارەكەتتەرىنىڭ ايەل قۇقىعىن بۇزاتىنىن نەگە بىلە بەرمەيدى؟
– مەنىڭ ويىمشا, قازاق تىلىندە اقپاراتتىڭ از بولۋىندا. بۇل جايلى الەۋمەتتىك جەلىلەردە كوبىرەك ايتىلۋى كەرەك.
– ءبىز «جابىرلەنۋشىنىڭ ءوزى كىنالى» دەگەندى ءجيى ەستيمىز. قوعامداعى ونداي سىڭارجاق كوزقاراستى قالاي وزگەرتە الامىز؟
– بۇل جەردە جالپى قوعامنىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ كەرەك سياقتى. مىسالى, مەن ءوزىمنىڭ YouTube كانالىمدا (8 مىڭ وقىرمانىم بار) قازاق تىلىندە زاڭ جاعىنان كەڭەستەر بەرەمىن. مەنىڭ ويىمشا, الەۋمەتتىك جەلىلەر – ول جاعىنان وتە ءتيىمدى قۇرال. جۋىردا عانا ارناداعى ادام قۇقىقتارى جايىنداعى شىعارىلىم وتە جوعارى سۇرانىسقا يە بولدى. ەندى وسى قاراشا ايىندا ايەل قۇقىقتارى مەن حاراسسمەنتكە قاتىستى ماتەريالداردى بەرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن.
– حاراسسمەنتتى, اسىرەسە ەرلەردىڭ ايەلدەرگە ءتيىسۋىن توقتاتۋ مۇمكىن بە؟
– ارينە, مۇمكىن, قازىرگى تاڭدا مەن قاتەلەسپەسەم پارلامەنتتە وسى جايلى زاڭ جوباسى دايىندالىپ جاتىر. الايدا ول جەردە حاراسسمەنتكە تەك قانا قىلمىستىق كودەكسكە وزگەرىستەر ەنگىزۋ ارقىلى جازا تاعايىندالادى ەكەن. مەنىڭ ويىمشا, بۇل دۇرىس ەمەس, سەبەبى باسقا ەلدەردە مۇنداي جاعدايدا ەڭ ءبىرىنشى, جۇمىس بەرۋشى جاۋاپتى. ياعني وسىنداي ماسەلەگە جۇمىس ۋاعىندا تاپ بولعان ايەل ءبىرىنشى بولىپ جۇمىس بەرۋشىگە حابارلاۋ كەرەك, بۇل رەتتە ەڭبەك كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك بولادى. ەگەر بۇدان دا ەشقانداي ناتيجە شىقپاعان كۇندە, جابىرلەنۋشى ايەل سوتقا شاعىمدانۋى ءتيىس. ول جەردە جۇمىس بەرۋشىگە اتالعان ماسەلەنى شەشە الماعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جازا, ايىپپۇل سالىنۋى كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايا ءومىرتاي,
«Egemen Qazaqstan»