تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى قارساڭىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەلوردادا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستانداعى پارلامەنتاريزمدى دامىتۋداعى ءرولى» تاقىرىبىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, شەتەلدىك ساراپشىلار مەن عالىمدار, مەملەكەتتىك ورگاندار جەتەكشىلەرى جانە ديپلوماتيالىق كورپۋستار وكىلدەرى قاتىستى.
يسمايل سافي,
تۇركيا ۇلى ۇلتتىق جينالىسىنىڭ دەپۋتاتى:
– نۇرسۇلتان نازارباەۆ – تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ كوشباسشىسى. سوندىقتان مەن قازاقستاننىڭ تابىستى دامۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورى تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەپ بىلەمىن. ول – سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدىڭ جاڭا تاريحىنىڭ جانە بۇكىل تۇركى الەمى ءۇشىن جاسامپازدىقتىڭ جارقىن بەينەسى.
تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى قارساڭىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەلوردادا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستانداعى پارلامەنتاريزمدى دامىتۋداعى ءرولى» تاقىرىبىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, شەتەلدىك ساراپشىلار مەن عالىمدار, مەملەكەتتىك ورگاندار جەتەكشىلەرى جانە ديپلوماتيالىق كورپۋستار وكىلدەرى قاتىستى.
وتىرىستى اشا وتىرىپ, ءسوز العان ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ءوز وتانداستارى ءۇشىن مەملەكەتتىڭ ۇدەمەلى دامۋىنىڭ سەنىمدى كەپىلىنە اينالعانىن ەرەكشە اتادى.
بۇل رەتتە ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ءاربىر جەتىستىكتەرى مەن جەڭىستەرى, ەڭ الدىمەن, تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ اتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. «سەبەبى, ەلباسىمىزدىڭ باتىل قادامدارى مەن ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قازاقستانىمىز بارلىق قيىندىقتى جەڭىپ, بۇكىل الەم تانىعان ابىرويلى مەملەكەتكە اينالدى», دەدى نۇرلان زايروللا ۇلى. سونداي-اق, ءماجىلىس توراعاسى ەلباسىنىڭ يدەيالارى مەن ماقساتتارىنىڭ قازاقستاندىق ءومىر سالتىنىڭ نەگىزىن قالاپ, بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتارعا اينالعانىن ءسوز ەتتى. سوندىقتان دا تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى بارشا قازاقستاندىقتاردى ەلباسىنىڭ جانىنا توپتاستىراتىن تاعى ءبىر بۇكىلحالىقتىق مەرەيلى مەرەكە بولىپ تابىلادى, دەدى ول.
ءماجىلىس توراعاسى, سونداي-اق, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پارلامەتاريزمنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن قۇرۋ جانە دامىتۋداعى زور رولىنە توقتالدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى قۇرىپ, قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋ ءۇشىن زاڭنامالىق بيلىكتىڭ ءرولى مەن ىقپالىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. قازاقستاندا تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن دايىندالىپ, 1995 جىلى رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ءمان-ماڭىزى جوعارى ەكەنىنە دە نازار اۋداردى. «ءدال وسى نەگىزگى زاڭدا العاش رەت «پارلامەنت» تۇسىنىگى رەسمي بەكىتىلىپ, ونىڭ زاڭنامالىق قىزمەتتەردى جۇزەگە اسىراتىن ەلىمىزدىڭ جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگانى بولىپ تابىلاتىندىعى انىق ايتىلدى», دەدى سپيكەر ءسوزىن ساباقتاي ءتۇسىپ. قازاقستان ەكى پالاتالى پارلامەنتتىك جۇيەگە تاڭداۋ جاساعان كەڭەستىك كەزەڭنەن كەيىنگى العاشقى ۋنيتارلى مەملەكەت ەكەنىن, ەكى پالاتالى پارلامەنتتىك جۇيەگە ءوتۋ زاڭ شىعارماشىلىق ۇدەرىسىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ىقپالدىلىعىن ارتتىرىپ قانا قويماي, سونداي-اق, قازاقستاندا دەموكراتيا ورناتۋدىڭ تاعى ءبىر قادامىنا اينالعانىن ورتاعا سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاماشىلىق تانىتقان 2007 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما قازاقستاندا پارلامەنتاريزمدى دامىتۋدىڭ زاڭدى جالعاسى بولىپ تابىلادى. سايلاۋشىلار جەكەلەگەن ۇمىتكەرلەرگە ەمەس, پارتيالىق باعدارلامالارعا داۋىس بەرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەردىڭ نەگىزگى جاڭالىقتارىنىڭ ءبىرى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندە ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ وكىلدىكتەرىن قامتاماسىز ەتەتىن ۇيىم رەتىندە كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلدى.
قازاقستان پارلامەنتى جوعارعى كەڭەستەن ەكى پالاتالى كاسىبي زاڭنامالىق ورگانعا دەيىنگى كۇردەلى جولدان وتكەندىگى تۇرعىسىندا وي وربىتكەن توراعا پارلامەنتاريزمنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى ءوزىنىڭ ءتيىمدى زاڭ شىعارماشىلىق قىزمەتى ارقىلى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق وركەندەۋىنە, قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا, ۇلتتىق كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا جول اشۋعا قابىلەتتى ەكەنىن دالەلدەدى دەگەندى باسا ايتتى. پارلامەنتاريزمنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى ولشەمدەرىنىڭ ءبىرى – ونىڭ كوپپارتيالىق باعىتى. كوپپارتيالى پارلامەنتتى قالىپتاستىرۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دەموكراتيا جولىندا جاساپ جاتقان تاعى ءبىر ناقتى قادامىنىڭ كورسەتكىشى. وسىلاي دەي كەلىپ, نۇرلان نىعماتۋلين بىلاي دەدى: «ارينە, بارلىق پارلامەنتاريلەر وزدەرىنىڭ ساياسي باعدارلامالارىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ۇستانادى. الايدا, پارتيالىق قۇرامى مەن يدەولوگيالىق الۋاندىقتارعا قاراماستان, پارلامەنت وكىلدەرى دەموكراتيالىق راسىمدەر نەگىزىندە ءوزارا ءتيىمدى ءىس-قيمىل جاسايتىندىعىن كورسەتە ءبىلدى». ەڭ باستىسى – ەكى پالاتا دەپۋتاتتارى دا مەملەكەت پەن حالىقتىڭ مۇددەسى جولىندا شەشىمدەر ازىرلەپ, قابىلدايدى. بۇل – قازاقستاننىڭ زاماناۋي ساياسي تاجىريبەسىندە دەموكراتيا مادەنيەتىنىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارىن باسشىلىققا الاتىندىعىنىڭ ايشىقتى بەلگىسى.
بۇگىنگى زاڭنامالىق قىزمەتتىڭ ەڭ الدىمەن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن زاڭ جاعىنان قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعانىن ءماجىلىس توراعاسى ەرەكشە اتادى. قازىردىڭ وزىندە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردىڭ اراجىگىن اجىراتۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتتەر, كاسىپكەرلەردىڭ ۇلتتىق پالاتاسى, سالىقتىق جانە بيۋدجەتتىك كودەكستەرگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭدار قابىلدانىپتى. بۇدان باسقا, قىلمىستىق, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ, قىلمىستىق- اتقارۋشىلىق كودەكستەر, اكىمشىلىكتىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكس, سونداي-اق, كاسىپوداقتار تۋرالى, مەنشىكتىك قۇقىقتى قورعاۋدى كۇشەيتۋ, سوت شەشىمدەرىنىڭ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ سىندى ماڭىزدى زاڭ جوبالارى جۇمىسقا الىنعان. جالپى ايتقاندا, پارلامەنت ءوزىنىڭ 20 جىلدان استام قىزمەتىندە 2132 زاڭ قابىلداعان. ولاردىڭ قاتارىندا 3 كونستيتۋتسيالىق زاڭ, 17 كودەكس جانە 872 حالىقارالىق شارتتاردى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭدار بار. ورتا ەسەپپەن العاندا, ءبىر شاقىرىلىم 500-گە جۋىق زاڭ قابىلداعان.
بۇدان كەيىن ءسوز العان كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى يگور روگوۆ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان كەزەڭنەن باستاپ پارلامەنتاريزم مەملەكەت پەن قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ نەگىزى بولىپ قالانعانىنا نازار اۋداردى. «90-شى جىلداردان باستالىپ قازىرگە دەيىنگى جالعاسىپ كەلە جاتقان شىنايى پارلامەنتاريزمنىڭ اياعىنان نىق تۇرۋ ۇدەرىسى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ستراتەگيالىق باسشىلىعىمەن جۇزەگە اسىپ كەلەدى», دەدى ول.
جيىندا تۇركيا ۇلى ۇلتتىق جينالىسىنىڭ دەپۋتاتى يسمايل سافي, رەسەي فەدەرالدىق جينالىسى مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى ولەگ ساۆچەنكو, ۆەنگريا مەملەكەتتىك جينالىسىنىڭ دەپۋتاتى يانوش حورۆات, قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوگوركۋ كەنەشىنىڭ حالىقارالىق ىستەر ءجونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى قانىبەك يماناليەۆ, گەرمانيا بۋندەستاگىنىڭ دەپۋتاتى كاتارين شترەنتس, سونداي-اق, قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى گەورگي كيم, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دەپۋتاتتىق توبىنىڭ مۇشەسى نادەجدا نەستەروۆا, ت.ب. ءسوز سويلەدى. ولار ءوز سوزدەرىندە قازاقستاندىق پارلامەنتاريزمدى ودان ءارى دامىتۋ مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋعا, دەموكراتيانى ورنىقتىرىپ, قوعامنىڭ ودان ءارى ۇدەمەلى دامۋىنا قولايلى جاعداي تۋعىزاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. اسىرەسە, ەلباسىنىڭ مەملەكەتتى جاڭعىرتۋ مەن دەموكراتيالاندىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى ساياسي باعىتتارىنىڭ ءبىرى – پارلامەنتاريزمدى دامىتۋ ەكەنىن العا تارتا كەلىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پارلامەنتتىك جۇيەنى قالىپتاستىرۋ مەن جەتىلدىرۋدەگى اسا ماڭىزدى رولىنە ەرەكشە توقتالدى.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
* قاتىسۋشىلار لەبىزى
يسمايل سافي,
تۇركيا ۇلى ۇلتتىق جينالىسىنىڭ دەپۋتاتى:
– نۇرسۇلتان نازارباەۆ – تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ كوشباسشىسى. سوندىقتان مەن قازاقستاننىڭ تابىستى دامۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورى تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەپ بىلەمىن. ول – سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدىڭ جاڭا تاريحىنىڭ جانە بۇكىل تۇركى الەمى ءۇشىن جاسامپازدىقتىڭ جارقىن بەينەسى.
كاتارين شترەنتس,
گفر بۋندەستاگىنىڭ دەپۋتاتى:
– بىزگە بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا بولىپ جاتقان ءوزگەرىستەر مەن دامۋ قارقىنى ەرەكشە ۇنايدى. گەرمانيادا ونى تىكەلەي پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرادى. سوندىقتان, مەنىڭ دە قازاقستان حالقىن ەلدەرىڭىزدى الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋدىڭ ورتالىعىنا اينالدىرعان كەرەمەت پرەزيدەنتتەرىڭىزبەن قۇتتىقتاپ, قۋانعاننان باسقا ايتارىم جوق.
ولەگ ساۆچەنكو,
رف فەدەرالدىق جينالىسى مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى:
– ءبىز سىزدەردىڭ پرەزيدەنتتەرىڭىزدىڭ باستاماسىمەن ەلدەرىڭىزدە بولىپ جاتقان وزگەرىستەردى اسا قىزىعۋشىلىقپەن باقىلايمىز. كەي جاعدايلاردا سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز ەكونوميكالىق, ساياسي قادامدارىمەن ءبىزدىڭ ەلدىڭ الدىنا شىعاتىن تۇستارى بار ەكەنىن دە جاسىرمايمىن. مەنىڭشە, قازاقستان باسشىسىنىڭ قازىرگى قارقىنى جايباسارلىققا سالىنۋعا جول بەرمەيدى. بىزگە سودان ۇلگى الۋ كەرەك. سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدىڭ الدىندا تۇرعان الداعى ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆالار ستراتەگيالىق دۇرىس تاڭداۋدىڭ ناقتى كورسەتكىشى.
يانوش حورۆات,
ۆەنگريا مەملەكەتتىك جينالىسىنىڭ دەپۋتاتى:
– سىزدەردىڭ پرەزيدەنتتەرىڭىزدىڭ پارلامەنتتىڭ ءرولىن كوتەرۋگە بارىنشا كوڭىل ءبولۋى وتە ماڭىزدى. مەن قازاقستاندىق پارلامەنتاريزمنىڭ تىكەلەي نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگىمەن قالىپتاسقانىن بىلەمىن جانە پارلامەنتتەرىڭىزدىڭ بۇگىنگى كوپپارتيالى باعىتى – قازاقستان پرەزيدەنتى جۇرگىزگەن دەموكراتيالىق ۇردىستەردىڭ شىنايى كورىنىسى دەپ ەسەپتەيمىن.
قانىبەك يماناليەۆ,
قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوگوركۋ كەنەشىنىڭ حالىقارالىق ىستەر جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى:
– قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان كۇننەن باستالعان پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت سىزدەردىڭ جاس مەملەكەتتەرىڭىزدىڭ بارلىق قيىنشىلىقتاردى ەڭسەرۋىنە جول اشىپ قانا قويماي, ەكونوميكاسى قارقىندى دامىعان مەملەكەتكە اينالۋعا مۇمكىندىك بەردى. ال قازاقستانداعى پارلامەنتاريزمنىڭ دامۋىنا كەلەتىن بولساق, مەن ونى ۇتىمدى پارلامەنتاريزم دەپ اتاعان بولار ەدىم... ەگەر نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەفورمالار كوشباسشىسى بولسا, وندا پارلامەنت ارقاشاندا رەفورمالاردىڭ مىقتى قورعانى بولىپ تابىلادى.