بۇكىلالەمدىك كورمە شەجىرەسى باستالعاننان بەرگى ۋاقىت ىشىندە ءوزارا باسەكە جارىستىرىپ كەلە جاتقان انگليا مەن فرانتسيا العاش رەت امبەباپ كورمە ەستافەتاسىن باسقا ەلگە بەردى. بۇعان دەيىن بۇكىلالەمدىك كورمە لوندون (1851, 1862) مەن پاريجدە (1855, 1867) كەزەكتەسىپ ءوتىپ كەلە جاتقان بولاتىن. ءسويتىپ, 1873 جىلى تاريحتا تۇڭعىش رەت اۆستريا-ۆەنگريا يمپەرياسىنىڭ استاناسى ۆەنا قالاسى كورمە وتكىزۋ قۇقىعىنا يە بولدى.
بۇكىلالەمدىك كورمە شەجىرەسى باستالعاننان بەرگى ۋاقىت ىشىندە ءوزارا باسەكە جارىستىرىپ كەلە جاتقان انگليا مەن فرانتسيا العاش رەت امبەباپ كورمە ەستافەتاسىن باسقا ەلگە بەردى. بۇعان دەيىن بۇكىلالەمدىك كورمە لوندون (1851, 1862) مەن پاريجدە (1855, 1867) كەزەكتەسىپ ءوتىپ كەلە جاتقان بولاتىن. ءسويتىپ, 1873 جىلى تاريحتا تۇڭعىش رەت اۆستريا-ۆەنگريا يمپەرياسىنىڭ استاناسى ۆەنا قالاسى كورمە وتكىزۋ قۇقىعىنا يە بولدى.
وسى جىلدار ىشىندە بۇكىلالەمدىك كورمە وتكىزۋ ماسەلەسى الەمدە بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىڭ بەدەلىن ارتتىرۋدىڭ ىقپالدى قۇرالىنا اينالدى. مىنە, وسى ءۇردىستى ماقسات تۇتقان اۆستريا 1873 جىلى ۆەنا قالاسىندا بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمە وتكىزۋ باستاماسىن كوتەردى. گابسبۋرگ مونارحياسىنىڭ ويىنشا, بۇل كورمە پرۋسسيا جانە يتاليامەن بولعان سوعىستا كۇيرەي جەڭىلگەن مونارحيانىڭ بەدەلىن قالپىنا كەلتىرىپ, ەل ەكونوميكاسىن جانداندىرۋعا سەپتىگىن تيگىزۋى ءتيىس ەدى. سوندىقتان مونارحيا بۇل كورمەنى وتكىزۋگە بارلىق مۇمكىندىگىن سارقا جۇمساپ, جان-جاقتى دايىندالدى. ۆەنا كورمەسىن ۇيىمداستىرۋعا روتشيلد, كرۋپپ سياقتى ءىرى بانكيرلەر بەلسەنە اتسالىستى. وسىعان بايلانىستى كورمەنى وتكىزۋ بارىسىندا پايدالى كەلىسىمشارتتار جاساۋعا باسىمدىق بەرىلدى. پايدا قۋعان الەمنىڭ كاسىپكەرلەرى ۆەناعا جينالىپ, ءوزارا بايلىق باسەكەلەستىگىندە قالاداعى مەيرامحانالار مەن ءدامحانالاردىڭ, قوناق ۇيلەردىڭ باعاسىن شارىقتاتىپ, «باعا توڭكەرىسىن» جاسادى.
كورمە وتكىزۋ ورنى رەتىندە ۆەنالىقتاردىڭ ەڭ سۇيىكتى دەمالىس ورنى – پراتەر ساياباعى تاڭداپ الىندى. وسىنىڭ الدىندا وتكەن پاريج كورمەسىنەن اسىپ ءتۇسۋ ماقساتىندا اۆستريا-ۆەنگريا بيلىگى 12 گەكتار, ياعني پاريجدەگى كورمە اۋقىمىنان 5 ەسە ۇلكەن جەر تەلىمىن ءبولدى. كورمە قالاشىعىنىڭ جوباسىن جاساۋدى ساۋلەتشى كارل گازەناۋەر قولعا الدى. نەگىزگى كورمە كەشەنى – ونەركاسىپ سارايى ساۋلەتشى فيشگرەتتىڭ جوباسى بويىنشا جاسالىپ, ۇزىندىعى 907 مەتر, ەنى 206 مەترگە سوزىلعان 70 مىڭ شارشى مەتر اۋماقتى قامتىدى. سارايدىڭ ورتا تۇسىندا سول كەزەڭدەگى الەمدەگى ەڭ بيىك روتوندا تۇرعىزىلدى. ونىڭ جالپى ديامەترى 110 مەتر بولسا, بيىكتىگى 83 مەترگە جەتتى. بۇل سول كەزدەگى ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى بولىپ سانالاتىن ريم قالاسىنداعى اۋليە پەتردىڭ جانە لوندون قالاسىنداعى اۋليە پاۆلدىڭ سوبورلارى كۇمبەزدەرىنىڭ اۋماعىنان ەكى ەسە ۇلكەن بولدى.
وسىنداي ءىرى دە ءساندى ساراي سالىستىرمالى تۇردە از ۋاقىتتىڭ ىشىندە – 18 ايدا بوي كوتەردى. كورمە كەشەنىنىڭ اۋماعىندا ماشينالار كورمەسىنىڭ پاۆيلونى, تاماشا ونەر تۋىندىلارىن كورسەتەتەتىن پاۆيلون, باۋ-باقشا پاۆيلونى جانە باسقا ماقساتتاعى 190 پاۆيلون بوي كوتەردى.
«قىرسىققاندا قىمىران ءىريدىنىڭ» كەرى كەلىپ, اۆستريا-ۆەنگريا يمپەرياسى كورمە وتكىزگەن كەزەڭدە كارى قۇرلىقتى كۇيزەلىسكە ۇشىراتقان تابيعي اپاتتار ورىن الدى. دۋناي وزەنى ەرنەۋىنەن شىعىپ, كوپتەگەن ەلدى مەكەندەردى سۋ باستى. ەۋروپادا تىرىسقاق اۋرۋى بەلەڭ الدى. «جۇت جەتى اعايىندى» دەگەندەي, بۇل تابيعات اپاتتارىنا الاياقتاردىڭ قولىمەن جاسالعان قارجى داعدارىسى قوسىلدى. ءسويتىپ, ۆەنالىقتاردىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرىن سالا تىرىسقاندارىنا قاراماستان, بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمەگە كەلۋشىلەر قاتارى سيرەك بولدى. جوعارىدا ايتىلعان كەلەڭسىزدىكتەرگە بايلانىستى كورمە اشىلاتىن 1873 جىلدىڭ 1 مامىرىنا دەيىن بەلگىلەنگەن كوپتەگەن قۇرىلىس نىساندارى سالىنىپ ۇلگەرمەدى. سوعان قاراماستان, اۆستريالىق يمپەراتور فرانتس-يوسيف سالتاناتتى جاعدايدا كورمەنى اشتى. بۇكىلالەمدىك كورمەنىڭ اشىلۋ سالتاناتى بىرنەشە ساعاتقا سوزىلدى. بۇل راسىمگە قاتىسۋشىلاردى يوگانن شتراۋستىڭ ديريجەرلىگىمەن كلاسسيكالىق مۋزىكالاردى ويناعان وركەستردىڭ تاماشا ونەرى ءتانتى ەتتى. وركەستر قۇرامىنداعى 170 مۋزىكانت سازدى اۋەندى ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىنداسا, ولاردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن 720 ادامنان قۇرالعان حور گەندەلدىڭ وراتوريالارىن ورىندادى.
بۇدان بۇرىنعى وتكەن لوندون مەن پاريجدەگى كورمەلەردە قالىپتاسقان داستۇرلەرگە سايكەس پاۆيلوندارداعى ورىنداردىڭ باسىم بولىگى جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەرگە بەرىلدى. ولار پاۆيلوندارداعى جالپى ورىنداردىڭ 30 مىڭ شارشى مەترىن يەلەندى. سولاي بولا تۇرسا دا, باس پاۆيلونداعى نەگىزگى وندىرىستىك ورىنداردى ونەركاسىبى دامىعان قۋاتتى مەملەكەتتەر انگليا (12,8 مىڭ شارشى مەتر), گەرمانيا (13,6 مىڭ), فرانتسيا (12,8 مىڭ), رەسەي (6,8 مىڭ), تۇركيا (5,9 مىڭ), بەلگيا (5,2 مىڭ), اقش جانە جاپونيا (تيىسىنشە 2,7 مىڭ شارشى مەتر) يەلەندى. سونىمەن بىرگە, ۆەنا قالاسىندا وتكەن بۇل كورمەگە جوعارىدا ايتىلعان مەملەكەتتەرمەن بىرگە شۆەيتساريا, گرەتسيا, شۆەتسيا, نورۆەگيا, رۋمىنيا, يسپانيا, پورتۋگاليا, قىتاي, سيام, ەگيپەت, ورتالىق افريكا, وڭتۇستىك امەريكا, پەرسيا, تۋنيس جانە ماروككو قاتىستى.
1873 جىلى ۆەنا قالاسىندا وتكەن بۇل كورمەدە ماشينا-تەحنيكالىق جادىگەرلەر ەرەكشە باسىم بولدى. تەمىردەن جاسالعان وسىنداي جادىگەرلەردىڭ كوپتىگىنە بايلانىستى جۋرناليستەر ءحىح عاسىردى – تەمىر عاسىرى دەپ سيپاتتادى. كورمەدە كرۋپپتىڭ زاۋىتتارىندا جاسالعان اسكەري تەحنيكالار كوپ ورىن الدى. وسى زاۋىتتان شىققان ۇڭعىسىنىڭ ءوزى 26 توننا بولاتىن زەڭبىرەك كورمەگە كەلۋشىلەردى تاڭعالدىردى. بۇل زەڭبىرەك اتاتىن 276 كيلوگرامم سنارياد قالىڭدىعى 18 سم تەمىر قوراپتى تەسىپ وتەتىن ەدى. كرۋپپ زاۋىتتارىنان شىعاتىن مۇنداي اسكەري قارۋلار كوپتەپ سانالاتىن. سوعان سايكەس, كورمە ەكسپوناتتارى تۋرالى جازعان جۋرناليستەر ونى «سۇمدىق سوعىس كورولى» دەپ اتادى.
كورمەگە كەلۋشىلەردى كورنەكتى جەرگە ورناتىلعان سۇلتان احمەت ءىى-ءنىڭ سۋبۇرقاعى ەرەكشە قىزىقتىردى. بۇل ەرەكشە ونەر تۋىندىسى بولىپ تابىلاتىن سۋبۇرقاقتى سۇلتان وسى كورمەگە تۇركيادان ادەيى جىبەرگەن ەكەن. وسى تاماشا ونەر تۋىندىسىنىڭ جانىندا, اشىق اسپان استىندا يوگانن شتراۋستىڭ وركەسترى تۇراقتى تۇردە كونتسەرت بەرىپ تۇردى. اسىرەسە, 1867 جىلى پاريج قالاسىندا وتكەن بۇكىلالەمدىك كورمەنىڭ قۇرمەتىنە جازىلعان شتراۋستىڭ «كوگىلدىر دۋناي» اتتى ءۆالسى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. بۇل اۋەزدى ساز ءالى كۇنگە دەيىن تىڭداۋشىلارىن تامساندىرىپ كەلەدى.
ۆەنا قالاسىندا وتكەن بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمەنىڭ جەتىستىكتەرىنە 25572 ماراپات تاپسىرىلدى. وسى سىيلىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنە اۆستريا (5991) جانە گەرمانيا (5066) يە بولدى. وسى كورمەگە قويىلعان رەسەي مەن اقش جادىگەرلەرى تيىسىنشە 1000 جانە 440 مەدالدارمەن اتالىپ ءوتىلدى.
سول كەزەڭدە ورىن العان تابيعي اپاتتار مەن قيىندىقتارعا قاراماستان, ۆەنادا وتكەن بۇكىلالەمدىك كورمە اۆستريا-ۆەنگريا مونارحياسىنىڭ مادەني ومىرىندەگى ەرەكشە ايتۋلى وقيعا بولدى. كورمەگە دايىندىق بارىسىندا ۆەنا قالاسى ەرەكشە تۇرلەنىپ, دۋناي كانالى قايتا جاڭعىرتىلدى. بۇل كورمەنىڭ تاريحتاعى ەرەكشە ءبىر ماڭىزى – مۇندا تۇڭعىش رەت عالىمداردىڭ حالىقارالىق فورۋمى وتكىزىلدى. سونىمەن بىرگە, بۇكىلالەمدىك كورمەلەر تاريحىندا العاش رەت بۇل شاراعا افريكا قۇرلىعىنىڭ مەملەكەتتەرى تارتىلدى. كورمەگە ءبىرىنشى رەت جاپونيا قاتىستى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتە: 1873 جىلى ۆەنادا وتكەن كورمەدەن كورىنىس.