كىرپىشى كونە كوپەستىڭ ءۇيى

بۇل حابارلاما الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بىرىنە جۇكتەلگەن. ونداعى جازىلعان مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, قازىرگى ۋاقىتتا ەسكى عيمارات كەڭسە رەتىندە پايدالانىلا­دى ەكەن. اۋماعى – 475 شارشى مەتر. ساۋ­لەتتى ۇيگە 1906 جىلى داۋلەتتى كوپەس ءجۇسىپ ءابىلحانوۆ تاپسىرىس بەرىپتى. زاما­نىندا بۇل عيماراتتى ساۋلەت ونەرىن ءوز بەتىنشە مەڭگەرىپ, كەيىن­نەن قول­تاڭباسى قالىپتاسىپ, حالىق ساۋلەت­شىسى اتانعان بايازيت ساتباەۆ جوبالاپ, سالعان كورىنەدى.

بايازيت شەبەر 1870 جىلى اياگوز اۋدانىنىڭ شىنقوجا اۋىلىندا تۋىپتى. اكەسى ءساتباي سەمەيدەگى اباي وقىعان ايگىلى احمەت ريزا مەدرەسەسىن ءبىتىرىپ, ەل ىشىندە مولدا بولعان ەكەن. بالا بايازيت اكەسى بۇل فانيدەن وتكەن سوڭ تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتىن تارتىپ, سەمەيدىڭ ماڭىنا كوشىپ بارعان. قالا ماڭىندا ول ورىس كوپەستىڭ قاراماعىندا بولىپ, قۇرىلىس جۇمىستارىنا ارالاسا باستايدى. بىلىمگە قۇشتار جاس ساۋلەت ونەرىن ساناسىنا ءسىڭىرىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرە جۇرەدى. 1890 جىلى سەمەيدە مەشىت سالۋعا تۇرىك ساۋلەتشىسى ابدوللا ەفەندي ارنايى شاقىرتىلىپ, قۇرىلىستىڭ باسى-قاسىندا بايازيت بىرگە جۇرگەن ەكەن. مۇندا ونىڭ قۇرىلىسقا قىزىعۋشىلىعى ودان سايىن ارتىپ, شىعىس ساۋلەت ونەرىنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرىپتى.

شەبەرلىگى ابدەن شىڭدالىپ, تالانتى تانىلا باستاعان ساۋلەتشى تۋعان جەرى اياگوزگە شاقىرتۋ الادى. مۇنداعى قۇرىلىسقا ەڭبەگى سىڭگەن سوڭ زايسانداعى جاڭا عيماراتتاردىڭ بوي كوتەرۋىنە اتسالىسادى.

زايسان قالاسىنداعى 1900 جىلدارى بوي كوتەرگەن كوپەستىڭ ۇيلەرى, دۇكەندەر, قاقپالار ساۋلەتشى بايازيت ساتباەۆتىڭ تۋىن­­دىلارى. قازاقتىڭ قاس شەبەرى بۇل قالا­دا جيىرما جىلعا جۋىق تاباندى ەڭبەك ەتكەن. سول ۋاقىت ىشىندە وتىزعا جۋىق عيمارات سوعىپ ۇلگەرگەن. شىركەۋ مەن مەشىتتىڭ بوي كوتەرۋىنە دە باسشىلىق جاسا­عان. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بايازيت شەبەر سالعان زايسان مەشىتىنىڭ مۇناراسىن 1920 جىلى جەرگىلىكتى بەلسەندىلەر ءبۇل­دى­رىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن. ودان سوڭ 1959 جىلى كۇمبەزى ورتەنىپ, عيمارات ساۋلەتىن جوعالتىپ العان-دى.

ساۋلەتشى ساتباەۆتىڭ تاعى ءبىر ءتول تۋىن­دىسى – شىلىكتى اۋىلىنان بەس شاقىرىم جەردەگى زەينوللا مازارى. ونىڭ كىرپىشتەرى ءسال مۇجىلگەنىمەن, ساۋلەتى قاز-قالپىندا. شەبەر كۇمبەزدى 1925 جىلى كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن سوققان. زەرتتەۋشىلەردىڭ پى­كىرىنشە, شىعىس قازاقستاندا كۇيدىرىلگەن كىر­پىش­پەن قاپتالعان كەسەنە ەكەۋ-اق. ونىڭ ءبىرى وسى زەينوللا كۇمبەزى بولسا, ەندى ءبىرى مۇحامەدجان كەسەنەسى. شىلىك­تىدەگى كۇمبەزدىڭ كىرپىشتەرى قىل قوسىپ ورىلگەنىمەن, 1991 جىلعى جەر سىلكى­نى­سىندە ءسال ءب ۇلىنىپتى. ونى ارنايى مەكەمە تۇركىستاننان قۇيما كىرپىشتەر العى­زىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرگەن ەكەن.

زايسانداعى ەسىك-تەرەزەلەرى دوعالدا­نىپ, كىرپىشتەرى ءارتۇرلى ەتىپ ساندەپ جي­­نالعان ەسكى عيماراتتاردىڭ كوبىندە بايا­زيت ساۋلەتشىنىڭ قولتاڭباسى بار. بۇ­گىندە ساتىلىمعا شىققان عيمارات بەلگىلى مول­شەردە باعالانعانىمەن, قۇنى تىم جوعارى. تەڭگەمەن ەمەس, قالانىڭ تاريحىنان سىر شەرتىپ تۇرعانىمەن قۇندى.

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

زايسان اۋدانى