سەمەيدەگى اباي كوشەسى مەن شاكارىم داڭعىلىنىڭ قيىلىسىنداعى قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتقان جەكەمەنشىك اۋماقتان ەرتە تەمىر داۋىرىندەگى قورىمنىڭ قالدىقتارى تابىلدى.
وكىنىشتىسى سول, كونە قورىم بۋلدوزورمەن ءسۇرىلىپ تاستالعان. ءبىر ەمەس, قاتارىنان تۇرعان ءتورت قورعان جويىلىپ كەتكەن. بۇگىنگى كۇنگە جەتكەنى ءبىر قورعاننىڭ بۇرىشى مەن ەكى قىش قۇمىرانىڭ سىنىقتارى عانا.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىندا «سەمەي ءوڭىرى – قازاق تاريحىنداعى كيەلى ولكەنىڭ ءبىرى. سوندىقتان ەلدىڭ رۋحاني دامۋىندا ەرەكشە ورنى بار سەمەي قالاسىن تاريحي ورتالىق رەتىندە بەلگىلەگەن ءجون. ۇلى اباي مەن شاكارىمنىڭ, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان ءوڭىر ايرىقشا قۇرمەتكە لايىق. وسىعان وراي, شاھاردى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەشەندى تۇردە دامىتىپ, ونداعى تاريحي-مادەني نىسانداردى جاڭا تالاپقا ساي جاڭعىرتامىز. ۇكىمەتكە بۇل ماسەلەگە بايلانىستى ءتيىستى شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن», – دەگەن ەدى.
تاريحي-مادەني نىساندار دەگەنىمىز تراكتوردىڭ تابانىنا تاپتالىپ جاتقان وسى قورىمدار, كەشەگى اپاتتىق جاعدايعا تۇسكەن «زووۆەت ينستيتۋتىنىڭ» ساۋلەتتى عيماراتى, ءۇيىندىسى عانا قالعان الاش قايراتكەرلەرى وتىرعان «ەكاتەريناكا» تۇرمەسى ەمەس پە ەدى؟! وكىنىشتى, قولدا باردىڭ قادىرىنە جەتە الماي وتىرعان جايىمىز بار. شىر-پىر بولىپ قالا تۇرعىندارى, ارحەولوگتار ءجۇر.
– قۇرىلىستا ىستەيتىن تانىسىم حابارلاسىپ, قىش قۇمىرانىڭ سىنىقتارىن تاۋىپ العانىن ايتتى. بارىپ كوردىم. قازانشۇڭقىردىڭ ءىش جاعىنداعى قىزىل كىرپىشتەرگە قاراسام, قورعاننىڭ ۇستىنەن كەيىن دە ءبىر عيمارات سالىنعان سياقتى. ال قيىپ جينالعان بورەنە اعاشتار بەرەلدەگى قورعاندارعا ۇقساس. بىراق تۇك قالماعان, ءبارى ب ۇلىنگەن, – دەيدى ارحەولوگ ايدىن ءجۇنىسحانوۆ.
نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قازاق ءتىلى جانە تۇركىتانۋ كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى ايدىن ءجۇنىسحانوۆتىڭ مولشەرلەۋىنشە, قورعان ب.ز.د IV-II عاسىرلارعا جاتادى. ول ەندى قورعاننان تابىلعان اعاشتىڭ جاسىن انىقتاتۋ ءۇشىن رەسەيگە جىبەرمەكشى. ال قىش قۇمىرالاردىڭ اكتىسىن جاساپ, نۇر-سۇلتانعا اپارىپ, ماماندارعا نەدەن جاسالعانىن انىقتاتىپ, قۇرالعانىنشا قۇراپ, سەمەيدەگى ولكەتانۋ مۋزەيىنە تاپسىرۋدى ويلاپ وتىر. ايدىن ءجۇنىسحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, سەمەي قالاسىنىڭ قاق ورتاسىنان بۇرىندارى دا قيماق ءداۋىرىنىڭ بەلگىلەرى تابىلعان.
قاراعايلى شاعىن اۋدانى ورنالاسقان جەر ارحەولوگيا عىلىمىندا «سەميپالاتينسكيە ديۋنى 1 جانە 2» دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى ەكەن. قالاداعى ولكەتانۋ مۋزەيىندەگى جادىگەرلەردىڭ 80 پايىزى سول جەردەن شىققان.
ارحەولولوگيالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, سەمەي قالاسىنىڭ ورنىنان ادامزاتتىڭ العاشقى تىرشىلىگى نەوليت داۋىرىنەن باستالعانىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى. شىعىس قازاقستان ولكەسىندە كوپ جىلدار بويى ەڭبەك ەتكەن, 70 جىلدىق تاريحى بار شىعىستاعى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيانىڭ العاشقى جەتەكشىسى, كورنەكتى عالىم, شىلىكتى پاتشا وبالارىن زەرتتەۋشى سەرگەي چەرنيكوۆتىڭ زەرتتەۋلەرى بويىنشا سەمەيدىڭ ورنىندا وسىدان 4-5 مىڭ جىل بۇرىن كىشىگىرىم تۇراقتار بولعان. نەوليتتىك كەزەڭدە بۇل تۇراقتاردا تاس قۇرالدار جاساۋعا ەڭ قاجەتتى ياشمويد, كرەمەن, حالتسەدون, كۆارتسقا ۇقساس ارالاس قۇمداقتار سىندى شيكىزات كوزدەرى يگەرىلگەن. قازىرگى سەمەي ءوڭىرىن قونىستاعان تايپالار ەرتىستىڭ تومەن اعىسى مەن وب وزەنىنىڭ بويىن قونىس ەتكەن تايپالارعا شيكىزاتتاردى ەكسپورتتايتىن بولعان.
دەمەك, شاھاردىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە. بىراق قالا باسشىلىعى كونە نىسانداردىڭ سۇرىلۋىنە جول بەرىپ, قورعانداردى نەگە قورعاي الماي كەلەدى؟