ارحيۆ قۇجاتتارىنداعى اباي

اعىمداعى جىلدىڭ 9 قاڭتارىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسى جارىق كورگەنى بەلگىلى. وندا « ۇلى اقىننىڭ شىعارمالارى بۇگىن دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. ابايدىڭ وي-تۇجىرىمدارى بارشامىزعا قاشاندا رۋحاني ازىق بولا الادى. سوندىقتان ۇلتى­مىزدى جاڭعىرتۋ ىسىندە ونىڭ ەڭبەكتەرىن باسشىلىققا الىپ, ۇتىمدى پايدالانۋ جايىن تاعى ءبىر مارتە وي ەلەگىنەن وتكىزگەن ءجون», – دەلىنگەن.

ماقالانىڭ بەس نەگىزگى بولىمىندە ءبىزدىڭ قوعامىمىز بەن مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى: ءبىلىم مەن اعارتۋشىلىق, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى جەتىلدىرۋ, ابايدىڭ رۋحاني مۇرا­­سىن حالىقارالىق دەڭگەيدە تانۋ, ونىڭ شىعارماشىلىعى مەن ءومىربايانىن مەكتەپتە دە, وتباسىندا دا زەرتتەۋ ماسەلەلەرى اتاپ كورسەتىلگەن. مەملەكەت باسشىسى سونداي-اق ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەي­تويى ۇلت ساناسىن جاڭعىرتۋ, رۋحاني ساباق الۋ ءۇشىن قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ويشىلدىڭ شىعارماشىلىعىنا جۇگىنۋ, ونىڭ شىعار­مالارى مەن اقىننىڭ ءومىربايانىن ودان ءارى زەرتتەۋ ارحيۆ جۇمىسىن جەتىلدىرۋگە جانە اباي مۇراسى بويىنشا جاڭا تاريحي دەرەكتەردى ىزدەۋگە ىقپال ەتەدى.

بۇعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زي­دەنتى ءارحيۆىنىڭ قورىندا ساقتاۋدا جاتقان قۇجاتتار دالەل. اقىن, اعارتۋشى جونىندەگى العاشقى ومىرباياندىق دەرەك­تەردى جازعانداردىڭ ءبىرى «الاش» قوزعا­لىسىنىڭ كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆ بولدى. «الاش» زيالىلارىنىڭ ادەبيەتى قوعامنىڭ رۋحاني تاريحىنداعى ەرەكشە كەزەڭ رەتىندە حالىقتىڭ بىرلىگى مەن كەلىسىمىن جىرلاعان ابايدىڭ قارا سوز­دەرىمەن ۇندەس بولدى. 1905 جىلى جا­ريالانعان ءا.بوكەيحانوۆتىڭ «اباي (يب­راگيم) قۇنانباەۆ» اتتى ماقالاسى ابايدىڭ نەمەرە ءىنىسى كاكىتاي ىسقاق ۇلى قۇنانباەۆتىڭ ەستەلىكتەرى بويىنشا جازىلعان العاشقى تولىق عىلىمي ەڭ­بەك سانالادى. 1907 جىلى «يم­پەراتورلىق ورىس گەوگرافيالىق قوعامى باتىس-ءسىبىر ءبو­لىمىنىڭ سەمەي بولىمشەسىنىڭ جازبالارى» جۋرنالىندا ماقالا جاريالاندى (811 ق. 25 ت. 25 ءىس. 1–12 پ.). ءاليحان بوكەيحانوۆ ابايدىڭ ۇلى تۋراعۇلمەن جانە ابايدىڭ تۋىستارى شاكارىممەن, كاكىتايمەن تانىس بولدى. ابايدىڭ ۇر­پاقتارى تۋرالى قۇندى قۇ­جاتتار 141 ق. 1 ت. 2066, 2058 ىستەردە جانە 811 ق. 23 ت. 438 ءىس, 20 ت. 140 ىستەردە بار.

ابايعا قاتىستى مالىمەتتەردىڭ جيناق­تالۋىنا, زەرتتەلۋىنە, جاريالانۋىنا ءومى­رى مەن شىعارماشىلىق قۋاتىنىڭ با­سىم بولىگىن ارناعان تۇلعانىڭ ءبىرى – ايگىلى مۇحتار اۋەزوۆ ەكەنى امبەگە ايان. ول ابايدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن كوپ جىلدىق زەرتتەۋ بارىسىندا عىلىمي ءومىربايانىن قۇراستىردى, مونوگرافياسىن جانە شى­عارماشىلىعى تۋرالى ماقالالار سەرياسىن جازدى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باعدارلاماسىنا ابايتانۋدان ارنايى كۋرس ەنگىزدى, داناگوي بابامىزدىڭ اتىن «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى ارقىلى الەم­دىك دەڭگەيدە ماڭگىلىككە قالدىردى. اباي ءوز كىتاپتارىن كورگەن جوق, بىراق احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءاليحان بوكەيحانوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ سياقتى ءىزباسارلارى ونىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنىڭ تارالۋىنا ىقپال ەتتى.

اباي قۇنانباي ۇلى 1845 جىلى 10 تامىزدا سەمەي ۋەزىنىڭ شىڭعىس بولى­سىندا دۇنيەگە كەلگەن. اباي 10 جاسىنان باستاپ سەمەي قالاسىنداعى مەدرەسەگە وقۋعا تۇسەدى جانە ول ءۇش جىل ىشىندە كوپ نارسەنى ءبىلدى. اباي شىعىس كلاسسيكتەرى مەن ويشىلدارىنىڭ پوە­زياسىن, اراب, تۇرىك, پارسى جانە ورىس تىلدەرىن مەڭگەرەدى. قازاق ەپوسىنا, حالىق مۋزىكاسىنا قىزىعادى, سونداي-اق ورىس مادەنيەتىن زەرتتەي باستايدى. پۋشكين مەن گەتە, لەرمونتوۆ پەن بايرون ابايدىڭ سۇيىكتى اقىندارى بولدى. اباي قازاق اۋىلدارىن ورىستىڭ ۇلى اقىندارىنىڭ شى­عارماشىلىعىمەن تانىستىرۋعا ۇمتىلادى جانە XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ا.پۋشكيننىڭ «ەۆگەني ونەگين» رومانىنان, لەرمونتوۆتىڭ ولەڭدەرىنەن ءۇزىندى اۋدارا باستايدى. تاتيانانىڭ حاتى مەن لەرمونتوۆتىڭ پوەزياسى قازاق دالاسىندا تانىمال بولدى. اباي تۋعان حالقىنىڭ مادەنيەتىن دامىتۋداعى ورىس كلاسسيكتەرى شىعارماشىلىعىنىڭ ماڭىزىن تەرەڭ ءتۇسىندى. ول تەز تارالىپ, تۇسىنىكتى جانە قول­جەتىمدى بولۋى ءۇشىن كەيبىر اۋدارمالارعا مۋزىكا شىعارادى. قازاق حالقى پۋشكين مەن لەرمونتوۆتىڭ پوەزياسىن قابىلدادى. شىنايى ءومىردى سەزىنە وتىرىپ, اباي حالىقتىڭ سانا-سەزىمىن وياتاتىن جانە دامىتاتىن بەينەلەر جاسادى. اباي 1904 جىلى قايتىس بولدى. العاشقى ولەڭدەر جيناعى 1909 جىلى پەتەربۋرگتە شىقتى. اباي شىعارمالارى 1922 جىلى قازان, تاشكەنت قالالارىندا جانە 1933 جىلى قىزىلوردادا جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەن­تىنىڭ ارحيۆىندە 1907–2013 جىل­دار ارالىعىن قامتيتىن اباي قۇنان­باي ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارما­شى­لىعىنا ارنالعان بى­رەگەي قۇجاتتار تا­بىلىپ, ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ تامىز ايىندا كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. ۇسىنىلعان قۇجاتتاردىڭ قىسقاشا ماز­مۇنىنا توقتالىپ وتسەك:

اباي قۇنانباەۆتىڭ ءومىرى مەن شىعار­ماشىلىعى تۋرالى قۇجاتتار (1907 – 1991 جج.): اباي قۇنانباي ۇلى تۋرالى ءا.بوكەيحانوۆ, م.اۋەزوۆ, س.سەيفۋللين, ا.جۇبانوۆ, س.مۇقانوۆ, ق.بەكحوجين, ءا.تاجىباەۆ, ل.بايمۋرزين, ع.مۇستافين, ن.ساۋرانباەۆ سياقتى قازاق زيالىلارىنىڭ ءار­تۇرلى حاتتارى, انىقتامالارى, اقپارات­تارى; اباي ۇرپاقتارى مەن تۋىستارى تۋراعۇل يبراگيموۆ, شاكارىم تۋرالى; اباي قۇنانباەۆتىڭ ولەڭدەر جيناعى تۋرالى; «اباي» رومانى بويىنشا جۇمىس ىستەۋ بارىسى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى مۇشەلەرىنىڭ «اباي» شىعارماسىن تال­قىلاۋى; قازاقستانداعى ادەبيەتتى دامىتۋ, ابايدىڭ 95 جىلدىق, 100 جىلدىق, 125 جىلدىق مەرەيتويلارىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى قۇجاتتار بىرىكتىرىلدى.

تاۋەلسىز قازاقستان كەزەڭىندەگى اباي قۇنانباەۆ تۋرالى مۇراعاتقا (1991-2013 جج.) قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا دايىندالۋ مەن اتاپ ءوتۋ تۋرالى قۇجاتتار, ابايدىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان شىعارمالار, وچەرك­تەر مەن ماقالالار ەنگىزىلدى.

اباي شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ, زەردەلەۋ بويىنشا قازاقستاننىڭ مەم­لەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ جەكە قورىنان الىنعان قۇجاتتار جي­ناق­تالعان, ولاردىڭ ىشىندە: اكادەميك  م.قو­زىباەۆتىڭ «اباي جانە ونىڭ زامانى» اتتى ماقالاسى; ح.وزدەنباەۆتىڭ اباي قۇنانباەۆتىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى جيناعان قۇجاتتارى; گ.بەلگەر جا­ساعان نەمىس اۋدار­مالارىنداعى اباي شى­عارمالارىنىڭ تىزبەسى; ج.يسماعۇلوۆ جيناقتاعان 1909 جىلعى اباي شىعار­مالارىنىڭ جيناعى جانە تۋراعۇل اباي­ ۇلى قۇنانباەۆتىڭ «اكەم اباي تۋرالى» اڭگىمەسىنىڭ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ 1914 ج. «قازاق» گازەتىنىڭ №67 سانىندا ابايدىڭ قايتىس بولۋىنا 10 جىل تولۋىنا وراي جاريالانعان «اباي» اتتى ماقالاسىنىڭ كوشىرمەسى ۇسىنىلدى.

گاۋحار بەكىشەۆا,

ارحيۆ قورلارىن ساقتاۋ جانە مەملەكەتتىك ەسەپتى قامتاماسىز ەتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى