كالاچي سيندرومىنىڭ سەبەبى نەدە؟

«كالاچي سيندرومىن زەرتتەۋدە ءبىز مودەلدەۋدىڭ عىلىمي ءادى­سىن قولداندىق. مۇنىڭ ماقساتى – زاڭدىلىقتاردى تابۋ. ءبىز «ۇي­قى اۋرۋىمەن» اۋىراتىندار مەن اۋىرماعاندار اراسىنداعى ايىر­ماشىلىقتىڭ نەدە ەكەنىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەدىك. ۇزاق جاسالعان تالداۋ بارىسىندا اۋرۋدىڭ تا­ماققا, سوزىلمالى اۋرۋلارعا نەمەسە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ زياندى ادەتتەرىنە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن دەگەن ونداعان گيپوتەزالار­دى جوققا شىعاردىق. بىراق سودان كەيىن كالاچيدىڭ بارلىق تۇر­عىن­دارى سۋدى ءبىر كوزدەن الاتىنىن, ياعني ونى اۋىل تۇرعىندارىنا ساتاتىن جەرگىلىكتى تۇرعىننىڭ جەر استى سورعىسىنان ىشەتىنىن بىلدىك. ارينە, سۋ اقشاعا ساتىپ الىنادى. سوندىقتان ءۇي جانۋارلارىنا بۇل سۋ بەرىلمەدى. جانۋارلار وزەن سۋىن ءىشتى, بۇل ولاردىڭ نەگە ۇيىق­تاماعانىن تۇسىندىرەدى», دەدى پروفەسسور كرەيپ.

وسىلايشا, عالىمدار سۋدىڭ حيميكاتتارمەن ۋلانۋى مۇمكىن دەگەن قورىت­ىندىعا كەلدى. اعزانىڭ حيميا­لىق ينتوكسيكاتسياسى كالاچي تۇر­عىندارى سيپاتتاعان بەلگىلەرگە ۇق­ساس – باس اينالۋ, السىزدىك, «ماس بو­لۋ» جانە ءتىپتى گالليۋتسيناتسيا سياق­تى بەلگىلەرىمەن دە بولۋى مۇم­كىن.

«حيميكاتتار اۋىز سۋدىڭ قۇ­رامىنا, مىسالى 80-جىل­داردىڭ اياعىنان باستاپ بوس قالعان ۋران كەنىشتەرى ارقىلى ءتۇسۋى مۇمكىن. اسكە­ريلەر حيميالىق قالدىقتاردى تاستاۋى نەمەسە كەن ورىندارى ستي­حيالىق قوقىس جيناۋ ورىندارى رەتىندە قولدانىلۋى ىقتيمال. وندا حيميا­لىق قارۋ جاسالىپ, جەكە حي­ميكات-قالدىقتار جەرگە كومىلگەن بولۋى مۇمكىن», دەيدى پروفەسسور كرەيپ.

عالىم ىلكىدە حيميالىق قال­دىق­تاردان كوبىنەسە بوش­كە­لەرگە نەمەسە باررەلدەرگە سا­لىپ قۇتىلعانىن ايتتى. رە­زەرۆۋار­لاردىڭ مەتالىن ۋاقىت وتە كەلە توت باسادى, بوشكەلەر تەسىلەدى, سالدارىنان ۋ جەراستى سۋ­لارى­نا ءتۇسۋى مۇمكىن. بۇل ستسەناري كا­لاچي اۋىلىندا دا جۇزەگە اسى­رىلعان ىسپەتتى. عالىمنىڭ پايىمىنشا, اۋرۋدىڭ بارلىق كەزەڭىندە 2012 جىلدىڭ سوڭىنان 2015 جىلعا دەيىن بوشكەلەردەگى نەمەسە باررەلدەردەگى حيميكاتتار تولىعىمەن سۋعا ءتۇسىپ, قۇرعاپ كەتۋى مۇمكىن.

اۋىلدا «ۇيقى اۋرۋى» سوڭعى ۋاقىتتا پايدا بولماعاندىقتان, جاقىن ماڭداعى ۋران كەنىشتەرىنىڭ بىرىنە ءتۇسۋ ارقىلى عانا عالىم­داردىڭ گيپوتەزاسىن راستاۋ نە­مەسە جوققا شىعارۋ مۇمكىن بول­ماق. وعان ادامدارعا ءتۇسۋ وتە قاۋىپ­تى, ەسكى كەن ورنى كەز كەلگەن ۋاقىتتا قۇلاپ كەتۋى مۇمكىن. سون­دىقتان عالىمدار نازارباەۆ ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ ينجەنەريا جانە تسيفر­لىق عىلىمدار مەكتەبىمەن بىر­لەسىپ, ارنايى ۇشقىشسىز ۇشاق جاساپ, سىنامالار الۋ ءۇشىن اپپاراتتى ۋران كەن ورىندارىنا تۇسىرمەك.

الايدا قازىر كالاچي اۋىلىندا «ۇيقى اۋرۋى» بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارى COVID-19 پاندەمياسىنا بايلانىستى ۋاقىت­شا توقتاتىلعان.

ايتا كەتەلىك, نازارباەۆ ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ دوكتورى بايرون كرەيپ­تىڭ زەرتتەۋ جوباسى Kalachi Syndrome Research Project دەپ اتا­لادى. كوماندادا جوعارى وقۋ ورنىنىڭ 4 پروفەسسورى جانە نۋ مە­ديتسينا مەكتەبىنىڭ 6 ستۋدەنتى بار. 2015 جىلى باستالعان زەرتتەۋ ءۇشىن ستاتيستيكالىق تالداۋ مەن مو­دەلدەۋدىڭ عىلىمي ءادىسى تاڭ­دال­دى. بۇگىنگى تاڭدا وعان كالاچي جانە كراسنوگور اۋىلدارىنان 202 وتباسى قاتىستى.

كالاچي – اقمولا وبلىسى ەسىل اۋدانىنداعى اۋىل. بۇل اي­ماق تۇ­سىنىكسىز اۋرۋعا بايلانىس­تى بۇ­كىل الەمگە ايگىلى بولدى. تۇر­عىن­دار بىر­نەشە كۇن بويى ۇيىق­تاپ, ويان­عاننان كەيىن ەسىن جوعال­تۋ, گال­ليۋ­تسيناتسيا بەلگىلەرىنە شا­عىم­­دان­دى. بۇل ماسەلەنى زەرتتەۋ ءۇشىن اۋادا وتتەگىنىڭ جەتىسپەۋى, تۇن­­شىق­تىراتىن گازدىڭ كوپ شو­عىر­­لانۋى, رادياتسيانىڭ جوعارى دەڭ­گەيى, رادون كوزدەرى جانە باسقالار سياقتى, «ۇيقى اۋرۋى­نىڭ» ءارتۇرلى بەلگىلەرىن اتاپ كور­سەتكەن الەمدىك ساراپشىلار تار­تىلدى. الايدا رەسمي دالەل­دەر تابىلعان جوق. «ۇيقى اۋرۋى­نىڭ» سوڭعى جاعدايى 2015 جىلى تىركەلدى.