پوليگون زاردابىن تارتقاندارعا جەڭىلدىك بار ما؟

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلى سەمەيگە كەلگەن ساپارىندا «پوليگون زاردابىن تارتقان ازاماتتارعا جاسالاتىن جەڭىلدىك لايىقتى دەڭگەيدە بولۋى قاجەت. ۇكى­مەت­كە پوليگون اۋماعىنداعى حا­­­لىققا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك كو­­مەكتىڭ مولشەرى جونىندە ناق­تى ۇسى­نىستار ازىر­لەۋدى تاپسىرا­مىن», دەگەن ەدى.

سودان بەرى سەمەي يادرولىق پوليگونىنان زيان شەككەن ازا­ماتتارعا جەڭىلدىك قاراس­تىرىلىپ جاتىر دەگەن جاعىمدى جاڭالىققا قۇلاق ءتۇرىپ جۇرگەن حالىق پرەزي­دەنتتىڭ تاپسىرماسىنان ناتيجە شىعادى دەگەن ۇمىتتە.

– پوليگوننىڭ زيانى سەمەي, اباي, ابىرالى, كۋرچاتوۆ وڭىرلە­رىمەن قاتار, كورشى قاراعاندى وبلىسىنا دا اسەر ەتتى. دەگەنمەن ابى­رالىعا كوپ جايىلدى. سالدا­رىنان ەل كوشتى. بۇرىنعى اۋدان ورتالىعى اۋىل دەڭگەيىنە ءتۇستى. ۇلكەن اۋماق بوس قالدى. ەرەك­شە كوڭىل بولىنەتىندەي جەر ەدى, – دەيدى اۋىلدىڭ باس دارىگەرى اكىمباي بورانباي ۇلى.

باس دارىگەردىڭ ايتۋىنشا, ابىرالى وڭىرىندە تۋ كورسەتكىشى دە تومەندەپ كەتكەن. 1990 جىلدارى مۇندا جىلىنا 300 نارەستە دۇنيەگە كەلسە, قازىر 50-70-ءتىڭ اينالاسىندا عانا. ونىڭ وزىندە اياعى اۋىر ايەلدەردى الدىن الا گەنەتيكالىق تۇرعىدا تەكسەرىپ, بالانىڭ دەنساۋلىعىن ىشتە جات­قاندا-اق باقىلاۋلارىنا الادى.

ءسويتىپ, دەنساۋلىعىندا كىنا­راتى بار بالالاردى العى­زىپ تاستاۋعا كەڭەس بەرەدى. مۇن­داي ۇسىنىسقا اتا-انالار دا تۇ­سىنىس­تىكپەن قارايدى ەكەن. وكى­­نىشكە قاراي بۇل جاعىنان كورسەتكىش جوعارى. جوعارى بولاتىنى, سول باياعى قازاق دالاسىنا جايىلعان پوليگوننىڭ ۋىتى.

– جالپى, جەرگىلىكتى حالىق­تىڭ دەنساۋلىعى ناشار. ءبىر ادامنىڭ بويىندا بىرنەشە اۋرۋ بار. پوليگون رادياتسياسىنىڭ ەڭ ۇلكەن زيانى – ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسىن قىسقارتتى. كوبى 55-60 جاسىندا-اق كەتىپ قالىپ جاتىر. ابىرالىلىقتاردا «ال­پىسقا جەتۋ ارمان» دەگەن ءتامسىل بار, – دەيدى اكىمباي شاق­انتاەۆ.

وڭىردەگى اۋىلداردا وبىر اۋرۋىمەن اۋراتىندار دا از ەمەس كورىنەدى. دارىگەرلەردىڭ سو­زىنشە, ولاردى رەسپۋبليكالىق رەەسترگە كىرگىزۋ ءۇشىن تولىق تەكسەرۋدەن ءوتۋى كەرەك. ال ناۋقاستار بەلگىلەنگەن تالاپ بويىنشا تەكسەرۋدەن وت­كەن­شە, وزدەرى ومىردەن ءوتىپ كەتىپ جاتا­دى ەكەن. بۇل ءوز الدىنا ۇلكەن پرو­بلەما.

بۇگىندە ابىرالى وڭىرىندە بار-جوعى بەس اۋىلدى قوسقانداعى حالىق سانى 3,5 مىڭنىڭ اينالا­سىندا عانا. ورتالىقتان الىس جاتقان اۋىل بولعانىمەن, مۇندا تەراپەۆت, رەنتگەنولوگ, نەۆرو­پاتولوگ سىندى دارىگەرلەر بار. زا­ماناۋي ۇلگىدەگى رەنتگەن اپپاراتى جۇمىس ىستەپ تۇر. قاجەت بولسا ۋزي-گە دە تۇسۋگە بولادى. ال وكۋ­ليست, لور سىندى مامانداردى ۇستاۋعا مۇمكىندىك جوق كورىنەدى. ارنايى دارىگەرلەردىڭ كومەگى كەرەك بولا قالعان جاعدايدا, سەمەي قالاسىنداعى مامانداردىڭ كو­مەكتەرىنە جۇگىنەدى. اۋىلداعى دارىگەرلەردىڭ ماقساتى – العاش­قى كومەك كورسەتىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا قالاعا جونەلتۋ. ولار قالاداعى اۋرۋحانالارمەن كەلى­سىمشارت نەگىزىندە جۇمىس ىستە­سەدى. باس دارىگەردىڭ سوزىنشە, كە­لىسىمشارت جاساسقان اۋرۋحاناعا دا بەرەشەكتەرى كوبەيىپ كەتكەن سياقتى. ودان بولەك, اۋرۋحانانىڭ جوندەۋ جۇمىستارىنا دا قارجى تابا الماي وتىرعان كورىنەدى.

ال اۋىلدىقتاردىڭ ەڭ نەگىزگى تىلەگى – قاينارداعى ەمحانانى وڭالتۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعىنا ىڭعايلاپ, بىلىكتى ماماندار ەلدىڭ دەنساۋلىعىن تۇزەتۋگە سەپتەسسە, ۇكىمەت تاراپىنان الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلسە دەسەدى.

– ابىرالى – قاسىرەتتى دە قا­سيەتتى جەر. قاسىرەتتى دەپ وتىر­عانىم, جەرىندە جىلدار بويى قانشاما ءدۇمپۋ بولدى. ال قاسيەتتى دەگەنىم, اقىندار, عا­لىمدار شىققان قۇتتى مەكەن. مۇندا قازىر اتا-باباسىنىڭ جە­رىنەن تابان اۋدارعىسى كەلمەگەن ناعىز جەرىن سۇيەتىن باتىر حالىق تۇرادى. سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك. 1958 جىلدىڭ 6 شىلدەسىنە دەيىن جاردەماقى بەرىلىپ كەلدى دە, مو­را­­توري جاريالاندى. سودان بە­رى تىپ-تىنىش. وزىمدە قانت ديا­­بەتى بار. مەن سياقتى ازاماتتار قان­شاما؟! – دەيدى قاينار اۋىلىنىڭ تۇرعىنى تالعات سال­مەنوۆ.

يادرولىق پوليگوننىڭ زاردا­بىن تارتقان تۇرعىنداردىڭ كوبى زاڭىمىز رەسەيدەگىدەي بولسا دەگەن سوڭ, 2002 جىلى قابىل­دان­عان كورشى ەلدىڭ پوليگون تۋرالى زاڭىن پاراقتاپ كورگەنبىز. قازاقشالاساق, «فەدەرالدىق زاڭ سەمەي پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان راديا­تسيالىق اسەرگە ۇشىراعان رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ازاماتتارىنا الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن قام­تاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان» دەپ باستالادى. سونىمەن قاتار «سا­ناتوري-كۋرورتتىق نەمەسە باسقا دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مە­كەمەسىنە جولدامامەن جىل سا­يىنعى اقىسىز قامتاماسىز ەتۋ, ال جولداما بەرۋ مۇمكىن بول­ماعان جاعدايدا, ونىڭ ورتاشا قۇن مولشەرىندە اقشالاي وتەم­اقى تولەۋ. ساناتوري-كۋرورت­تىق ەمدەلۋگە جولدامالارمەن قامتاماسىز ەتۋ, ال جولداما بەرۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا ونىڭ ورتاشا قۇن مولشەرىندە اقشالاي وتەماقى تولەۋ ءتارتىبىن رەسەي فەدە­­راتسياسىنىڭ ۇكىمەتى اي­قىن­دايدى» دەپ جازىلعان. كورشى ەلدىڭ زاڭىن تىزە بەرسەك, جە­ڭىلدىك كوپ. ءتىپتى پولي­گون اي­ما­عىندا ءومىر سۇرسە, زەي­نەت­­كەر­لىككە ون جىل بۇ­رىن ەرتە شىعادى ەكەن.

ال بىزدە ون كۇن ەكولوگيالىق دەمالىسىڭىز بەن اي سايىنعى جالاقىعا 4167 تەڭگە ۇستەمەاقى قوسىلادى, سونىمەن بولدى.

«كوپ تىلەگى – كول» دەگەن. سە­مەي – قاينار جولىنا اسفالت توسەلىپ جاتىر. سۋ ماسەلەسى دە شەشىمىن تاپقان. ەندىگى جىلى سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 30 جىل تولۋىنا وراي قازاق دالاسىنداعى قاسى­رەتتىڭ زاردابىن تارتقان تۇر­عىن­دارعا الەۋمەتتىك كومەك كور­سە­­تىلىپ, بىرقاتار جەڭىلدىك جا­­سالسا, العىس جاۋعان كۇن بولار ەدى.

شىعىس قازاقستان وبلىسى