ورالدىق كاسىپكەرلەر مەملەكەت قولداۋىنا يە

ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە قاراساق, 2020 جىلعى 1 قازاندا باتىس قازاقستان وبلىسىندا 42 760 شاعىن جانە ورتا كاسىپ­كەرلىك نىسانى جۇمىس ىستەپ تۇر ەكەن. بۇل 2019 جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىس­تىرعاندا 0,5%-عا جوعارى كور­سەتكىش. ياعني, وڭىردە كارانتين شەكتەۋ­لەرىنە قاراماستان, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا قولايلى جاعداي تۋىپ تۇر.

– بيىلعى جىلدىڭ باسىم بولىگى كۇ­شەيتىلگەن كارانتين اياسىندا ءوتتى عوي. دەگەنمەن وبلىس تۇرعىندارى اراسىندا كاسىپ باستاپ, تابىسىن كوتەرۋگە ۇمتىل­عاندار كوپ. ءبىزدىڭ ەسەبىمىز بويىنشا جىل سوڭىنا دەيىن كاسىپكەرلىك نىساندارىنىڭ سانى 43 100-گە جە­تەدى دەپ وتىرمىز, – دەيدى باتىس قازاق­ستان وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باس­قارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ماقسات قۇلانباەۆ.

الەمدى ابىگەرگە سالعان پاندەميانىڭ كەسىرى اقجايىق وڭىرىنە دە ءتيدى. 2020 جىلعى قاڭتار-ماۋسىم ارالىعىندا وڭىردە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك نىساندارى شىعارعان ءونىم كولەمى – 551,2 ملرد تەڭگەگە باعالانعان. بۇل وتكەن جىلعى وسى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا ءونىم كولەمى 30,1%-عا تومەندەگەنىن كور­سەتەدى. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتە جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى دا 8%-عا ازايىپ, 106,7 مىڭ ادام بولعان.

ارينە مۇنداي قيىن كەزەڭدە بار كىنانى سىرتقى فاكتورعا ارتىپ قويىپ قاراپ وتىرۋعا بولمايدى. سوندىقتان تەز ارادا «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» سالالارىن دامىتۋ جونىندەگى جوبالىق كەڭسە قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى, «دامۋ» مەكەمەسى, اگروكەشەن جانە كاسىپكەرلىك قاۋىمداستىق وكىلدەرى كىردى.

2019 جىلدىڭ 9 ايى ىشىندە «قارا­پايىم زاتتار ەكونوميكاسى» جەڭىل­دەتىلگەن نەسيەلەۋ باعدارلاماسى اياسىندا جالپى سوماسى 16 565,1 ملن تەڭگەگە 215 جوبا ماقۇلدانعان ەكەن.

سونداي-اق بيىل «ەڭبەك» باعدار­لاماسى شەڭبەرىندە قالالىق جەرلەردى نەسيەلەۋ ءۇشىن رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنەن شاعىن نەسيە ءۇشىن 500 ملن تەڭگە, كەپىلدەمە ءۇشىن 36 ملن تەڭگە بولىنگەن. قازىرگى تاڭدا 15 شاعىن نەسيە بەرىلىپ, جالپى سوماسى 105,5 ملن تەڭگە قارجى كاسىپكەرلىك اينالىمعا ارالاستى. كەپىل­دەمە بويىنشا جالپى سوماسى 10,8 ملن تەڭگەگە 8 كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى.

ايتا كەتەيىك, بۇل نەسيەلەر ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر ارقىلى ءوز ءىسىن ۇيىم­داستىرۋعا جانە كەڭەيتۋگە جىلدىق 6%-بەن بەرىلەدى. نەسيەنىڭ ەڭ ۇلكەن كولەمى 18,1 ملن تەڭگەگە جەتەدى. نەسيە بويىنشا كەپىلدىكتى «دامۋ» قورى باستاپقى بيزنەس ءۇشىن 85%-عا دەيىن, قولدانىستاعى بيزنەستى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن 50%-عا دەيىن بەرەدى.

2020 جىلى وڭىردە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جالپى ترانسفەرتتەردەن 1 765,3 ملن تەڭگە بولىنگەن ەكەن. ونى ءار سالاعا جىكتەسەك, نەگىزگى بولىگى – 1 532,4 ملن تەڭگەسى نەسيەلەردىڭ پايىزدىق مول­شەرىن سۋبسيديالاۋ ءۇشىن جۇمسالعانىن باي­­قايمىز. سونداي-اق 146,9 ملن تەڭگە قارجى نەسيە ءۇشىن كەپىلگە, 86 ملن تەڭگە – گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا كەتكەن.

جوعارىدا ايتىلعانداي, پاندەمياعا بايلانىستى جاريالانعان توتەنشە جاعداي كەزىندە انتيكريزيستىك شارالار اياسىن­دا وڭىردە 1 891,3 ملن تەڭگە قارجى ءبولىن­دى. ونىڭ 1 562 ملن تەڭگەسى پايىزدىق ۇستەمە­نى سۋبسيديالاۋعا جۇمسالسا, 329,3 ملن تەڭگە نەسيە بويىنشا كەپىلدەر ءۇشىن پايدالانىلعان.

– قازان ايىنىڭ 1-ىنە دەيىن ءبىز بو­لىنگەن قارجىنىڭ 64%-ىن, ياعني 2 403,1 ملن تەڭگەنى يگەردىك, – دەيدى م.قۇلانباەۆ.

نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 9 اي ىشىندە 17,4%-عا تومەندەپ, 327,5 ملرد تەڭگە كولەمىندە بولدى. قۇ­يىلعان قارجى نەگىزىنەن كەن ءوندىرۋ, وڭدەۋ كاسىپورىندارى, قۇرىلىس, ساۋدا, كولىك جانە قويمادا ساقتاۋ سالالارىندا ازايىپ كەتكەن. بىراق اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ءوسۋ بار. ياعني وڭىردە بيىل ىسكە قوسىلعان «ۋورلدگرينكومپاني» جانە «ۋتك» جشس-لارىنىڭ جىلىجايى مەن «رينگو-ميلك» كومپانياسىنىڭ تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى وڭ وزگەرىسكە باستاپ تۇر.

ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ تومەندەۋىنە وڭىردەگى بىرقاتار الىپ كاسىپورىنداردا ءىرى جوبالاردىڭ اياقتالىپ, ىسكە قوسىلۋى دا اسەر ەتكەن. ماسەلەن, مۇناي-گاز سالا­سىنداعى قپو ب.ۆ. كومپانياسى مەن «جايىقمۇناي» جشس, كابەل ونىمدەرىن وندىرەتىن «ورالكابەل» مەن شار ءتارىزدى كلاپان شىعاراتىن «پەتروۆالۆز كيوس» فيرمالارى جاڭا جوبالارىن ىسكە قوسىپ ۇلگەردى.

البەتتە وڭىرگە كەلەتىن ينۆەستيتسيا اعىنىن كۇشەيتۋ جەرگىلىكتى بيلىك ورگان­دارىنىڭ ءاردايىم نازارىندا بولاتىن تاقىرىپ. جىل باسىنان بەرى وبلىس اكىمى جانىنداعى ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ وتىرىسى 5 مارتە ءوتىپ, وڭىرگە قارجى تار­تۋ, ينۆەستيتسيالىق كليماتتى ودان ءارى جاقسارتىپ, ەكسپورتتى ۇلعايتۋ بويىنشا ماسەلەلەر تالقىلاندى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە جالپى قۇنى 45,6 ملرد تەڭگەلىك 18 جوبا ماقۇلداندى. بۇل جو­با­لارعا تۇراقتى جۇمىسقا 920 ادام تار­تىلماق.

2020 جىلعى 29 ماۋسىمنان باستاپ «بيزنەسكە ارنالعان ۇكىمەت» جوباسى ىسكە قوسىلعان ەدى. باعدارلامانىڭ Smart Uralsk عيماراتىندا ورنالاسقان كەڭسەسىندە كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا باعىت­تالعان 50-دەن اسا مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتىلەدى. بۇگىنگە دەيىن مۇندا 150-دەن اسا اقىل-كەڭەس بەرىلگەن. اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىندا قىزمەت كورسەتۋ جانە تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ساپاسى بو­يىنشا وقىتۋ دا وسى جەردە وتكىزىلەدى. ەلەكترمەن جانە سۋمەن قامتۋ بويىنشا العاشقى تەحنيكالىق شارتتار وسى جەردە جاسالادى.

وڭىرگە قارجى تارتۋ جانە ينۆەستي­تسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ءۇشىن ارنايى پورتال ىسكە قوسىلعان. ءۇش تىلدە قىز­مەت كورسەتەتىن invest07.gov.kz ونلاين-پلاتفورماسىنان باتىس قازاقستان وبلىسى تۋرالى, وندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ينۆەستيتسيالىق جوبالار, وڭىردەگى وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر, ينۆەستور جوبالارىن كۇتىپ تۇرعان سالالار, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ 100 جوباسى تۋرالى تولىق اقپارات تابۋعا بولادى. سونداي-اق وڭىردەگى بوس جەر تەلىمدەرى, بوس تۇرعان عيماراتتار, ورال قالاسى مەن اۋدانداردا اتقارىلىپ جاتقان ين­ۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ەگجەي-تەگ­جەيلى سيپاتتاماسى دا وسى سايتتا ورنا­لاستىرىلعان.

وڭىردە تاياۋ بولاشاقتا جۇزەگە اساتىن 70 ينۆەستيتسيالىق جوبا اياسىندا 2,5 ترلن تەڭگە يگەرىلىپ, 6 مىڭنان اسا ادام تۇراقتى جۇمىس تاباتىنى انىق جوسپارلانعان. سونىڭ ىشىندە 2020 جىلى – 308 ملرد تەڭگە, 2021 جىلى – 508 ملرد تەڭگە, 2022 جىلى – 390 ملرد تەڭگە, 2023 جىلى – 237 ملرد تەڭگە, 2024 جىلى 152 ملرد تەڭگە قۇيىلادى دەپ كۇتىلۋدە. بيىل 25,5 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلىپ, ىسكە قوسىلاتىن 9 جوبادا 435 جۇمىس ورنى اشىلماق. بۇل جوبا-جوسپارلار اقيقاتقا اينالا ما, ۋاقىت كورسەتەدى.

وڭىرگە ينۆەستيتسيا تارتۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن ماقساتتى جۇمىستاردىڭ نا­تيجەسىندە 587 ملرد تەڭگە قۇيىلۋى جوس­پارلانعان 10 ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا جونىندە مەموراندۋمعا قول قويىلعان بولاتىن. ونىڭ ىشىندە سۇيىق مەتانول ءوندىرىسىن جولعا قويماق «Zhaik Petroleum» زاۋىتى, «LLYAgroEnergy» جشس-ءنىڭ ۆيرتۋالدى اقپاراتتاردى ساقتاپ, ينتەرنەت پلاتفورمالارعا قىزمەت كورسەتەتىن «داتا سەنتەر» ورال تەحنولوگيالىق پاركى, «World Green Company» كومپانياسىنىڭ جىلىنا 4 400 توننا قيار مەن 3 500 توننا قىزاناق وندىرەتىن جىلىجايى, «BATYSTRAILER» جشس-ءنىڭ تىركەمە زاۋىتى سەكىلدى ءوندىرىس ورىندارى بار. سونداي-اق وڭىرگە كەلىپ, تامىر جايماق «Ringo-Milk»-ءتىڭ ءسۇت كەشەنى, «كۆانت» فابريكاسىنىڭ جاڭا جيھازدار جەلىسى, مۇنايدى تەرەڭ وڭدەيتىن «ABS-Munai» زاۋىتىنان دا ءۇمىت كوپ. بۇلاردىڭ قا­تارىندا زاچاگانسك كەنتىندە №52 مەك­تەپتىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ جاتقان «نۇر­كاپسترويگاز» جشس مەن 500 ورىندىق جەكە مەكتەپ قۇرىلىسىن جۇرگىزگەن «كاز­حول» فيرماسى, «باسك» كولىك-لوگيس­تيكالىق ورتالىعى قۇرىلىسىن قولعا ال­عان «EurasianLogistics» كومپانياسى دا بار. 2020 جىلى ىسكە قوسىلماق وسى جوبالار اياسىندا 26,8 ملرد تەڭگە يگەرىلىپ, 480 ادام جۇمىسقا تارتىلماق.

وتكەن قىركۇيەك ايىندا عانا جالپى كولەمى 7,4 ملرد تەڭگە بولاتىن «ورال جىلىجاي كەشەنى» مەن «ورال قۇس فاب­ريكاسى» جوباسى ىسكە قوسىلىپ, 90 ادام تۇراقتى جۇمىس تاپتى. ەندى جىل سوڭىنا دەيىن تاعى دا 8 ءىرى جوبا جۇمىسىن باس­تايدى. وسىلايشا 19,4 ملرد تەڭگە يگە­رىلىپ, جاڭادان تۇراقتى 390 جۇمىس ورنى اشىلماق.

ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ العا باسۋىنا ۇلەس قوساتىن بۇل جوبالاردىڭ قاتارىندا «ورال ترانسفورماتور زاۋىتىنىڭ» قۋاتى 35-500 كۆ-تىق پانەلدى رادياتورلار ءوندىرىسى, «كۆانت» جيھاز فابريكاسىنىڭ جىلىنا 22 مىڭ دانا ءونىم شىعاراتىن جاڭا ءوندىرىس عيماراتىنىڭ قۇرىلىسى, بەلگىلى «كۇبىلەي» زاۋىتىنىڭ اۋىسىمىنا 600 مىڭ تەرى وڭدەيتىن جاڭا زاۋىت قۇرىلىسىن ايتۋعا بولادى. سونداي-اق «Bayston» جشس جەمىس-كوكونىس قويماسىن سالسا, «IntelligentProtectiveSystem» جشس دەربەس گازواناليزاتور ءوندىرىسىن قولعا الماق. «EnvironmentSolution Ltd» فيرماسى قالدىقتى وڭدەپ, جۇمىرتقا سالۋعا ارنالعان ۇياشىقتار جاساسا, «Green Spark Limited» فيرماسى كۇن پانەلدەرىن شىعا­را باستايدى. مۇنىڭ ءبارى تاياۋ بولاشاق­تا جۇزەگە اساتىن جوبالار.

– 2020 جىلدىڭ 9 ايىندا وڭىردە 1 312,7 ملرد تەڭگەنىڭ ءوندىرىستى تاۋار­لارى ءوندىرىلدى. مۇنىڭ 1 116,5 تەڭگەسى – كەن ءوندىرۋ سالاسىنا, 147 ملرد تەڭگە – وڭدەۋ سالاسىنا تيەسىلى, – دەيدى وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى م.قۇلانباەۆ.

سونداي-اق ازىق-ت ۇلىك تاعامدارىن ءوندىرۋ سالاسىندا – 0,9%, حيميا ونەر­كاسىبىندە – 1,9 ەسە, تەكستيل ونىمدەرىن شىعارۋدا – 8,9 ەسە, جيھاز وندىرۋدە 1,7% ءوسىم بايقالعان.

ارينە جوعارىدا ايتىلعانداي, پان­دەميانىڭ كەسىرىنەن وڭىردەگى جالپى وڭدەۋ سالاسىندا ءونىم ءوندىرۋ 2%-عا تو­مەندەدى. اسىرەسە مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس يندۋسترياسى تو­مەندەدى. پلاستماسسا جانە رەزينا تاۋار­لارعا دا تۇتىنۋشى تاراپىنان سۇرانىس ازايعان. ايتا كەتەيىك, بۇل ونىمدەردىڭ ءبىراز تۇتىنۋشىسى كورشىلەس رەسەي فەدە­راتسياسىندا بولاتىن.

جىل باسىنان بەرگى ناتيجەگە قاراساق, وڭدەۋ سالاسى جالپى ءوندىرىستىڭ 11,2%-ىن قۇراعان ەكەن. جىل قورىتىندىسىندا ونىڭ كولەمى 200 ملرد تەڭگەگە جەتىپ, وتكەن جىلعى ناتيجە ساقتالادى دەپ كۇ­تەدى ماماندار.

مىنە, باتىسقازاقستاندىق كاسىپكەرلەر وزدەرىنىڭ كۇش-قۋاتى, مەملەكەتتىڭ قول­داۋى ارقىلى پاندەميا تۋدىرعان قيىن­دىقتارعا قاراماستان العا باسىپ كەلەدى.