كوللەكتورلىق قىزمەت كەرەك پە؟

كوللەكتوردان قورىقپاڭىز!

قازاقتىڭ جالپاق تىلىمەن ايتساق, كوللەكتور دەگەنىمىز – قارىز جيناۋشى, ءوندىرىپ الۋشى. بۇرىن مۇندايدى كينودان عانا كورەتىنبىز. كوللەكتور دەگەندە قارىزىن قايتارماي, قارجى ۇيىمدارىنان قاشىپ-پىسىپ جۇرگەن بەيباقتىڭ قىر-سوڭىنان قالمايتىن تۇرقى سۋىق, ءتۇسى سۇستى ادامنىڭ كوز الدىمىزعا كەلەتىنى دە سوندىقتان. وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن كوللەكتور­لىق قىزمەتتى زاڭداستىرۋ تۋرا­لى اڭگىمە ايتىلا باستاعاندا-اق ەل تۇر­عىندارىنىڭ ورە تۇرەگەلىپ, قارسى شىعۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسىندا جاتىر.

كوللەكتور كوپشىلىك ۇرەيلەنەتىندەي قورقىنىشتى ادام ەمەس. ولار جايلى ەل ىشىندە اڭىزعا بەرگىسىز ءارتۇرلى اڭگىمەلەر ايتىلعانىمەن, قارىزدى ءوندىرىپ الۋشىلار دا ءسىز بەن ءبىز سەكىلدى ادام. ولار دا زاڭ شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەپ, ناپاقا تابادى. بانكتەر مەن قارجى ۇيىمدارى بەرگەن نەسيەسىن بورىشكەردەن وندىرە الماي تىعىرىققا تىرەلگەندە, ءدال وسى كوللەكتورلاردىڭ قىزمەتىنە جۇگىنەدى.

قازاقستاندا «كوللەكتورلىق» تۋرالى ۇعىم 2017 جىلى زاڭمەن بەكىتىلدى. مۇنداي اگەنتتىكتەر جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك فورماسى بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. ادىلەت ورگاندارىنا, سونداي-اق قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە تىركەلەدى. تىركەۋگە العان كەزدە جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتىڭ اتاۋىنا «كوللەكتورلىق ۇيىم» دەگەن ايقىنداۋىش ءسوز مىندەتتى تۇردە قوسىلۋى كەرەك. ايتپەسە, زاڭ قابىلدانعانعا دەيىن قازاقستاندا كوللەكتورلىق قىزمەتپەن اينالىساتىن ۇيىمدار وتە كوپ بولعان. كەيىن ولاردىڭ بارىنە ۇلتتىق بانككە تىركەلۋ تۋرالى تالاپ قويىلدى. مىنە, سول كەزدە كوبى نارىقتان كەتۋگە ءماجبۇر بولدى.

كوللەكتوردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى «كول­لەكتورلىق قىزمەت تۋرالى» زاڭدا جازىل­عان. الدىمەن قارجى ۇيىمدارى مەن كول­لەكتورلىق اگەنتتىكتەر ءوزارا قىز­مەت كورسەتۋ تۋرالى كەلىسىمشارت جاسايدى. سونىڭ نەگىزىندە قارىزدى ءوندىرىپ الۋ­شى­لار بورىشكەردى «مازالاي» باس­تايدى.

زاڭدا كورسەتىلگەندەي, كوللەكتورلار بەرەشەككە قاتىستى اقپاراتتى بانك بەرگەن قۇجات شەڭبەرىندە عانا پايدالانا الادى. سونداي-اق ولار بورىشكەرمەن جۇمىس كۇندەرى تاڭعى ساعات 8-دەن كەشكى 21.00-گە دەيىن تەلەفون ارقىلى سويلەسۋگە قۇقىلى. تەك ءۇش رەتتەن ارتىق سويلەسپەۋى شارت. سول سەكىلدى جۇمىس كۇندەرى جەكە كەزدەسۋ وتكىزە الادى. وندا دا كۇنىنە ءۇش رەت قانا كەزدەسۋگە رۇقسات ەتىلگەن. بۇدان بولەك, پوشتا ارقىلى حات جونەلتۋگە, ۇيالى بايلانىس ارقىلى ماتىندىك جانە دىبىستىق حابارلاما جىبەرۋگە, ينتەرنەت كەڭىستىگىندەگى مەسسەندجەرلەر ارقىلى حابارلاما جولداۋعا قۇقىلى.

قۇزىرەتى – تىلدەسۋ ھام جۇزدەسۋ

بانك ماسەلەلەرى بويىنشا تاۋەلسىز ساراپشى نۇرجان بياقاەۆتىڭ سوزىنشە, كوللەكتورلار بورىشكەرگە قىسىم كورسەتۋى, ادەپتىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ, وكتەمدىك تانىتۋى دا مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا كوللەكتوردىڭ زاڭعا قايشى ارەكەتىن اۋديو نەمەسە بەينە جازباعا ءتۇسىرىپ العان ءجون. سونىڭ نەگىزىندە قار­جى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنت­تىگىنە شاعىم تۇسىرۋگە بولادى. ەگەر زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالسا, ۆەدومستۆا كوللەكتورلىق كومپانياعا قا­تىس­تى تار­تىپتىك جازا قولدانادى. بۇل رەت­تە, قا­رىزدى ءوندىرىپ الۋشى دورەكىلىك تانىت­تى ەكەن دەپ جۇدىرىق الا جۇگىرۋگە بول­ماي­دى. ويتكەنى ولار دا كوپ جاعدايدا ورىن العان اڭگىمەنى نەمەسە كەزدەسۋدى اۋديو, بەينە جازباعا ءتۇسىرىپ الۋى مۇمكىن.

– كوللەكتورلار نەسيە العان كەزدە كەپىلدىككە قويىلعان م ۇلىكتى تارتىپ الا المايدى. ەگەر مۇنداي قادامعا بارسا, وندا ۇلكەن قاتەلىككە ۇرىنعانى. سونداي-اق ولاردىڭ بورىشكەر تۋرالى اقپاراتتى ارىپتەستەرى مەن تۋىستارىنا تاراتىپ, قىسىم كورسەتۋگە قۇقىعى جوق. «كوللەكتورلىق قىزمەت تۋرالى» زاڭدا بانكتىك قۇپيا اقپاراتتاردى تاراتۋعا جول بەرىلمەيتىنى ايتىلعان. بانكتىك قۇپيا دەگەنىمىز – قارىز الۋشى مەن بانك اراسىنداعى كەلىسىمشارت. سوندىقتان مۇنداي اقپاراتتى ەشبىر جەردە تاراتۋعا جول جوق. كوپ جاعدايدا ولار بورىشكەردىڭ تۋىستارى مەن جۇمىس بەرۋشىنى جاعالايدى. بۇل دا زاڭسىز ارەكەت بولىپ سانالادى, – دەيدى تاۋەلسىز ساراپشى.

وسى ورايدا, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى «كوللەكتورلىق قىزمەت تۋرالى» زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ­دى ۇسىنۋدا. ونداعى ماقسات – قازاق­ستان­دىقتاردى كومپانيالاردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنەن ساقتاۋ. اتاپ ايتقاندا, مىناداي جاڭاشىلدىقتار ۇسىنىلۋدا: كوللەكتورلىق اگەنتتىكتە تىركەلمەگەن تەلەفون نومىرلەرى ارقىلى بورىشكەرمەن تىلدەسۋگە تىيىم سالۋ; بورىشكەرمەن بولعان اڭگىمەنى, كەزدەسۋدى اۋديو جانە بەينە جازباعا جازۋدى مىندەتتەۋ; كوللەكتورلاردىڭ بورىشكەرگە قاتىستى ءۇشىنشى تۇلعالارمەن بايلانىسىن شەكتەۋ. تەك ونىڭ تۇراتىن جەرىن نەمەسە باي­لانىس ءنومىرىن انىقتاۋ ءۇشىن عانا تۋىس­تارىنا, ارىپتەستەرىنە حابارلاسۋعا رۇقسات بەرىلمەك.

– بۇرىن بانكتەر مۇنداي ۇيىمدارسىز-اق قارىزدى ءوندىرىپ الا بەرەتىن. وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن ارنايى دەپارتامەنتتەر بولدى. جالپى العاندا, اتالعان مەحانيزم دە ءتيىمدى ەدى. ويتكەنى بورىشكەر كىممەن سويلەسىپ وتىرعانىن بىلەدى جانە قوس تاراپ ماسەلەنى بىرلەسىپ رەتتەۋدىڭ جولىن قاراستىراتىن. كەيىن كوللەك­تورلىق ۇيىمدار كوبەيدى. ولار­مەن بىرگە الاياقتار دا توبە كور­سەتە باس­تادى. بانك پەن بورىشكەر ارا­سىن­داعى «دەلدالدىق», ياعني كوللەك­تورلىق قىزمەتتىڭ سوڭى كەيدە ۇلكەن پروب­لە­ما­لارعا ۇلاسىپ جاتتى. وسى تۇرعىدان العاندا «كوللەكتورلىق قىزمەت تۋرالى» زاڭ كەرەك جانە ونى جەتىلدىرۋ دە ورىندا. قازىر نارىقتا لايىقتى ويىنشىلار عانا قالدى عوي. وسى ورايدا, تۇرعىندار كوللەكتورلار كەلگەندە مۇقيات بولعانى ءجون. ونىڭ ليتسەنزياسىن سۇراپ, ءتيىستى مەكەمە باسشىسىنىڭ ءمورى مەن قولى قويىلعان رەسمي قۇجاتتى كورسەتۋىن تالاپ ەتۋ قاجەت, – دەيدى ول.

كوللەكتورلىق قىزمەتتى باقىلاۋ ءارى رەتتەۋ قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە جۇكتەلگەن. مەكە­مەنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بىلتىر مۇنداي ۇيىمداردىڭ ارەكەتىنە قاتىستى 353 ءوتىنىش-شاعىم قارالعان. ال 2020 جىلدىڭ سەگىز ايىندا 158 شاعىم كەلىپ ءتۇسىپتى.

كوللەكتورلاردىڭ قىزمەتى زاڭمەن رەتتەلگەنىن ايتتىق. سوندىقتان ولار ادام ومىرىنە نەمەسە دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرە المايدى. بىراق بۇل سالادا شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر ءالى دە بار. سونىڭ ءبىرى رەتىندە جارتىلاي زاڭسىز جۇمىس ىستەيتىن كوللەكتورلىق ۇيىمداردى اتاۋعا بولادى. ولاردان زارداپ شەككەندەر جوق ەمەس. مۇنداي مەكەمەلەردەن ساقتانۋدىڭ ءبىر جولى – كۇماندى جەرلەردەن نەسيە الماۋ.

حالىقتى قالاي الداعان؟

جۋىردا پروكۋرورلار كوللەكتورلىق ۇيىم­داردىڭ قىزمەتىنە قاتىستى اۋقىم­دى تەكسەرىس جۇرگىزدى. بۇعان ەل تۇر­عىن­دارىنان تۇسكەن شاعىمدار تۇرتكى بولعان. بەلگىلى بولعانداي, پروكۋرورلار ورەسكەل زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى انىق­تادى. بۇل تۋرالى باس پروكۋروردىڭ اعا كومەكشىسى قايرات رايسوۆ ايتىپ بەردى.

– قازاقستاندىقتار تاراپىنان كوللەكتورلار مەن جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنا قاتىستى شاعىمدار كوپ تۇسە باستادى. سوندىقتان ارنايى تەكسەرىس جۇرگىزىلدى. شاعىمداردا ولاردىڭ ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندى­رەتىندىگى, مۇلكىن تارتىپ الىپ, بانكتەگى ەسەپشوتىن بۇعاتتاپ تاستايتىنى كور­سەتىلگەن. شىنىندا دا سولاي بولىپ شىقتى. ال ۋاكىلەتتى ورگاندار بۇعان ءمان بەرمەگەن, – دەدى ول.

سويتسەك, جەكەلەگەن كوللەكتورلار مەن سوت ورىنداۋشىلارى قارىزداردى زاڭ­سىز ءوندىرىپ الۋدىڭ سحەماسىن جاسا­عان. كوللەكتورلار قارجى ۇيىم­دارى­نان پروبلەمالىق قارىزداردى الىپ, ونى ءوندىرىپ الۋعا تىرىسادى. بىراق ولار­دىڭ بورىشكەرگە اسەر ەتە الاتىنداي وكىلەتتىگى جوق. ياعني وكىلەتتىگى شەكتەۋلى. زاڭ بويىنشا ولاردىڭ قولىنان كەلەتىنى – بورىشكەرگە قوڭىراۋ شالۋ نەمەسە كەزدەسۋ عانا. الايدا قارىزدى ءوندىرىپ الۋشىلار تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن تاپقان.

– ولار وزدەرىنە باعىنىستى جەكە سوت ورىنداۋشى كەڭسەلەرىن اشقان. ول ءۇشىن كوللەكتورلاردىڭ ءبىرى ارنايى ليتسەنزيا الادى. فورمالدى تۇردە كەڭسە اشادى. ءسويتىپ سوت ورىنداۋشىلارى­نىڭ بازاسىنا كىرۋگە مۇمكىندىك تۋادى. وسى­­لايشا نەگىزگى جۇمىستى ىسىرىپ قويىپ, قارىزدى وندىرۋمەن اينالىسا­دى. ولاردىڭ قولىندا جەكە سوت ورىن­داۋ­شىنىڭ ەلەكتروندى تسيفرلى قول­تاڭباسى (ەتسق) بولعان. سول ارقىلى بازاعا كىرىپ, بارلىق مۇمكىندىكتى ءوز ماقساتتارىنا پايدالانعان. بورىش­كەردىڭ مۇلكىن, بانكتىك ەسەپشوتتارىن بۇعاتتاپ, ەلدەن شىعۋىنا تىيىم سالۋعا ىقپال ەتكەن. باسقا دا شەكتەۋ شارالارىن پايدالانعان, – دەيدى باس پروكۋروردىڭ اعا كومەكشىسى.

بۇل رەتتە, جەكە سوت ورىنداۋشى­لارى­نىڭ بازاسى مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيە ەكەنىن ەسكە سالا كەتكەن ءجون. ولار وسى بازاعا كىرىپ, زاڭ اياسىندا اتقارۋشىلىق قىزمەتتەرىن ورىندايدى. ال بازادا تاراپتاردىڭ جەكە دەرەكتەرى ساقتالعان. وعان بوگدە ادامداردىڭ كىرۋىنە بولمايدى. «اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ جانە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭدا كورسەتىلگەندەي, تەك سوت ورىنداۋ­شىلارىنا عانا ماجبۇرلەپ ورىنداتۋ شارالارىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرىل­گەن. وعان كوللەكتورلار سەكىلدى باسقا دا ادامداردىڭ ارالاسۋىنا جول جوق.

پروكۋرورلار جۇرگىزگەن تەكسەرۋ­لەر­دىڭ ناتيجەسىندە كوللەكتورلىق «قىز­مەتتى» ورىندايتىن 17 جەكە سوت ورىنداۋشىسىنىڭ جولى كەسىلگەن. تاعى 40 جەكە سوت ورىنداۋشىسىنان كوللەك­تورلىق «باقىلاۋدىڭ» بەلگىلەرى انىق­تالعان. سونداي-اق كوللەكتورلاردىڭ IP-ادرەستەرىنەن, ياعني كوللەكتورلىق اگەنت­تىكتەردىڭ ينتەرنەت-نۇكتەلەرىنەن جۇيەگە لوگين مەن قۇپيا ءسوز ارقىلى 200 مىڭ رەت كىرۋ فاكتىسى تىركەلگەن. بۇل رەتتە, ينتەرنەت-سيگنالدار كوللەكتورلىق ۇيىم جۇمىس ىستەيتىن عيماراتتاردان شىققان.

ال كەيبىر ايماقتاردا كوللەكتورلار پروكۋروردىڭ سانكتسياسىن الۋ ءۇشىن جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ اتىنان قاۋلىلار جىبەرگەن. زاڭسىز ارەكەتتەرىن جابۋ ءۇشىن الدىمەن كوللەكتورلار مەن سوت ورىنداۋشىلارى اراسىنداعى ىنتى­ماقتاستىق تۋرالى رەسمي كەلىسىم جاسال­عان. كەلىسىمنىڭ شارتتارىنا سايكەس, كوللەكتورلار جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنا 10-عا جۋىق قىزمەت ءتۇرىن كورسەتەدى. ءسويتىپ بازاعا كىرىپ, ءتۇرلى ارەكەتتەر جاساۋ كوزدەلگەن. زاڭ بويىنشا جەكە سوت ورىنداۋشىلارى وزدەرىنە قولعابىس جاسايتىن كومەكشى عانا الا الادى. الايدا كومەكشىنىڭ وكىلەتتىگى شەكتەلگەن.

– تەكسەرۋ بارىسىندا پروكۋرورلار كوللەكتورلاردىڭ قولىنان جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنا تيەسىلى ماتەريالداردى تاۋىپ الدى. ولار مۇنى جاسىرماي-اق جۇمىس ىستەگەن. ال سوت ورىنداۋشىسى رەتىندە وتىرعان ادامنىڭ قولىندا اتقارۋشىلىق ىستەرگە قاتىستى تۇپنۇسقا قۇجاتتار بولماي شىقتى. مۇنداي كەڭ­سەلەردە سوت ورىنداۋشىسىنىڭ كومەك­شىسى ياكي مامانى رەتىندە نەگىزىنەن كول­لەك­تورلار جۇمىس ىستەگەن. ول ازداي جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ كەڭسە­لەرى كوللەكتورلار وتىراتىن عيما­رات­تاردا ورنالاسقان. ولاردىڭ ارا­سىندا كەڭسەنى جالعا الۋ تۋرالى فور­مالدى كەلىسىمشارتتار جاسالعان. ارەن­دالىق تولەم مۇلدەم جۇرگىزىلمەگەن. كوللەك­تورلار سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ كەڭسەنى جالعا الۋ قۇنىن تولەپ وتىرعان, كولىك جانە كەڭسە تاۋارلارىنا جۇمسالاتىن شىعىندارىن دا ءوز مويىندارىنا العان, – دەيدى قايرات رايسوۆ.

بۇل رەتتە ادىلەت مينيسترلىگىنە زاڭ بۇزۋشىلىقتى جويۋ تۋرالى ۇسىنىس بەرىلگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە 18 جەكە سوت ورىنداۋشىسى رەسپۋبليكالىق پالاتادان شىعارىلعان. ءسويتىپ ليتسەنزيالارىنان ايىرىلعان. وتىرىكتىڭ قۇيرىعى ءبىر-اق تۇتام دەگەن وسى شىعار.