ورال قالاسىندا تۇراتىن قارت كۇيشى-دومبىراشى, قازاق كۇي ونەرىنىڭ التىن قورىنا بىرنەشە كونە كۇيدى جەتكىزگەن ونەر يەسى وتەگەن جۇماش ۇلى توقسان جاسقا تولدى. ءدال وسى كۇنى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسى وقۋ-ادىستەمەلىك كەڭەسىنىڭ ماقۇلداۋىمەن جارىق كورگەن «داريا-كۇيدىڭ كەمەسى» اتتى جيناق كەيىپكەردىڭ قولىنا ءتيدى.
وتەگەن جۇماش ۇلى 1930 جىلى قازان ايىندا قۇم نارىندا – باتىس قازاقستان وبلىسى وردا اۋدانى تەرەكتى اۋىل سوۆەتىندە دۇنيەگە كەلگەن. جاسىنان جەتىمدىك كوردى. بالالىق شاعىن سوعىس شارپىدى. جىگىت شاعىندا تۋعان جەرى پوليگونعا اينالىپ, «اقتابان شۇبىرىندىعا» ۇشىرادى. ەرىكسىز سوناۋ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا كوشىرىلدى. ول جاقتان 1958 جىلى تۋعان جەرگە قايتىپ, شالعايداعى جانىبەك اۋدانىنىڭ ءبىر اۋىلىندا قاراپايىم ەسەپشى بولىپ ءومىر ءسۇردى.
ونەر قادىرىن بىلەتىن جاندار وتەگەن جۇماشەۆتى ءبىر اۋىزدان ءداستۇرلى كۇي ونەرىنىڭ كوزى ءتىرى وكىلى, قايماعى بۇزىلماعان قازاقى دومبىرا ءۇنىن جەتكىزۋشى سانايدى. ەل ىشىندەگى قوجاحمەت, تايتورىنىڭ قوجاعى, عيلاج كۇيشى سىندى ونەرپازداردان سوقىر ەسجان, قۇرمانعازى, داۋلەتكەرەي, ءمۇسىرالى, سەيتەك كۇيلەرىن ۇيرەنەدى. وتەگەن اعانىڭ ءبىر قاسيەتى – اۋەلى ءوزى تارتاتىن كۇيدىڭ حيكاياسىن ايتىپ, تىڭدارماندى دايىنداپ الادى. ويتكەنى باعزىدان جەتكەن داعدى سولاي. ءوزىنىڭ قايىن اتاسى شايحى كەزىندە ايگىلى سەيتەكتىڭ سەرىگى, قوسشىسى بولعان ەكەن. «اتام كوپ سويلەمەيتىن, تۇيىق كىسى ەدى. بىراق سەيتەك تۋرالى اڭگىمە ەستىسە ورنىنان اتىپ تۇرىپ, كوپشىگىن قۇيرىعىنا قويىپ, اڭگىمەگە ارالاسا كەتەتىن» دەيدى ءوزى.
ءبىر قىزىعى, اۋىلىنان ۇزاپ شىقپاعان وتەگەندى الىس استانادان ارنايى ىزدەۋشىلەر كوپ بولىپتى. بۇل ارينە, وتەگەن اعانىڭ بويىنداعى ونەردىڭ قۇدىرەتى بولاتىن. 1965 جىلى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنان بەلگىلى ونەر زەرتتەۋشىسى تىمات مەرعاليەۆ, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى فيليسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىنان مۇستافا ىسماعۇلوۆتار كەلىپ, ماحامبەتتىڭ «وكىنىش», سەيتەكتىڭ «بەس قىز» كۇيلەرىن, «وتەعاليدىڭ ءانىن» جازىپ العان. سول جىلى 30 قازاندا «لەنينشىل جاس» گازەتىندە «ماحامبەت – كومپوزيتور» دەگەن ماقالا شىعىپ, ماحامبەتتىڭ «قايران نارىن», «جۇمىر قىلىش», «وكىنىش» كۇيلەرى تۋرالى قالىڭ ەل سوندا تۇڭعىش بىلگەن ەدى.
1977 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ارنايى ەكسپەديتسياسى قۇرامىندا وتەگەن اعانى ىزدەپ كەلگەن مۇرات اۋەزوۆ پەن بولات قاراعۇلوۆ تا حالىق كۇيى «ناريدىرگەننىڭ» ءبىر نۇسقاسىن, ناقىشتىڭ «ايجان اپاي», «اقجەلەڭ» كۇيلەرىن, ءمۇسىرالىنىڭ ء«مۇسىرالى», قوجاقتىڭ «اقساق كەر ات» شىعارمالارىن جازىپ الىپ كەتكەن.
دەگەنمەن وتەگەن جۇماشەۆ وسى سانالى عۇمىرىندا ونەر ادامى رەتىندە قۇرمەتتەلىپ, ءوز باعاسىن الدى دەپ ايتۋ قيىن. ءومىر بويى ەسەپ-قيساپتىڭ اينالاسىندا ءجۇردى. جانىبەك اۋدانىنداعى «تەگىسشىل», «بورسى» سوۆحوزدارىندا قىزمەت ەتتى. 1992 جىلى زەينەت دەمالىسىنا شىعىپ, ورال قالاسىنا كوشىپ كەلدى. ءوز قولىمەن بەينەتتەنىپ ءۇي تۇرعىزدى. قازىرگە دەيىن سول ۇيدە قوڭىرتوبەل كۇن كەشىپ جاتقان جايى بار.
قارت كۇيشىنىڭ قادىرىنە جەتىپ, سوڭعى جىلدارى ەڭبەگىن ەلگە تىنىمسىز ناسيحاتتاپ جۇرگەن جان – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور كاريما ساحارباەۆا دەر ەدىك. جوعارىدا ايتىلعان «داريا-كۇيدىڭ كەمەسى» اتتى كىتاپ تا ءدال وسى كاريما سۇندەتقىزىنىڭ تىكەلەي كۇش سالۋىمەن جاريالانىپ وتىر.
– وتەگەن جۇماش ۇلىنىڭ قازاقتىڭ كۇي قازىناسىنا قوسقان ۇلەسى ۇلكەن. ماحامبەتتىڭ ءبىر عانا «وكىنىش» كۇيى نەگە تۇرادى؟! سەيتەكتىڭ «تورى اتى», قوجاقتىڭ «اقساق كەر اتى», ناقىشتىڭ كۇيلەرى قازاق ونەرىنە قوسىلعان ايرىقشا شىعارمالار. سونداي-اق وتەگەن اعايدىڭ سىندارلى ورىنداۋشىلىق ءۇردىس مەكتەبى – ءالى سىر-قۇپياسى اشىلماعان قازىنا, – دەيدى ونەر زەرتتەۋشىسى.
داۋلەسكەر دومبىراشىنى شاۋ تارتىپ قالعان شاعىندا كورسە دە, اسىل تاستىڭ باعاسىن تاپ باسىپ تاني بىلەتىن زەرگەردەي بولعان كاريما سۇندەتقىزى ءۇشبۋ كىتابىندا وتەگەن جۇماش ۇلىنىڭ ونەرىنە ەرەكشە ءتانتى بولعانىن جاسىرمايدى. «وتەگەن اعايدىڭ كۇي شەجىرەسىن جەتكىزۋدەگى ەكپىنى, پەرنەگە سىر بىتىرۋدەگى سيقىرى, ونى سويلەتۋدەگى ناقتىلىعى – كۇيشى مىنەزىنىڭ بايسالدىلىعىنان, ءوزى ورىندايتىن شىعارمالاردىڭ مازمۇنىنا تەرەڭ بويلاعاندىعىنان دەپ بولجادىم» دەيدى تاجىريبەلى ونەرتانۋشى.
ءدال وسى كاريما ساحارباەۆانىڭ تاپسىرۋىمەن 2018 جىلى كونسەرۆاتوريانى ءبىتىرۋشى ءبىر تۇلەك «كۇيشى وتەگەن جۇماشەۆتىڭ شىعارماشىلىعى» اتتى تاقىرىپتا ديپلوم جۇمىسىنا وزەك ەتىپ الدى. 2019 جىلى ورال قالاسىندا يساتاي مەن ماحامبەت باتىرلارعا ەڭسەلى ەسكەرتكىش اشىلىپ, «بابالاردىڭ ءورشىل رۋحى» اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكەن كەزدە وتەگەن جۇماش ۇلى دا قۇرمەتتەلىپ, ماحامبەت سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتاندى. وسىنىڭ الدىندا عانا ورالدىق تاعى ءبىر ءداستۇرلى كۇيشى ەدىگە نابيەۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ء«ورىستى ونەر ونەگەسى» اتتى كىتاپ جارىق كورگەن ەدى. ونى كاريما ساحارباەۆامەن بىرگە جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى, جۋرناليست نۇرتاس سافۋللين قۇراستىرعان. مىنە, وسى قوس اۆتور وتەگەن جۇماش ۇلى تۋرالى جيناقتى دا قولعا الىپ, پاندەميا قيىندىقتارىنا قاراماستان شىعارىپ ۇلگەرىپتى. كىتاپتىڭ ءسۇيىنشى داناسى ءدال 90 جاسقا تولعان كۇنى قارت كۇيشىنىڭ قولىنا تيگەنى قانداي قۋانىش دەسەڭىزشى!
ونەرگە قوسقان ۇلەسى قاپ تاۋىنان ۇلكەن بولسا دا كەۋدە كەرمەيتىن قاراپايىم ادامدار بولادى. وتەگەن اعا جۇماشەۆ – وسى قاتاردان. ءوز باسىم «داريا-كۇيدىڭ كەمەسى» اتتى كىتاپتىڭ مۇقاباسىنداعى كۇيشى سۋرەتىن كورىپ, كوزىمە جاس ءۇيىردىم. «توقسانعا جاسى كەلسە دە ەل-جۇرتىنا قادىرى تولىق بىلىنبەي, باعاسىن تولىق الماي كەتتى-اۋ» دەپ جۇرگەندە عايىپتان وسىنداي كىتاپ شىعارىپ, بۇكىل قازاق حالقىنىڭ موينىنداعى قارىز بەن پارىزدى تۇسىرگەن پروفەسسور كاريما ساحارباەۆاعا مىڭ العىس ايتامىز!
«داريا-كۇيدىڭ كەمەسى» جيناعىندا وتەگەن جۇماشەۆتىڭ ءومىربايانى مەن ول ورىنداعان كۇيلەردىڭ نوتاسىنان بولەك قۇندى مالىمەتتەر دە كوپ. ماسەلەن, كۇيشى ءوز رەپەرتۋارىنداعى كۇيلەردىڭ اۆتورلارى مەن تاريحى تۋرالى اڭگىمەلەردى, ءوزى كەزدەسكەن كۇيشىلەر مەن ونەر زەرتتەۋشىلەرى تۋرالى ەستەلىكتەردى كوپتەن بەرى مۇقيات قاعازعا تۇسىرە بەرىپتى. ءتىپتى اۋىلدىڭ كوركەمونەرپازدار ۇجىمىن باسقارعان كەزدە ۇيىمداستىرعان كونتسەرتتەرىنىڭ باعدارلاماسى دا جوعالماعان. وسىعان قاراعاندا وتەگەن اعاي ءوزىن, ونەرىن ىزدەيتىن ءبىر جاننىڭ كەلەرىن اۋەلدەن كۇتىپ, دايىندالعان سەكىلدى كورىنەدى. سول كەزدەسۋدىڭ كەش تە بولسا بولعانى قانداي جاقسى.
باتىس قازاقستان وبلىسى