مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا: «اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتپاي, باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا قۇرۋ مۇمكىن ەمەس» دەدى. شىندىعىندا, ءارتۇرلى تابيعي-كليماتتىق ايماقتاردا ورنالاسقان ءبىزدىڭ ۇلان-بايتاق جەر رەسۋرستارىمىز – باسەكەگە قابىلەتتى تابيعي ارتىقشىلىعىمىز.
اۋىلدىق جەرلەردىڭ بۇگىنگى احۋالى قانداي؟ وندا تۇراتىن حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى, الەۋمەتتىك جاعدايى قانداي دەڭگەيدە؟ ەگەر 2011 جىلى بىزدە اۋىل حالقىنىڭ ۇلەسى 45,4% قۇراسا, قازىر بۇل كورسەتكىش 41,3%-عا تەڭ. اسىرەسە ونىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندى بولىگى ۇلەسىنىڭ كۇرت تومەندەۋى الاڭداتادى. ماسەلەن, سوڭعى 10 جىلدا ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى ادام سانى 4,1-دەن 3,8 ملن ادامعا دەيىن تومەندەگەن جانە كەرىسىنشە وسى كەزەڭدە زەينەتكەرلىك جاستاعى ادامدار 190 مىڭعا نەمەسە 33%-عا وسكەن. جىلدان جىلعا حالىقتىڭ اۋىلدىق جەردەن كوشۋى ءوسىپ كەلەدى. وتكەن جىلى جارتى ميلليوننان استام ادام اۋىلدان قالالارعا قونىس اۋدارعان.
بۇرىن اۋىلدا بالا تۋ دەڭگەيى قالاعا قاراعاندا ارقاشاندا جوعارى بولاتىن. ال سوڭعى التى جىلدا بۇل كورسەتكىش اۋىلدىق جەرلەردە تومەندەپ كەتتى.
اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ىشىندە جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى 3,6 ملن ادامدى قۇرايدى: 2,3-ملن – جالدامالى جۇمىسشىلار, 1,3-ملن – ءوز بەتىنشە جۇمىس جاساپ جۇرگەندەر. ستاتيستيكا مالىمەتتەرى بويىنشا, 2019 جىلى اۋىلداعى جان باسىنا شاققانداعى تابىس ايىنا 45 829 تەڭگەنى قۇراعان (قالادا – 66 207 تەڭگە). ال ءبىز جۇرگىزگەن ساۋالناما ناتيجەلەرى بويىنشا, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابىستارىن باعالاۋ ودان دا از, ايىنا – 35 349 تەڭگە. ايتا كەتۋ كەرەك, ورتاق جيىنتىق تولەمدى تولەۋشى 3,6 ملن ادامنىڭ 2 ميلليونى نەمەسە 56,2%-ى اۋىلداردا تۇرادى. سونداي-اق تابىسى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن, از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ كوپشىلىگى اۋىلدىق جەرلەردە, ولاردىڭ ۇلەسى – 6,6%. بۇل – قالاعا قاراعاندا 2,5 ەسە كوپ. وسىلايشا ەلىمىزدىڭ كەدەي جانە كۇنكورىسى تومەن وتباسىلاردىڭ نەگىزگى بولىگى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە تۇرادى.
اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەگى ينفراقۇرىلىمنىڭ جاي-كۇيىنە كەلەر بولساق, وندا العاشقى مەديتسينالىق كومەكتىڭ وزىنە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بارلىعى بىردەي قول جەتكىزە المايدى. الداعى ۋاقىتتا اۋىلدا 150 جاڭا دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارىن (دارىگەرلىك امبۋلاتوريالار, فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك جانە مەديتسينالىق پۋنكتتەر) اشۋ قاجەت. اۋىلدىق جەرلەردە كلينيكالىق ماماندىقتار كادرلارىنا قاجەتتىلىك 900-دەن استام ادامدى قۇرايدى, بۇل رەتتە قالادا 10 مىڭ ادامعا 56 دارىگەردەن كەلسە, اۋىلدا 16 نەمەسە 3,5 ەسە از.
اۋىلدىق ايماقتارداعى ءبىلىم بەرۋ نىساندارىنا قاجەتتىلىك 312 بىرلىكتى قۇرايدى, 32 مەكتەپ – اپاتتى جاعدايىندا, 86-سى – ءۇش اۋىسىمدى. مۇندا 2 240 پەداگوگ جەتىسپەيدى, بۇل ەلىمىزدەگى جالپى قاجەتتىلىكتىڭ 75%-ىن قۇرايدى. اسىرەسە اۋىل مەكتەپتەرىندەگى ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى قاتتى الاڭداتادى. وقۋشىلاردىڭ جەتىستىكتەرىن سىرتتاي باعالاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا قالالىق جانە اۋىلدىق وقۋشىلار اراسىنداعى ءبىلىم ساپاسىنىڭ ايىرماشىلىعى ورتاشا ەسەپپەن 8 بالدى قۇرايدى, ال PISA ناتيجەلەرىنە سۇيەنسەك, قالا مەن اۋىل اراسىنداعى ءبىلىم ساپاسىندا 22-دەن 37 بالعا دەيىنگى الشاقتىق بار. ۇلتتىق بىرىڭعاي تەست ناتيجەلەرى اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ تۇلەكتەرى قالالىق وقۋشىلارىنان ورتا ەسەپپەن 5-6 بالعا ارتتا قالىپ وتىر. سوندىقتان دا اۋىلدىق جەردەگى ورتا ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگىنەن كوپتەگەن دارىندى بالالار جوعارى وقۋ ورىندارىنا مەملەكەتتىك گرانتتار الۋعا يە بولا المايدى. ەلىمىزدەگى 22 اۋىلدىق اۋداندا, ءتىپتى كوللەدجدەر دە جوق. وسىلايشا اۋىل جاستارىنىڭ ءبىر بولىگى جوعارى جانە كاسىپتىك ءبىلىم الۋدان تىس قالۋدا, ال مەملەكەت ءوزىنىڭ باستى بايلىعى – قۇندى ادامي كاپيتالىن دامىتا الماي وتىر.
اۋىلداردا 550 مادەني نىساندار, سپورت زالدارى جوق, 150-گە جۋىق كىتاپحانالار جەتىسپەيدى. بۇل جەردە ايتا كەتۋ كەرەك, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەگى مادەني-سپورتتىق ينفراقۇرىلىمدارىنىڭ دامۋ كورسەتكىشتەرى اكىمدەردى باعالايتىن كريتەريگە كىرمەيتىنى تۇسىنىكسىز. اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ تەك 64%-ى عانا ورتالىق قۇبىرلار ارقىلى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن, جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولداردىڭ جارتىسىنا جۋىعى جوندەۋدى تالاپ ەتەدى, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ تەك 20%-ى گازبەن قامتىلعان.
بىزگە بەرگەن اقپارات بويىنشا اۋىلداردىڭ 69%-ى ينتەرنەت جەلىسىنە قول جەتكىزە العان. بىراق اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك ساۋالداما قورىتىندىسى كورسەتكەندەي, بارلىق رەسپوندەنتتەر ينتەرنەتتىڭ تومەنگى ساپاسىنا جانە ونىڭ جامان جۇمىس ىستەپ تۇرعانىنا شاعىمدانعان. ولاردىڭ ەشقايسىسى دا اۋىلدا ينتەرنەت جاقسى ىستەپ تۇر دەگەن جاۋاپ بەرمەگەن.
تەلەمەديتسينا, قاشىقتان وقىتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋ اۋىلدىڭ كوپتەگەن جۇيەلى ماسەلەلەرىن شەشەتىنى انىق. ولاي بولسا, اۋىلدىق جەرلەردە ساپالى ينتەرنەت-بايلانىسىن ۇيىمداستىرۋ ۇكىمەت جۇمىسىنداعى باسىمدىققا اينالۋعا ءتيىس.
ساۋالداماعا قاتىسۋشىلار اۋىلدىق جەردەگى ەڭ باستى قيىندىق رەتىندە جۇمىسسىزدىقتى, جۇمىس ورىندارىن اشۋ كەرەكتىگىن اتاپ كورسەتكەن. ەڭبەككە قابىلەتتى ادامداردىڭ 40%-ى بولاشاقتا قالاعا كوشۋدى جوسپارلاپ وتىر.
«ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى دا ءبىزدى قاتتى الاڭداتادى. ەگەر اگرارلىق ماماندىقتار بويىنشا مەملەكەتتىك گرانتتارمەن وقىعان تۇلەكتەردىڭ جىل سايىن تەك 30%-ى عانا اۋىلعا جۇمىسقا ورنالاساتىنىن ەسكەرسەك, وندا بيۋدجەتتەن بولىنگەن 7 ملرد تەڭگەنىڭ ءتيىمسىز پايدالانىلىپ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. بۇل باعىتتا جاستاردىڭ اۋىلدىق جەرلەرگە تۇراقتانۋى ءۇشىن قاجەتتى جاعداي جاساپ, مەملەكەتتىك باعدارلامادا جوسپارلانعان قولداۋ شارالارىن تولىق كولەمدە ورىنداپ, كورشىلەس رەسەي مەن بەلارۋس مەملەكەتتەرى سياقتى اۋىلعا قونىس اۋدارۋشىلار ءۇشىن تۇرعىن ۇيلەر سالۋدى قولعا الۋ قاجەت.
اگرارلىق ماماندىقتار بويىنشا ءبىتىرۋشى كۋرس ستۋدەنتتەرى اراسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالداما قورىتىندىسى كورسەتكەندەي, ولاردىڭ 72%-ى اۋىلدىق جەرلەرگە جۇمىسقا بارعىسى كەلمەيدى. باستى سەبەپتەرى: قالاداعىداي جاعدايدىڭ بولماۋى, جالاقىنىڭ تومەندىگى جانە تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلمەۋى.
قازىرگى ۋاقىتتا اۋىلدىق ايماقتاردى دامىتۋ «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى اياسىندا رەتتەلەدى. ارينە, ونى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا اۋىلداردىڭ الەۋمەتتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدا, كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلدى.
ءبىزدىڭ ساراپتامالىق تالداۋىمىز كورسەتكەندەي, بۇل جوبانىڭ ءبىراز كەمشىلىكتەرى بار. بىرىنشىدەن, اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ ماسەلەلەرىندە ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جۇمىستارىنىڭ ناقتى ۇيلەستىرىلمەگەندىگى جانە بۇل پروتسەسكە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى مەن جەرگىلىكتى قوعامداستىقتاردىڭ تارتىلماعاندىعى. ەكىنشىدەن, سولاردىڭ ءبارىن ەكونوميكانىڭ اگرارلىق سەكتورىن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىمەن تىكەلەي بايلانىستىرا الاتىن بىرىڭعاي جۇيەنىڭ ءىس جۇزىندە جوقتىعى.
بۇل جۇمىستا دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنۋ ورىندى. ويتكەنى ءبىزدى كۇتىپ تۇرعان ماسەلەلەردى ول ەلدەر الدەقاشان باستان وتكەرگەن. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ءارى دامۋ ۇيىمدارى ەلدەرىنىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي باعدارلامالار فەدەرالدى مينيسترلىكتەر ازىرلەنگەن «كابينەتتىك شەشىمدەرگە» نەگىزدەلمەۋى كەرەك. ولاردا اۋىل تۇرعىندارى ەلدى مەكەنىن دامىتۋداعى باسىم باعىتتاردى وزدەرى بەلگىلەيدى. ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك ورگاندار جەرگىلىكتى باستامالاردى ىرىكتەيدى جانە بىرلەسىپ قارجىلاندىرادى. تەك, جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ وسىنداي بەلسەندىلىگى مەملەكەتتىڭ وسى اۋماقتى دامىتۋعا قاتىسۋىنا نەگىز بولا الادى. ۇشىنشىدەن, مۇنداي باعدارلامالاردىڭ كوپشىلىگىندە جۇمىس ورىندارىنىڭ بولۋى جانە ولاردى قۇرۋ مۇمكىندىگى اۋىلدىق ەلدى مەكەن الەۋەتىن باعالاۋدىڭ باستى كريتەريى بولىپ تابىلادى. بۇل – ولاردىڭ بىزگە قاراعاندا, اۋىلدىق ايماقتاردى باسقارۋداعى باستى ارتىقشىلىقتارى.
سونىمەن قاتار بىزدە جوبانى بىرىڭعاي ۇيلەستىرۋدە ماسەلەلەر بارشىلىق. ناقتىلاپ ايتساق, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسىندا الشاقتىقتار ورىن العان, ولاردىڭ ارقايسىسى ءوز جۇمىس ۋچاسكەسىنە عانا جاۋاپ بەرەدى. پارلامەنتتىك تىڭداۋلارعا ماتەريالدار دايىنداۋ كەزىندە, ءبىز ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى, سالالىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن اكىمدىكتەر ۇسىنعان ستاتيستيكادا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىقتاردى بايقادىق. ماسەلەن, «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» شەڭبەرىندە 55 ملرد تەڭگە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ كريتەريلەرى بويىنشا دامۋ الەۋەتى جوق اۋىلداردىڭ ينفراقۇرىلىمىن قارجىلاندىرۋعا جۇمسالعان, 2019 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 4,2 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى قاراجاتى قولدانىستاعى اۋىل نىساندارىن اعىمداعى جوندەۋگە (ستاديون تريبۋنالارىن جوندەۋ, جاعالاۋلاردى اباتتاندىرۋ, تروتۋارلاردى, عيماراتتاردىڭ فاسادتارىن جوندەۋ) باعىتتالعان. ونى ەسەپ كوميتەتىنىڭ تەكسەرۋ ناتيجەلەرى دە دالەلدەپ وتىر. باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدا جۇيەلىلىكتىڭ جوقتىعىن كەلەسى مىسالدان دا اڭعارۋعا بولادى: 2010 جىلى 183 اۋىلدىق ەلدى مەكەنگە اۋىز سۋ تاسىمالداۋ ارقىلى جەتكىزىلگەن بولاتىن. ارادا 10 جىل ءوتىپ, اۋىلدىق جەردى دامىتۋ ءۇشىن ميللياردتاعان قارجى بولىنگەنىنە قاراماستان, بۇگىنگى تاڭدا ءالى دە بولسا 105 اۋىلدىق ەلدى مەكەن اۋىز سۋمەن بۇرىنعىداي تاسىمالداۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتىلىپ وتىر.
وسىنداي ولقىلىقتار «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسىنىڭ قارجىلىق بولىگىن ازىرلەۋدەگى كەمشىلىكتەردەن دە تۋىنداعان. ول كونتۋرلى تۇردە, تەك بولجام بويىنشا جاسالعان. سەبەبى ونى دايىنداۋ كەزىندە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ ساناتتارى بويىنشا ولاردىڭ الەۋمەتتىك نىساندارىن, ينجەنەرلىك جانە باسقا ينفراقۇرىلىمداردىڭ قاجەتتىلىگىن انىقتاۋ ءۇشىن, ەشقانداي تەرەڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەن جانە مۇنداي جۇمىستار تەك كەلەسى جىلعا جوسپارلانعان.
«اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى بويىنشا ەسەپ كوميتەتى جۇرگىزىلگەن مەملەكەتتىك اۋديت ناتيجەلەرىنىڭ نەگىزىندە جوبادا قولدانىلاتىن ءتاسىلدىڭ ەڭبەك يدەولوگياسىن ىلگەرىلەتۋگە جانە اۋىلدىق ەلدى مەكەننىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن دامىتۋعا اسەرىن تيگىزبەيدى دەگەن قورىتىندى جاساپ وتىر. سونىمەن قاتار وبەكتىلەردى سالۋدا جۇيەنىڭ جوقتىعى بيۋدجەتكە ودان ءارى اۋىرتپالىق اكەلەدى.
اۋىلدىق ايماقتاردى دامىتۋ جۇمىستارىن ءتيىمدى جۇرگىزۋ ءۇشىن كەلەسى ۇسىنىستاردى ەنگىزەمىز:
بىرىنشىدەن, ۇكىمەت اۋىلدىق ايماقتاردى دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ تۇجىرىمداماسىن تۇبەگەيلى قايتا قاراستىرۋى قاجەت. وسى ورايدا ەڭ الدىمەن, اۋىلدىق ايماقتاردى دامىتۋ ماسەلەلەرىن وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان قازىرگى مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنان ءبولىپ الىپ, جەكە قۇجاتپەن اۋىلدىق ايماقتاردى دامىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق جوبا رەتىندە قابىلداۋ قاجەت.
ەكىنشىدەن, اۋىلدىق ايماقتاردى دامىتۋ ماسەلەلەرىن باسقارۋدى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى قاراماعىنان الىپ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە بەرۋ كەرەك. سەبەبى اۋىل ءوندىرىسى مەن اۋىلدىق تۇرعىندارعا وڭتايلى جاعداي جاساۋدى دامىتۋ ورتاق ماسەلەنىڭ قۇرامداس بولىگى جانە ونى ءبولىپ-ايىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە جالپى ۇيلەستىرۋ فۋنكتسياسى قالادى. سونىمەن قاتار بۇل – بۇكىل الەمدىك تاجىريبە, سوندىقتان وسى باعىتتى ءبىز دە بەرىك ۇستانۋىمىز كەرەك. ەۋروپانىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىندە كانادا, اۋستراليا, رەسەي جانە بەلارۋس سەكىلدى اگرارلىق ەلدەردە اۋىلدىق جەرلەردى دامىتۋ ماسەلەسىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اينالىسادى.
ۇشىنشىدەن, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى جىكتەۋ كەزىندە ءوندىرىستى دامىتۋ الەۋەتى مەن جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ مۇمكىندىگى, سونداي-اق اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى, ونى بالاما نىساندار ەسەبىنەن ارتتىرۋ جولدارى باستى كورسەتكىشتەر بولۋى ءتيىس.
تورتىنشىدەن, ۇلتتىق جوبانى قارجىلىق قامتاماسىز ەتۋ قاعيداتتارىن تۇبەگەيلى قايتا قاراستىرعان ءجون. بۇل جەردە اۋىلدىق جەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ پروتسەسسىنە قاتىسقان مەملەكەتتىك ەمەس قۇرىلىمداردىڭ شىعىندارىن سۋبسيديالاۋ (بىرلەسىپ قارجىلاندىرۋ) ارقىلى وسى ىسكە جەكە كاپيتالدى بارىنشا تارتۋدىڭ ماڭىزى اسا زور. سونىمەن قاتار وسى جۇمىسقا قوعامداستىق پەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى بىرلەسىپ قاتىسسا, وندا ول اۋىلدىق ەلدى مەكەندە سالىناتىن الەۋمەتتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدارعا تۇرعىندار تاراپىنان سۇرانىستىڭ بار ەكەنىن انىقتايتىن ەڭ شىنايى جانە سەنىمدى كورسەتكىشى بولىپ تابىلاتىنى انىق. وسىنداي ۇستانىم ارقىلى اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارىن دايارلاۋ جانە دە ولاردى اۋىلدىق جەرلەردە تۇراقتاندىرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە بولادى. باسقا ەلدەردەگىدەي, اگروقۇرىلىمداردىڭ ستۋدەنتتەردى جوو-دا وقىتۋعا جۇمساعان قاراجات شىعىندارىن سۋبسيديالاۋعا قول جەتكىزۋ قاجەت. سونىمەن قاتار ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىنداعى, اۋىلدىق كۆوتانى 30%-دان كەم دەگەندە 50%-عا دەيىن كوبەيتۋ كەرەك. «سەرپىن» جوباسى اياسىندا وڭتۇستىك وبلىس جاستارىن سولتۇستىك ءوڭىردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەرىندە وقىتۋ كۆوتالارىن ۇلعايتۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋى ءتيىس جانە ولاردى بىتىرگەن تۇلەكتەرىنە «ديپلوممەن – اۋىلعا!» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا قاراستىرىلعان جاعدايلاردى جاساۋ كەرەك.
اۋىلدارعا كوشىپ كەلەتىن جاستارعا جاڭا تۇرعىن ۇيلەر سالۋدى قاراستىرعانىمىز ءجون.
بەسىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋدى كۇشەيتۋ قاجەت. بەرىلەتىن سۋبسيديالاردىڭ مولشەرىن ءارتۇرلى كليماتتىق بەلدەۋگە بايلانىستىرۋ ارقىلى شارۋاشىلىقتاردىڭ بىردەي باسەكەلىك جاعدايدا بولۋىنا جول اشۋ كەرەك. بۇنىڭ وڭتايلى قونىستاندىرۋ مەن ەلدىڭ وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە كوشۋىنە وڭ اسەرىن تيگىزەتىن ءتيىمدى تەتىك بولارى ءسوزسىز.
اۋىلدىق بيزنەستى نەسيەلەندىرۋ دە ماڭىزدى سۇراقتار قاتارىندا. وسى باعىتتا «قازاگرو» جانە «بايتەرەك» قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ ماڭىزدى. پرەزيدەنت جولداۋىندا 1 ملن اۋىل تۇرعىنى تابىسىن تۇراقتى تۇردە كوتەرۋ مىندەتى قويىلعان بولاتىن. وسى ماڭىزدى جۇمىستىڭ ناقتى مەحانيزمىن تەزىرەك انىقتاۋىمىز كەرەك.
اۋىل ارقاشان حالقىمىزدىڭ ءتىلى, مادەنيەتى مەن رۋحانياتىنىڭ بەسىگى بولىپ قالا بەرەدى. ەلباسىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا: «قازاقتىڭ ءدىنى دە, ءتىلى دە, ءدىلى دە اۋىلدا». بۇگىنگىدەي قوعامنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى كەزەڭىندە اۋىل جاڭا كەلبەتكە, ال ونىڭ رۋحاني ءومىرى ۋاقىت شىندىعى مەن تالاپتارىنا ساي كەلەتىن جاڭا مازمۇنعا يە بولۋى ءتيىس. ال بۇل مىندەتتەرگە سايكەس ءبىز اۋىلدى دامىتۋدى مەملەكەتتىڭ باسىم باعىتى رەتىندە قاراپ, وعان كەرەكتى قارجىنى ءبىرىنشى كەزەكتە ءبولۋىمىز قاجەت.
اقىلبەك كۇرىشباەۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى