تاريحتىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن اتاقتى عالىم ماناش قوزىباەۆ ادەبيەت جازىعىندا دا كوسىلە شاپقان شىن جۇيرىكتەردىڭ ءبىرى ەدى. شابىت جەلكەنى كەرىلگەن ساتتەردە جۇرەك تورىنە قونعان كورىكتى ويلاردى توگىپ-توگىپ تاستايتىن. ءسويتىپ, وقىرمانىن باۋرايتىن, ويلاندىراتىن, تولعاندىراتىن. مىنا ءبىر جولدارعا نازار اۋدارساڭىز, ونى ءوزىڭىز دە انىق اڭعاراسىز. «اتا-بابامىز اتتان تۇسپەي ۇلى ساحارانى وڭگەرگەن دە, يگەرگەن دە, مەڭگەرگەن دە. ازعانا حالىق اتۇستىنە ءمىنىپ, سايىن دالاعا ءسىڭىپ, تارىداي شاشىلسا دا, ەل شەتىنە جاۋ كەلسە جان-جاقتان اعىلىپ, ءبىر جەردەن تابىلىپ, كابىلانداي اتىلعان ول. عاسىرلار كوشىنە ىلەسىپ, اڭدىعان جاۋمەن تىرەسىپ, جەرىنىڭ, ۇلتىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋعا شاقىرعان ول... ۇلتتىق نامىس – قارا باستىڭ قامى ەمەس, رۋدىڭ نە تايپانىڭ زارى ەمەس, ادامزاتتىڭ بالاسى – ۇلتىمىزدىڭ ۇلىقتىعى ءۇشىن تەڭدىگى مەن ەلدىگى ءۇشىن وتەيتىن ءار پەندەنىڭ قارىزى مەن پارىزى بولسا كەرەك».
تاريحتىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن اتاقتى عالىم ماناش قوزىباەۆ ادەبيەت جازىعىندا دا كوسىلە شاپقان شىن جۇيرىكتەردىڭ ءبىرى ەدى. شابىت جەلكەنى كەرىلگەن ساتتەردە جۇرەك تورىنە قونعان كورىكتى ويلاردى توگىپ-توگىپ تاستايتىن. ءسويتىپ, وقىرمانىن باۋرايتىن, ويلاندىراتىن, تولعاندىراتىن. مىنا ءبىر جولدارعا نازار اۋدارساڭىز, ونى ءوزىڭىز دە انىق اڭعاراسىز. «اتا-بابامىز اتتان تۇسپەي ۇلى ساحارانى وڭگەرگەن دە, يگەرگەن دە, مەڭگەرگەن دە. ازعانا حالىق اتۇستىنە ءمىنىپ, سايىن دالاعا ءسىڭىپ, تارىداي شاشىلسا دا, ەل شەتىنە جاۋ كەلسە جان-جاقتان اعىلىپ, ءبىر جەردەن تابىلىپ, كابىلانداي اتىلعان ول. عاسىرلار كوشىنە ىلەسىپ, اڭدىعان جاۋمەن تىرەسىپ, جەرىنىڭ, ۇلتىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋعا شاقىرعان ول... ۇلتتىق نامىس – قارا باستىڭ قامى ەمەس, رۋدىڭ نە تايپانىڭ زارى ەمەس, ادامزاتتىڭ بالاسى – ۇلتىمىزدىڭ ۇلىقتىعى ءۇشىن تەڭدىگى مەن ەلدىگى ءۇشىن وتەيتىن ءار پەندەنىڭ قارىزى مەن پارىزى بولسا كەرەك».
سانالى عۇمىرىن ەلىنە قىزمەت ەتۋگە ارناعان سان قىرلى تۇلعا بۇل رەتتە دە ءبىراز ءىستىڭ باسىن قايىرىپ ۇلگەرگەن ەكەن. جاقىندا «جىرلارىم مەنىڭ سىرلارىم» اتتى جيناعى قولىما تيگەندە وسىعان كوز جەتكىزدىم. ولەڭدەر مەن ويتولعامداردان تۇراتىن جيناقتى قۇراستىرىپ, وقىرمانعا ۇسىنعان قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى كاكىمبەك سالىقوۆ العىسوزىندە: «ايگىلى قورقىت اتانىڭ ەسىمى الەمدەگى سۇلۋ اۋەز, كوركەم ساز ونەرىندەگى قوبىز سارىنىنا اينالعانداي, اكادەميك ماناش قوزىباەۆتىڭ تاريحشى عۇلامالىعىنا شەشەندىك پەن اقىندىق دومبىرانىڭ قوس ىشەگىندەي ۇيلەسكەن ادەمى سارىن قوستى» – دەپ جازىپتى. ال تاريحشى ءوز ولەڭدەرى جايىندا: «مەن اقىن ەمەسپىن, بىراق ءبىر قازاقتاي پوەزياعا جاقىندىعىم بار. كەيدە سىرىمدى دا, مۇڭىمدى دا, دوسقا ايتىلاتىن نازىمدى دا ولەڭ ارقىلى جەتكىزگەندى ۇناتامىن» دەيدى. بۇل ونىڭ بۇكپەسىز شىندىعى. جيناققا ەنگەن جىرلاردى وقي وتىرىپ, اقىننىڭ ءسوزى مەن عالىمنىڭ ولەڭى اراسىندا بەلگىلى ايىرماشىلىقتار بولاتىنىن اڭعاردىق. قالاي دەگەنمەن, م.قوزىباەۆتىڭ ولەڭدەرىن پوەزيالىق تالاپ-تۇرعىسىنان ەمەس, تاريحشىنىڭ تەبىرەنىسى رەتىندە قابىلدايسىڭ. مىسالى, «اباي تويىنا» دەپ اتالاتىن مىنا ولەڭدە:
...اباي تويى جاڭعىرتتى,
ەجەلگى قازاق دالاسىن.
وياتتى ول ماڭگۇرتتى,
قازاقتىڭ قوسىپ الاسىن.
وسىلاي ءبىلدى دانانىڭ,
قالىڭ ەلى باعاسىن, – دەپ تەبىرەنسە (1995 جىلدىڭ 9 تامىزى), قازاقتىڭ باتىر ۇلى ساعادات نۇرماعامبەتوۆكە ارناعان ولەڭىندە:
قۇلان قىپشاق ازامات,
جاۋعا شاپقان كەنەمەن
قول باستاعان ساعادات
ەل بولعاندا ەگەمەن!
قول باستاسا ساعادات,
بيىكتەيدى تەرەزەم!
قوجابەرگەن, ءجالاڭتوس,
بوگەنباي مەن قابانباي
اتالاردان نەگە كەم؟! – دەپ ءتوگىلەدى. بۇل ولەڭدەردى تاريحشىنىڭ تۇلا بويىنان قۇيىلىپ تۇرعان شىنايى كوزقاراسى دەپ قابىلداساق, باعاسى ودان سايىن بيىكتەمەك. بۇل سوندا ولەڭ عانا ەمەس, عۇلاما تاريحشىنىڭ بەلگىلى تۇلعاعا بەرگەن باعاسى, پايىمى رەتىندەگى جۇكتى دە ارقالاپ تۇرعان شىعارما بولىپ ەسەپتەلەدى.
كىتاپتىڭ العىسوزى ەرەكشە ءبىر ىستىق سەزىم, جىلى كوڭىلمەن جازىلعانى اڭعارىلادى. كەمەرىنەن اسىرىپ تا جىبەرمەگەن, كەمەلىنە جەتكىزبەي دە قويماعان. ولەڭ اۆتورىنىڭ ءوزى ايتقان پايىمىن ونان ارى نىقتاي, قۋاتتاي, اشا تۇسكەن. «عالىمدىق زور ونەر, ماناش سول مول دارىندى اقىنجاندىلىقپەن كوتەرمەلەدى, ونىڭ ۇستىنە سۇڭعىلا شەشەندىك, اقتاڭگەر ايتقىرلىعى, تىڭداعان جاندى ۇيىتا بىلەر ءسوز ۇستالىعى, وقىمپازدىعى قوسىلىپ, جۇلقىنىپ تۇرعان اساۋعا تاۋ سۋىنداي تاسقىن كۇش قوسا بەردى», –دەيدى كاكىمبەك اعامىز. ءوزى اقىن جانە دە اقىنجاندى تاريحشىنىڭ جاقىن دوسى رەتىندە كاكىمبەك سالىقوۆ قانا اڭعارىپ, ايتا الار يىرىمدەر وتە كوپ ەكەنىن تۇيسىندىك. ءوزى قىسقا بولعانمەن ولەڭ شىركىننىڭ مۇمكىندىگى مول-اق قوي. «جىرلارىم مەنىڭ سىرلارىم» دەپ كىتاپتىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي, مۇندا عالىمنىڭ جان سىرى, جۇرەك ءلۇپىلى سەزىلەدى.
اقشا بۇلتتاي بەينەبىر,
بىلىنبەيدى كوشكەنىڭ.
قايتىپ كەلمەس قايران كۇن,
بىلىنبەيدى وتكەنىڭ, – دەپ كەلەتىن سىرلى شۋماقتار سونىڭ دالەلى ەمەس پە؟!
جيناق ەكى بولىمنەن تۇرادى. ەندى اۆتوردىڭ قىسقا قايىرىمدى ويتولعامدارىنا نازار اۋدارايىق. «مەملەكەت دەگەنىمىز – ەل مەن جەردىڭ قۇرىشتاي مىزعىماس بىرلىگىن بەينەلەيتىن الەۋمەتتىك قۇرىلىس», «ازامات دەپ اتا-انا, ەل ءۇمىتىن اقتاعان, وتان سەنىمىن بويتۇمار قىلىپ ساقتاعان, دوستىڭ سىرىن شاشپاعان, ز ۇلىمدىقتىڭ جولىن باسپاعان, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى, ارلى جاندى ايتادى», «بولمىسى جاراتىلىسىنان ەرەكشە زيالىلار عانا زامانا تولعاعىن جۇرەگىنەن وتكىزە الادى», «اباي اتامىز اتادان قالعان ۇلى قاسيەتتىڭ ءبىرىنشىسىن بىرلىكشىلدىك دەسە, ەكىنشىسىن نامىسقورلىق دەپ سانادى. قۇدايعا شۇكىر, تاۋەلسىزدىك زاماناسى حالقىمىزدىڭ نامىسقورلىعى جوعارى ەكەنىن كورسەتتى. 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسى ۇلتتىق نامىس», «ەگەر الەم تاريحىندا الىپ گومەردى, دالا داناسى بۇقاردى ءومىر سۇرمەدى دەپ ءبىر ءسات ويلاي قالساڭ, ءومىر دارياسى كەمەرىنەن ءتۇسىپ, ءحانتاڭىرى ءبىر قۇلاش شوككەندەي بولار ەدى-اۋ!».
مىنەكي, تولعامدار وسىلاي ءتىزىلىپ كەتە بەرەدى. اتاقتى تاريحشىنىڭ جالپاق جۇرتقا بەلگىسىز قىرلارى وسىلاي اشىلادى. ۇزاق تاريحتان ءۇزىپ, توبىقتاي عىپ ءتۇيىپ ايتقان تولعامداردى وقي بەرگىڭ, كوڭىلگە توقي بەرگىڭ كەلەدى. اقىندىق سەزىممەن, تاريحشىلىق تالعامنىڭ ۇندەسكەن تۇسىنان ءۇزىلىپ تۇسكەن مارجان سوزدەردى وقىپ, تامسانىپ وتىرۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت ەكەن.
ۇلتقا ەرەن ەڭبەگى سىڭگەن تۇلعانىڭ تاريح عىلىمىنا قوسقان ەسەلى ۇلەسىنەن سىرت مۇنداي دۇنيەلەرىنىڭ جەكە كىتاپ بولىپ شىعۋى ۇلت پەرزەنتىنىڭ تاۋ تۇلعاسىن تولىقتىرا, سومداي تۇسكەندەي. كەلەشەك ۇرپاقتىڭ تاعى ءبىر قاجەتىن تاۋىپ بەرگەندەي. كاكىمبەك اعامىز دا جوعارىدا اۆتور ايتقانداي شىنايى دوستىق پارىزىن وتەگەندەي. بۇل بىزگە دە, كەيىنگى ۇرپاققا دا ۇلگى, ونەگە!
جاراسباي سۇلەيمەنوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».