يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى اتوم ەنەرگياسى كوميتەتىنە قاراستى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ عىلىمي ىستەر جونىندەگى ورىنباسارى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ناسۋرللا بورتەباەۆپەن اڭگىمە
ەشقانداي قاۋىپكە جول بەرمەسەك, اتومنان ءتيىمدى ەنەرگيا كوزىن تابا المايمىز
– ناسۋرللا توقان ۇلى, كەيبىر دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2050 جىلعا قاراي الەمدە اتوم ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىس ەكى ەسەگە دەيىن ارتۋى مۇمكىن ەكەن. بۇل «بولاشاقتا ادامزات اتوم ەنەرگەتيكاسىنا تاۋەلدى بولادى» دەگەندى بىلدىرە مە؟ ءوزىڭىز قىزمەت اتقاراتىن يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارۋدا؟
– اڭگىمەمدى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ 1957 جىلى قۇرىلعانىنان باستايىن. كەڭەس وداعى كەزىندە وندا قارۋ-جاراقتى, اسىرەسە, يادرولىق قارۋ-جاراقتى, زىمىران تەحنيكاسىن دامىتۋ سەكىلدى ۇلكەن اۋقىمداعى ماسەلەلەر شەشىلگەن. ۇكىمەت تاراپىنان بۇل سالاعا ۇلكەن قارجى ءبولىندى.
يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى اتوم ەنەرگياسى كوميتەتىنە قاراستى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ عىلىمي ىستەر جونىندەگى ورىنباسارى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ناسۋرللا بورتەباەۆپەن اڭگىمە
ەشقانداي قاۋىپكە جول بەرمەسەك, اتومنان ءتيىمدى ەنەرگيا كوزىن تابا المايمىز
– ناسۋرللا توقان ۇلى, كەيبىر دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2050 جىلعا قاراي الەمدە اتوم ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىس ەكى ەسەگە دەيىن ارتۋى مۇمكىن ەكەن. بۇل «بولاشاقتا ادامزات اتوم ەنەرگەتيكاسىنا تاۋەلدى بولادى» دەگەندى بىلدىرە مە؟ ءوزىڭىز قىزمەت اتقاراتىن يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارۋدا؟
– اڭگىمەمدى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ 1957 جىلى قۇرىلعانىنان باستايىن. كەڭەس وداعى كەزىندە وندا قارۋ-جاراقتى, اسىرەسە, يادرولىق قارۋ-جاراقتى, زىمىران تەحنيكاسىن دامىتۋ سەكىلدى ۇلكەن اۋقىمداعى ماسەلەلەر شەشىلگەن. ۇكىمەت تاراپىنان بۇل سالاعا ۇلكەن قارجى ءبولىندى.ول قارجىلاردى يگەرۋ ءۇشىن كەڭەس وداعىندا 4 وڭىرلىك يادرولىق ورتالىق قۇرىلدى. ولاردىڭ ءبىرى – نوۆوسىبىردە, كەلەسىسى – وزبەكستاندا, تاعى ءبىرى الماتىدا بوي كوتەردى. ءتورتىنشى ورتالىق بۇرىننان بار ەدى, كەيىن ول كيەۆتە يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى دەپ قايتا قۇرىلدى. ولاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – يادرولىق فيزيكانىڭ فۋندامەنتالدى باعىتتاعى جۇمىستارىن ىسكە اسىرۋ, يادرولىق قارۋ-جاراقتاردىڭ قاسيەتتەرىن زەرتتەۋ, ەڭ قاجەتتى تۇرلەرىن ويلاپ شىعارۋ ەدى. قازىر يادرولىق قارۋ-جاراق جەتكىلىكتى تۇردە دامىعان. ەگەر, الەمدەگى ءبىرىنشى جارىلعان 20 كيلوتوننالىق اتوم بومباسىنىڭ ديامەترى ەكى مەترگە جۋىق بولسا, بۇگىنگى 200 كيلوتوننالىق بومبانىڭ كولەمى ودان ونداعان ەسە كەم.
50-جىلدارداعى يادرولىق ينستيتۋتتاردىڭ ەكىنشى ماقساتى اتوم ەنەرگەتيكاسىنا قاجەتتى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بولسا, ءۇشىنشى باعىتى, يادرولىق فيزيكانىڭ جەتىستىكتەرىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا, ونەركاسىپكە, مەديتسيناعا قولدانۋ بولدى. بۇگىندە ءبىز سول جىلداردان بەرى جۇزەگە اسىرىلعان جۇمىستاردى جالعاستىرىپ كەلەمىز. دەگەنمەن, بارلىعىمىز چەرنوبىلداعى, فۋكۋسيماداعى جاعدايدى بىلەمىز عوي. سوندىقتان, اتوم رەاكتورلارىنىڭ تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى تۇبەگەيلى شەشىلدى دەپ ايتۋعا بولمايدى. ءالى دە رەاكتورلاردىڭ جاڭا تۇرلەرىن جاساۋ كەرەك. ماسەلەن, ءبىرىنشى بۋىن رەاكتورلارى 50-60-جىلدارى ىسكە قوسىلعان جاي رەاكتورلار دەسەك, قازىرگى ەكىنشى دەڭگەيدەگى رەاكتورلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەيلىنشە ارتتىرىلعان. ال 10-15 جىلدان كەيىن ىسكە قوسىلاتىن ءۇشىنشى جانە 2040 جىلدارى ىسكە قوسىلاتىن ءتورتىنشى بۋىن رەاكتورلارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى فيزيكانىڭ زاڭدىلىقتارىمەن بايلانىستىرىلماق. ونداي رەاكتورلاردىڭ جۇمىسىندا اپاتتىق جاعداي تۋىنداسا, ادامنىڭ تىكەلەي قاتىسۋى قاجەت ەمەس, «مىنانى دەرەۋ بارىپ, وشىرەيىك» دەپ جانتالاسۋدىڭ دا كەرەگى جوق, ونداي رەاكتورلار فيزيكالىق قۇبىلىستاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس, ءوز-وزىنەن ءسونىپ قالادى.
– بىراق اتوم رەاكتورلارىنىڭ زياندى تۇستارىن جوققا شىعارا المايمىز عوي؟ ماسەلەن, چەرنوبىل مەن فۋكۋسيماداعى اتوم ستانسالارىندا ەكى ءىرى اپات ورىن العاننان كەيىن جۇرتتىڭ بۇل سالاعا ۇرەيلەنە قارايتىنى راس. كەيبىر ەلدەردىڭ اتوم ستانسالارىن جاۋىپ تا جاتقان جايى بار. كۇن, جەل ەنەرگياسىن كوبىرەك پايدالانۋ جونىندە باستامالار كوتەرىلۋدە. بۇعان ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟
– ارينە, كەيدە جەل سوزدەر دە, داۋرىقپا سوزدەر دە كوپ ايتىلادى. ولاردىڭ بارلىعى داۋ تۋدىرۋ ءۇشىن دە ايتىلۋى مۇمكىن. ەلىمىزدە ءبىرشاما ەكولوگتار بار, ولاردى «جاسىل ەكولوگتار» دەيمىز. سولار كەيدە: «تازا ەنەرگيا كوزدەرىن تابايىق», دەگەن تۇرعىدا باستاما كوتەرىپ جاتادى. بۇل, ارينە, جاقسى ۇسىنىس. بىراق, بۇل باستامالاردىڭ ارتىندا ۇلكەن تەحنولوگيا جاتقانىن ۇمىتپاۋ كەرەك. ەگەر, وسى جاعىنان سالىستىرا سارالاساق, ول جاڭاعى داۋرىقپا سوزدەردەن ارتىلماي, اسپاي قالادى. الەمدە 400-دەن اسا اتوم ستانساسى بار. سوڭعى جىلداردا ولاردىڭ 2-ۋىندە عانا اپات بولدى. چەرنوبىلداعى اپات ادامداردىڭ, ياعني مامانداردىڭ قاتەلىگىنەن ورىن الدى. فۋكۋسيماداعى اپاتتىڭ سەبەپشىسى – تابيعات. سوندىقتان, «قورىققانعا قوس كورىنەدى» دەگەندەي, قورقا بەرۋگە بولمايدى. تەك تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاساق, ودان ءتيىمدى ەنەرگيا كوزى جوق.
– دەگەنمەن, ەكولوگيالىق تۇرعىدان العاندا, اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ راديواكتيۆتىك زالالى بار عوي.
– راس, كۇن ەنەرگياسى قاۋىپسىز. بىراق, ول دايىن فوتوەلەمەنتتەردى قوسساڭىز عانا قاۋىپسىز. ال كۇن ساۋلەسىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا اينالدىرۋعا قاجەتتى تەحنولوگيانى زاۋىتتا جاساۋ ازىرشە وتە قىمبات. فوتوەلەمەنتتەردى جاساپ, شىعارۋ ءۇشىن حيميالىق تەحنولوگيا كەرەك. ونىڭ قورشاعان ورتاعا زيانى اناعۇرلىم كوپ. ءيا, ەكولوگيالىق تۇرعىدان اتوم-ەلەكتر ستانساسىنىڭ راديواكتيۆتىك زالالى بار دەپ ايتىپ جاتادى. الايدا, ماماندار ونداي اپاتتارعا مۇلدەم جول بەرمەۋ جاعىن ويلاستىرۋدا. ال كومىر ستانساسى تۇراقتى جۇمىس ىستەسە, اتوم ستانساسىنان 40 ەسە كوپ رادياتسيا شىعارادى. ويتكەنى, كومىردىڭ قۇرامىندا ءتۇرلى قىشقىلدار, تۇزدار, اۋىر ەلەمەنتتەر, ۋران بار. ونىڭ كۇل-توزاڭى ەگىن ەگەتىن, مال جايىلاتىن جەرلەردى لاستايدى. اۋاعا تارايدى, جەرگە تۇسەدى. وسى جاعىن دا ويلاۋ كەرەك. ال كۇن تاڭەرتەڭ شىعادى, كەشكە باتادى. سوندا ءتۇندە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كوزى جوق بولسا, نە ىستەيسىز؟ جەل دە قازىر بولىپ, سالدەن كەيىن باسىلىپ قالۋى مۇمكىن. اتوم-ەلەكتر ستانساسىنىڭ ەنەرگيا كوزى وتە تۇراقتى. ونىڭ ۇستىنە, مۇناي مەن كومىر 100 جىل, ءارى كەتسە 400 جىلدا سارقىلادى. ولار – حيميالىق وندىرىسكە ەڭ قاجەت شيكىزات. بىراق ولار تاۋسىلعان سوڭ نە ىستەيمىز؟ ەلىمىزدە مۇنايدىڭ, كومىردىڭ, ۋراننىڭ مول قورى بار. سولاردى مەيلىنشە ۇنەمدى, تياناقتى پايدالانۋ قاجەت.
پوليگون ايماعى تياناقتى زەرتتەلدى. قاۋىپ جوق.
– بۇرىنعى سەمەي پوليگونى ايماعىنداعى جەردىڭ زەرتتەلۋ دەڭگەيى تۋرالى نە ايتاسىز؟ مامانداردىڭ سوزدەرىنە قاراعاندا, سەمەي پوليگونىنىڭ جالپى اۋماعى 18 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇراسا, سونىڭ 5 مىڭ 600 شارشى شاقىرىمىنا زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن ەكەن.
– ءبىزدىڭ ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق پەن يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى 1993 جىلدان بەرى وسى ماسەلەمەن تىكەلەي اينالىسىپ كەلە جاتىر. 1993 جىلعا دەيىن ءبىز سەمەي پوليگونى ايماعىنا جىبەرىلمەيتىن ەدىك. ءبىز تۇگىلى, ءبىزدىڭ باسشىلارىمىز دا جىبەرىلمەيتىن. بىراق, كەيىن ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىنىڭ ارقاسىندا ءبىر جاعىنان بۇل ماسەلەلەردىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ موينىمىزعا ءىلىندى. سوعان سايكەس, بۇل ماسەلەنى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىمىزگە الدىق. ءبىز پوليگون ايماعىن 20 جىلدىڭ ىشىندە تولىق بولماسا دا, تياناقتى زەرتتەپ, رادياتسيا دەڭگەيىن ساراپتامادان وتكىزدىك. جالپى العاندا, سەمەي پوليگونىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ رادياتسيالىق دەڭگەيى قالىپتى دەۋگە بولادى.
– سالا ماماندارى سول زەرتتەلگەن جەرلەردى حالىق شارۋاشىلىعىنا, اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەرۋ جونىندە ماسەلە كوتەرگەن كەزدە ءبىراز داۋ-داماي تۋىنداعانى بەلگىلى. كەيبىر ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, سەمەي پوليگونى ماڭايىنداعى رادياتسياعا ۇشىراعان جەرلەردىڭ قالىپقا كەلۋى ءۇشىن كەمىندە 300 جىل كەرەك ەكەن. ءسىز ۋلانعان جەرلەردى قولدانىسقا تولىق قايتارۋ تۋراسىندا نە ايتاسىز؟
– سەمەي پوليگونىنىڭ زەرتتەلگەن جەرلەرىن, ياعني رادياتسيالىق دەڭگەيى قالىپتى ايماقتارىن حالىق شارۋاشىلىعىنا پايدالانۋعا بەرۋگە بولادى. ارينە, اتوم بومبالارى جارىلعان جەردە, تاجىريبەلىك ايماقتا, جارىلىستىڭ وشاعىندا رادياتسيا دەڭگەيى جوعارى. سەمەي پوليگونىنىڭ سونشالىقتى ۇلكەن اۋماقتى الىپ جاتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى, يادرولىق جارىلىستان كەيىن جەل تۇرسا, ونىڭ قالدىقتارى ءسوزسىز جان-جاققا ۇشادى. ال سول قالدىقتار ۇشقان اۋماق تۇگەلدەي قورشالعان. بۇل ورايدا, مىنانى دا ايتۋعا بولادى. ماسەلەن, حيروسيما مەن ناگاساكيدە بومبا جارىلدى. بىراق, سول جەرلەردى جاۋىپ تاستاعان جوق قوي. قازىر وندا دا ادامدار تۇرىپ جاتىر. دەمەك, مۇنىڭ بارلىعى رادياتسيانىڭ دەڭگەيىنە بايلانىستى. رادياتسيانىڭ ءبىز ولشەگەن مولشەرى بويىنشا سەمەي پوليگونىنىڭ 5-10 پايىز جەرىندە عانا رادياتسيانىڭ جوعارى دەڭگەيى بار. ال قالعان جەردە رادياتسيا دەڭگەيى قالىپتى. سوندىقتان, ءبىز ول جەرلەردەن نەسىنە قورقامىز. ولاردى بىرتىندەپ اۋىلشارۋاشىلىق اينالىمىنا قوسۋعا بولادى.
– يادرولىق سىناقتان كەيىن توپىراقتا تسەزي-137, سترويتسي-90, پلۋتوني-239 راديونۋكلەيدتەرى قالادى ەكەن. ءبىر عانا پلۋتوني-239-دىڭ جارتىلاي ىدىراۋ مەرزىمىنىڭ ءوزى 24 مىڭ جىلدى قاجەت ەتەتىن كورىنەدى. دەمەك, بەلگىلى ءبىر جەردى قولدانىسقا قايتارۋ كەزىندە وسى جايتتاردى دا نازاردا ۇستاعان ءجون ەمەس پە؟..
– ارينە, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جارىلىس بولعان ايماقتاردا قالعان عوي. سوندىقتان, ونداي ەلەمەنتتەردىڭ قالدىقتارى ءالى دە بار. ەندى ونى ءوزىڭ اپارىپ, شاشىپ تاستاماساڭ, بارلىعى سول جەردە جاتادى عوي. جەر استىنداعى سۋلارمەن بارۋ قاۋپى دە جوق ەمەس. بىراق, ول قاي جەرگە دەيىن بارۋى مۇمكىن. ءارى كەتسە, 5-10 شاقىرىم جەرگە دەيىن بارار. ال جەراستى سۋلارى جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن بىرنەشە مەتر عانا جىلجيدى. سوندا ول جاڭاعى ايتقان 10 شاقىرىمعا جۇزدەگەن جىلداردا بارۋى مۇمكىن. ال وعان دەيىن ونداي ەلەمەنتتەر ىدىراپ تا كەتەدى. ياعني, كەز كەلگەن ەلەمەنتتىڭ جارتىلاي ىدىراۋ كەزەڭى بار. سوعان بايلانىستى رادياتسيانىڭ دەڭگەيى جىل وتكەن سايىن بىرتىندەپ تومەندەي بەرەدى. ناتيجەسىندە, ءبىر زامانداردا ول جويىلادى. دۇنيەدە تۇراقتى ەشتەڭە جوق. سول تۇرعىدان الاتىن بولساق, ادام تۇرمايدى دەگەن جەرلەردىڭ ءوزى مىڭداعان جىلداردان كەيىن تاپ-تازا بولىپ شىعادى.
– پوليگون ايماعىن زەرتتەۋ بارىسىندا قانداي دا ءبىر قيىندىقتار كەزدەسكەن جوق پا؟ ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, زەرتتەۋ جۇمىستارىنا كەتكەن قارجىنىڭ جالپى كولەمى 200 ملن. اقش دوللارىن قۇراسا, سونىڭ 15 ملن.-عا جۋىعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءبولىنىپتى. قالعان قاراجات شەتەلدەن, حالىقارالىق قورلاردان تارتىلعان ەكەن. زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەزىندە قاي ەلدەرمەن بايلانىس ورناتىلدى؟
– ارينە, ول ماسەلەلەر عىلىمي-تەحنولوگيالىق تاسىلدەرگە بايلانىستى عوي. قازىرگى تاڭدا شەشىلمەيتىن ماسەلە جوق. شىنىن ايتساق, بۇگىندە پوليگون ايماعى جەرلەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنىڭ بارلىعى انىقتالعان. ول جاقتا ايتارلىقتاي «قۇپيا» ەشنارسە جوق. ارينە, جاڭاعى ايتقان 5-10 پايىز جەردى اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەرۋگە بولمايدى. سەبەبى, ول جەرلەردە ءبىر جارىلىس ەمەس, 400-دەن استام بومبا جارىلدى عوي. ماسەلەن, ءبىر جارىلىس بولعان حيروسيما مەن ناگاساكيدە ەل تۇرىپ جاتىر. سەمەي پوليگونىندا كەم دەگەندە 400 بومبا جارىلدى. سوندىقتان, 400 بومبا جارىلعان جەردە رادياتسيالىق قالدىق تا 400 ەسە كوپ دەگەن ءسوز. ول جەردە ەشقاشان تۇرۋعا بولمايدى. ودان الىس جەرلەردە ەشقانداي پروبلەما جوق. ال جەلمەن الىپ بارعان قالدىقتار ءوز ۋاقىتىندا ىدىراپ كەتەدى. رادياتسيانىڭ دەڭگەيى كوپ بولسا, ارينە, زيان. ال از بولسا, ونىڭ سونشالىقتى زيانى جوق. دەمەك, ول سول جارىلىستار بولعان جەرلەردىڭ رادياتسياسىنىڭ كونتسەنتراتسياسىنا, قۇرامىنا بايلانىستى. بۇل ماسەلەلەر, ارينە, باسقا ەلدەردى دە الاڭداتتى. سوندىقتان, اقش, جاپونيا, ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ تاراپىنان وسى ماعلۇماتتاردى الۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىلدى جانە سوعان كەرەك قاراجات تا ءبولىندى. ارينە, بۇل بىزگە ۇلكەن كومەك بولدى.
بۇگىندە سەمەي پوليگونى ايماعىنىڭ 80-90 پايىزىنىڭ رادياتسيا كونتسەنتراتسياسى قالىپتى دەڭگەيدە. بۇل مالىمەتتەردى ءبىز شەتەل ماماندارىمەن بىرگە ساراپتاما جۇرگىزە وتىرىپ انىقتايمىز. سوندىقتان, بەكەردەن-بەكەر ۋلاپ-شۋلاپ, قورقا بەرۋدىڭ قاجەتى شامالى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىن, ماعلۇماتتارىن قولدانۋ كەرەك, سولارعا سۇيەنۋ كەرەك. ال عالىمداردىڭ ايتۋلارىنشا, قازىرگى تاڭدا سونشالىقتى قاۋىپ جوق. زياندى, قاۋىپتى جەرلەر الدەقاشان قورشالىپ قويىلعان. ۇكىمەتتىڭ ارنايى شەشىمى بويىنشا ونداي ايماقتار باقىلاۋعا الىنعان. ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ ءبىر مىندەتى – وسى پوليگون ايماعىن باقىلاپ, تەكسەرىپ وتىرۋ.
راديواكتيۆتى ەلەمەنتتەردىڭ قالدىقتارى قانشالىقتى زياندى؟
– قاۋىپتى ەلەمەنتتەردىڭ جەراستى سۋلارىمەن بارۋ قاۋپى دە بار دەدىڭىز. ماسەلەن, يادرولىق جارىلىستار كەزىندە پوليگون اۋماعىنىڭ توپىراعىندا تۇزىلگەن تريتي دەگەن ەلەمەنت سۋتەگىن الماستىرىپ, سۋمەن تاراي بەرەدى ەكەن. مامانداردىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا وسى تريتي العاش رەت دەگەلەڭ اۋماعىنان تىسقارى قاراجال كەنىشى ۇڭعىلارىنان تابىلىپتى. بۇل راديواكتيۆتى ەلەمەنتتىڭ قالدىقتارى قانشالىقتى زياندى؟
– تسەزي-137 مەن سترويتسي-90 قاتار جارىلعان كەزدە قورشاعان ورتاعا تريتي يادرولارى دا بولىنەدى. اۋاداعى جارىلىستار كەزىندە بۇل راديواكتيۆتى يادرولار تەز جوعارى كوتەرىلىپ, جالپى, كونتسەنتراتسياسى تەز ارادا تومەندەيدى. ال جەراستى جارىلىستارىندا ول سۋدىڭ قۇرامىنداعى سۋتەگىمەن الماسىپ, جەراستى سۋىنا ارالاسىپ كەتەدى دە, جوعارى رادياتسيالىق دەڭگەي ساقتالادى. ەسەسىنە, بۇل راديواكتيۆتى يادرونىڭ جارتىلاي ىدىراۋ ۋاقىتى تسەزي مەن ءسترويتسيدىڭ جارتىلاي ىدىراۋ كەزەڭىنەن ەكى-ءۇش ەسە از. سول سەبەپتى, جەراستى سۋىنىڭ قۇرامىنداعى تريتي اناعۇرلىم تەز مەرزىمدە جويىلادى دا, بەلگىلى ۋاقىت وتكەن سوڭ ول جەراستى سۋلارى تازا بولادى.
– وتكەن جىلى بۇرىنعى سەمەي يادرولىق پوليگونىنداعى دەگەلەڭ تاۋلى سىلەمىنىڭ كەن قازبالارىندا قالعان جۇزدەگەن كيلوگرامم يادرولىق ماتەريالداردىڭ پەرمانەنتتى قاۋىپسىزدىگى مەن كونسەرۆاتسياسىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قيىن جۇمىستار اياقتالعان ەكەن. وسى جۇمىستار ناتيجەسى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– دەگەلەڭ تاۋلى سىلەمىنىڭ جەراستى ۇڭعىمالارىندا جارىلىستان قالعان راديواكتيۆتى قالدىقتاردىڭ سىرتقا تارالۋ ىقتيمالدىعىنا مەيلىنشە تەحنيكالىق كەدەرگىلەر, توسقاۋىلدار ۇيىمداستىرىلعان. سول سەبەپتى, بۇل ماسەلەگە الاڭداماي-اق قويۋعا بولادى.
– ءسىز كەيبىر عالىمداردىڭ: «سەمەي پوليگونى ايماقتارىن پايدالانۋعا بەرگەننەن گورى, وسى ايماقتاردا تۇرىپ جاتقان حالىققا تولەنەتىن جاردەماقىنى كوبەيتۋ كەرەك», دەگەن پىكىرلەرى تۋراسىندا نە ايتار ەدىڭىز. ماسەلەن, جاپونيادا يادرولىق جارىلىس بولعان جەرلەردە تۇراتىن حالىققا ءۇش دەڭگەيلى كومەك كورسەتىلەدى ەكەن.
– جەردى پايدالانۋ – ول ەكونوميكالىق ماسەلە. جاردەماقى تولەۋ – الەۋمەتتىك ماسەلە. ولار ۇكىمەت تاراپىنان شەشىلەدى.
– يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى رادياتسيالىق ەكولوگيا, رادياتسيالىق مەديتسينا باعىتتارىندا قانداي عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە؟
– قازاقستان اۋماعىنداعى رادياتسيالىق ەكولوگيا پروبلەمالارىمەن اينالىسۋ – ءبىزدىڭ ينستيتۋتقا جۇكتەلگەن مەملەكەتتىك تاپسىرىس. ءبىز بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋلەرمەن تۇراقتى جانە كۇندەلىكتى اينالىسامىز. ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا دامىتىلىپ جاتقان بولاشاعى زور يادرولىق تەحنولوگيا مەن ادىستەمەلەردى قولدانۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ ونەركاسىبى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا, حالىققا دارىگەرلىك قىزمەت كورسەتۋدى جاقسارتۋعا, ءسويتىپ, يننوۆاتسيالىق ءىرى قادامدار جاساۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
الەۋمەتتىك ماڭىزى زور يننوۆاتسيالىق باعىت – يادرولىق مەديتسينا تەحنولوگيالارى – راديويزوتوپتار ءوندىرۋ. بۇگىندە قازاقستاندا قولدانىلاتىن راديويزوتوپتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى الماتىداعى ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا شىعارىلادى. بۇل ونىمدەرمەن قازاقستانداعى بارلىق ەمحانالار مەن اۋرۋحانالاردى قامتاماسىز ەتىپ وتىرمىز. جۋىردا ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا جاڭا يادرولىق مەديتسينا جانە بيوفيزيكا ورتالىعىنىڭ ينفراقۇرىلىمىنىڭ ىسكە قوسىلۋى اياقتالادى. ونىڭ نەگىزى – 30 مەۆ ەنەرگيالى پروتونداردى ۇدەتەتىن س-30 تسيكلوترونى. ياعني, يادرولاردى ۇدەتىلگەن پروتوندارمەن اتقىلاعان كەزدە ولاردىڭ قاسيەتتەرى وزگەرەدى دە, راديواكتيۆتى يزوتوپتارعا اينالادى. قازىر دۇنيە جۇزىندە وسىنداي 30 مىڭ ۇدەتكىش بار. ونىڭ تەڭ جارتىسى يادرولىق مەديتسينا سالاسىندا قىزمەت اتقارادى. ەۋروپادا سونىڭ ارقاسىندا عانا جۇرەك-قان تامىرلارىنا وپەراتسيا جاساۋ ەكى ەسە ازايعان.
قازاقستاندا بۇگىندە جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى ەرەكشە ءورشىپ تۇر. ەكىنشى ورىندا – ونكولوگيا. ەگەر, يادرولىق زەرتتەۋلەردى وسىنداي قاۋىپتى سىرقاتتارعا باعىتتاي بىلسەك, ىسىك اۋرۋلارىن حيرۋرگيالىق ەمەس, راديويزوتوپتىق ادىسپەن ەمدەۋگە بولادى. بۇل ۇدەتكىش تولىق ىسكە قوسىلعاندا شىعارىلاتىن راديويزوتوپتاردىڭ كولەمى مەن قۇرامى تەك قازاقستاندىق مەديتسينالىق جانە ونەركاسىپتىك سۇرانىستى عانا قامتاماسىز ەتىپ قويماي, شەتەلدەرگە دە كوپ مولشەردە ساتۋعا مۇمكىندىك اشىلادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».