ونى ساقتاۋداعى قازاقستاندىق جۋرناليستەردىڭ ءرولى قاشاندا جوعارى
كەشە بۇۇ باس اسسامبلەياسى جاريالاعان «حالىقارالىق تولەرانتتىلىق كۇنىنە» وراي قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان حالىقارالىق مەديا-فورۋم ءوزىنىڭ جۇمىسىن اياقتادى.
بۇل كۇنگى شارا استانانىڭ «قازمەديا ورتالىعىندا» ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇكپىرلەرىنەن تانىمال جۋرناليستەر, حالىقارالىق ساراپشىلار, پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن اسسامبلەيا مۇشەلەرى قاتىستى. سونىمەن بىرگە, عىلىمي قاۋىمداستىق, ۇەۇ وكىلدەرى دە كوپ بولدى.
ونى ساقتاۋداعى قازاقستاندىق جۋرناليستەردىڭ ءرولى قاشاندا جوعارى
كەشە بۇۇ باس اسسامبلەياسى جاريالاعان «حالىقارالىق تولەرانتتىلىق كۇنىنە» وراي قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان حالىقارالىق مەديا-فورۋم ءوزىنىڭ جۇمىسىن اياقتادى.
بۇل كۇنگى شارا استانانىڭ «قازمەديا ورتالىعىندا» ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇكپىرلەرىنەن تانىمال جۋرناليستەر, حالىقارالىق ساراپشىلار, پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن اسسامبلەيا مۇشەلەرى قاتىستى. سونىمەن بىرگە, عىلىمي قاۋىمداستىق, ۇەۇ وكىلدەرى دە كوپ بولدى.
مەديا-فورۋمعا قاتىسۋشىلار الدىمەن ۇلكەن زالعا ورنالاستىرىلعان ەتنومادەني بىرلەستىكتەر باق-تارىنىڭ كورمەسىن تاماشالادى. سونىڭ ىشىندە قازاقستان كورەيلەرى ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ شىعا باستاعانىنا 90 جىل تولعان «كورە يلبو» گازەتىنىڭ تاريحىنا قىزىعۋشىلار كوپ بولدى. اتالعان گازەت كورەيلەر قازاقستانعا جەر اۋدارىلماي تۇرعان سوناۋ 1923 جىلى رەسەيدىڭ قيىر شىعىسىنداعى حاباروۆسك, ۆلاديۆوستوك قالالارىندا جارىق كورە باستاعان ەكەن. ال كورەي حالقى وكىلدەرىن قازاقستانعا جەر اۋدارعاندا ونىڭ قىزمەتكەرلەرى قويىن-قونىشتارىنا اشتىقتا جەيتىن تاماعىن ەمەس, تيپوگرافيالىق قۇرال-جابدىقتاردى تىعىپ اكەلىپتى. سولاردىڭ جانكەشتى ارەكەتتەرىنىڭ ارقاسىندا گازەت 1938 جىلدان بەرى قازاقستاندا شىعىپ كەلەدى.
ساعات 11.00-دە مەديا-فورۋمنىڭ پلەنارلىق وتىرىسى باستالدى. ونى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – قحا حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەرالى توعجانوۆ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى.
ول ءوزىنىڭ ءسوزىن بۇگىنگى قازاق ءسوز قۇدىرەتىن ءپىر تۇتقان حالىقتىڭ ۇرپاعى ەكەنىنەن باستادى. ءبىز وركەنيەتكە باعا جەتپەس اسىل قاسيەتتەرىمىز – بەيبىتشىل پەيىلىمىزبەن, كەلەلى كەلىسىمپازدىعىمىزبەن, جۇدىرىقتاي جۇمىلعان بىرلىگىمىزبەن ەنىپ وتىرمىز, دەدى ول. ودان ءارى شەشەن باق-تىڭ قوعامداعى ورنىنا جوعارى باعا بەردى. بىرىنشىدەن, باق قوعامدا پىكىر قالىپتاستىرۋشى قۇرال, ەكىنشىدەن, ازاماتتاردىڭ ساناسىنىڭ دۇرىس قالىپتاسۋىنا باعدار بەرۋشى, ۇشىنشىدەن, «باق» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى «باقىت» ءسوزىنىڭ قىسقا نۇسقاسى بولىپ, ەلىمىزدىڭ باعى مەن باعاسىن ارتتىرۋشى كۇش بولىپ وتىر ەمەس پە, دەدى. بۇگىنگى باسقوسۋىمىزدىڭ نەگىزگى سەبەبى – بىلگەنىمىزبەن ءبولىسىپ, ۇلگى بولارىن ۇيرەنىپ, قوعامدى العا باستىرۋعا جاڭا ادىستەر تابۋ, دەپ جالعاستىردى ءوزىنىڭ ءسوزىن ول. بۇگىنگى قازاقستان حالقىمىزدىڭ ەتنوستىق, مادەني جانە ءدىني ايىرماشىلىقتارىن ەلدىڭ مىزعىماس بىرلىگىنىڭ رەسۋرسىنا اينالدىرا ءبىلدى. مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ەتنوساياساتتىڭ نەگىزگى باعدارىن بىلاي دەپ ايقىنداعان ەدى: بىرىنشىدەن, ءاربىر قازاقستاندىق ءوزىنىڭ ەتنوستىق, ءدىني ەرەكشەلىكتەرىنە قاراماي, ەلدىڭ تەڭ قۇقىلى ازاماتى; ەكىنشىدەن, قازاق حالقى جانە قازاق ءتىلى قازاقستاندىق ازاماتتىق قوعامنىڭ مىزعىماس يادروسى; ۇشىنشىدەن, ءبىز ءبارىمىز – ءبىر ەل, ءبىر – حالىقپىز. وسى باعدار ءبىزدىڭ ماڭگىلىك ۇستانىمىمىز.
ودان ءارى ە.توعجانوۆ اسسامبلەيانىڭ بۇگىنگى جەتىستىكتەرىنە قىسقاشا توقتالىپ, ونىڭ تاجىريبەسىن ءۇيرەنۋدى سوڭعى جىلدارى عانا 15 مەملەكەتتىڭ 60-تان ارتىق وكىلدەرى قالاپ وتىرعانىن ايتتى. سونىڭ ىشىندە ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, گەرمانيا, اقش, تۇركيا, قىتاي, رەسەي سەكىلدى ۇلى مەملەكەتتەر دە بار, دەدى ول. مودەراتور ودان ءارى: ەلباسى ن.نازارباەۆ ايتقانداي, ءبىز قازىر ۋاقىت جىلدام جۇيتكيتىن, ۇدەمەلى زاماندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ولاي بولسا, زاماننىڭ, ۋاقىتتىڭ, مەرزىمنىڭ سىندارىنا ساي بولا ءبىلۋىمىز كەرەك. بۇگىن, مىنە, وسى جانە باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا حالىقارالىق ساراپشىلار مەن قازاقستان جۋرناليستەرى وزىق وكىلدەرىنىڭ پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىن تىڭدايتىن بولامىز, دەي كەلىپ, قۇتتىقتاۋ ايتۋ ءۇشىن ءسوزدى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باعلان مايلىباەۆقا بەردى.
فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا ىستىق سالەم جولداي كەلىپ, ول كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردىڭ وزەكتىلىگىن اتاپ ءوتتى. تالقىلاناتىن ماسەلەلەردىڭ بارلىعى دا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ەل بىرلىگىن نىعايتۋداعى ءرولىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋدى ماقسات ەتەدى, دەدى. سونداي-اق, ول ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى ەكەنىن ايتتى. بۇل قاعيداتتار مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا اتاپ كورسەتىلگەن, دەدى باعلان اساۋباي ۇلى.
كەلەسى ءسوز ءماجىلىس دەپۋتاتى, قازاقستان كورەيلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى رومان كيمگە بەرىلدى. ول قحا ءوزىنىڭ 18 جىلدىق عۇمىرىندا قازاقستاندىق ەتنوستاردى ۇيىستىرۋشى بەدەلدى ورگانعا اينالا بىلگەنىن اتاپ ءوتتى. ال اقپارات قۇرالدارى تۋرالى ايتقاندا, كەيبىر باق-تاردىڭ اسىعىستىققا ۇرىنىپ, تەزىرەك اتىن شىعارۋعا ۇمتىلىپ كەيبىر تۇرمىستىق كيكىلجىڭدەردەن ەتنوسارالىق قاقتىعىس ىزدەگىسى كەلەتىندەرىن سىن تەزىنە الدى. وندايلار ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا الاڭداتۋشىلىق جاعدايلار تۋعىزادى, دەدى ول. وسى ورايدا, اسسامبلەيانىڭ اياسىنداعى باق-تاردىڭ ەتنوسارالىق قاتىناستاردى ءادىلەتتىلىكپەن ايشىقتايتىنى تۋرالى وڭ پىكىرىن ءبىلدىردى. سونىڭ ىشىندە كورەي ەتنومادەني بىرلەستىگى اياسىندا شىعاتىن «كورە-يلبو» گازەتىنىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ يۋنەسكو كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, حالىقارالىق ديپلومات ءادىل احمەتوۆ قحا-نىڭ ەتنوسارالىق توزىمدىلىك پەن تۇسىنىستىك سالاسىنداعى ىستەرىنە ۇلكەن باعا بەرە كەلىپ, قازاقستاننىڭ قحا جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىنە حالىقارالىق ۇيىمدار, سونىڭ ىشىندە ەقىۇ دا جوعارى باعا بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. ودان ءارى ول ءوزىنىڭ سوزىندە كاسىپقوي جۋرناليست, ناعىز مامان بولۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەكتىگى تۋرالى ۇزاق باياندادى. سونىڭ ىشىندە ۇلىبريتانيالىق «فاينەنشل تايمس» گازەتىنىڭ ۇلگىسى تۋرالى ايتتى. باسىلىم جۋرناليستەرىنىڭ شىنشىلدىعىن, قانداي تۇلعامەن سويلەسسە دە شىندىقتىڭ مۇددەسىن جوعارى قوياتىن قاعيداتشىلدىعىن بۇگىنگى جۋرناليستەرگە ۇلگى ەتتى.
پلەنارلىق وتىرىستا بۇلاردان باسقا م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتى دەكانىنىڭ ورىنباسارى پەتر شۋلتسمان, بۇرىن قازاقستاندا تۇرعان, قازىرگى لاتۆيالىق حالىقارالىق ساراپشى, «تەلەگراف» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ۆلاديمير رەشەتوۆ, اقش-تىڭ وگايو شتاتى ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا سالاسىنىڭ ماگيسترى حەل فوستەر جانە قحا حاتشىلىعى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى لەونيد پروكوپەنكو ءسوز سويلەدى.
* * *
وسىدان ءارى مەديا-فورۋمنىڭ جۇمىسى پانەلدىك پىكىرسايىستاردا جالعاستى.
ءبىرىنشى پىكىرتالاس الاڭى «باق بەتىندە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم يدەياسىن ناسيحاتتاۋدا جۋرناليستەر كلۋبىنىڭ ورنى» دەگەن تاقىرىپقا ارنالدى. وتىرىستى قحا جانىنداعى جۋرناليستەر كلۋبىنىڭ توراعاسى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ يۋنەسكو كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى عادىلبەك شالاحمەتوۆ پەن «باس رەداكتورلار كلۋبى» قب پرەزيدەنتى كەنجەبولات جولدىباي جۇرگىزدى. ءسوز ورايى كەلگەندە, قحا جانىنداعى جۋرناليستەر كلۋبى مەن «باس رەداكتورلار كلۋبى» قب اراسىندا ىنتىماقتاستىق جايلى كەلىسىمگە ع.شالاحمەتوۆ پەن ك.جولدىباي قول قويعاندىعىن ايتا كەتۋ كەرەك.
ارتىنان «قازمەديا ورتالىعى» مەديا مەكتەبىنىڭ جۇمىسىمەن وسى وقۋ ورنىنىڭ ديرەكتورى دانا رىسمۇحامەدوۆا جان-جاقتى تانىستىرىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل وقۋ ورنىندا بارلىق جاعداي جاسالعان: زاماناۋي تەحنيكالارمەن جاراقتاندىرىلعان جانە ءوز ءىسىن جەتىك بىلەتىن ماماندار تارتىلعان. سوندىقتان دا ەرتەڭگە دەگەن نىق سەنىم قالىپتاسىپ وتىر. جانە دە وڭىرلەردەگى ۇيىمدارمەن دە بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە بار ەكەندىكتەرىن دە جاسىرمادى.
كەلەسى ءسوز قازاقستان حالقى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اسسامبلەياسى جۋرناليستەر كلۋبىنىڭ توراعاسى, «قازاق ءتىلى» حالىقارالىق قوعامى» قب وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى كارىباي مۇسىرمانعا بەرىلدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازىر وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ 329 بالاسى قازاق مەكتەپتەرىندە ءبىلىم الۋدا. جالپى, مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم الۋشىلار سانى 65 پايىزدان اسىپ وتىر. تۇرمىستىق دەڭگەيدە تۋىنداعان توبەلەسكە قاتىسقان بالالاردىڭ قاي ۇلتقا جاتاتىندىعىن جازعان ءبىر جۋرناليست ءۇشىن وبلىستا كادىمگىدەي كيكىلجىڭ تۋىنداپ كەتكەندىگىن العا تارتقان ول بۇل ماسەلەگە وتە اباي بولۋ قاجەتتىگىن اتاپ ايتتى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان كەلگەن «جانۋبي قوزوعيستون» وبلىستىق گازەتىنىڭ رەداكتورى مۇرات ابۋباكيروۆ ۇلتارالىق تاتۋلىقتى نىعايتۋ ءماسەلەسىندە جۇمىستار جاقسى جولعا قويىلعاندىعىن ەرەكشە اتاسا, پاۆلودار وبلىسى قحا جانىنداعى ەتنوسارالىق قاتىناستار ماسەلەلەرى جونىندەگى جۋرناليستەر كلۋبىنىڭ توراعاسى مۇحيت وماروۆ مەديا-فورۋمدار وتكىزۋدىڭ ماڭىزىنا كەڭىنەن توقتالىپ ءوتتى. ال «Deutsche Allgemeine Zeitung» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى اناستاسيا سادوۆنيكوۆا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جۇمىسىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جان-جاقتى كورسەتۋ ارقىلى ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان ەتنوستاردىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن تۇسىنۋگە ءمۇمكىندىك تۋعىزاتىنىن ەرەكشە اتادى.
پانەلدىك سەسسيانىڭ كەلەسى ءبىرى – «قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاۋداعى قازاقستاندىق جۋرناليستيكا جۇگى» دەپ اتالدى. ەلىمىز جۇرگىزىپ وتىرعان ءتيىمدى ۇلتتىق ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە 37 ەتنوستىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى 11 تىلدە جارىق كورىپ وتىر. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىكتە ءوز ورنى بار. قوعامدىق پىكىرگە اسەر ەتە الاتىنداي ءۇنى بار. بۇل تۇرعىدا ولار قوعامدىق كەلىسىم مەن تاتۋلىقتى قانشالىقتى پاش ەتىپ وتىر دەگەن ساۋال تۋىندايدى.
پانەلدىك سەسسيادا ءسوز العان «اكتيۋبينسكي ۆەستنيك» وبلىستىق گازەتىنىڭ الەۋمەتتىك سالا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گۇلسىم نازارباەۆا اقتوبە وبلىسىنداعى «دوستىق ءۇيى» مەن ەتنومادەني بىرلەستىكتەر تۋرالى اڭگىمەلەدى. ولاردىڭ جۇمىستارى گازەتتە قانشالىقتى جاريالاناتىنىن جەتكىزدى. وبلىستا 2009 جىلى اشىلعان «دوستىق ءۇيى» جۇمىس ءىستەيدى. وندا 14 ەتنومادەني بىرلەستىك بار. دوستىق ۇيىنەن مەرەكەلەردە دە, جاي كۇندەردە دە جاڭالىق ۇزىلگەن ەمەس. قالاعا كەلگەن لاۋازىمدى تۇلعالار بولسىن, زيالى قاۋىم وكىلدەرى بولسىن بۇل ۇيگە سوقپاي وتپەيدى. ءار ەتنوستىڭ مادەنيەتىمەن, ونەرىمەن تانىسادى. بيىل 95 جىلدىعىن اتاپ وتكەن ءبىزدىڭ گازەت وبلىستاعى ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ جاڭالىقتارىن جۇيەلى تۇردە گازەتتە كورسەتىپ وتىرادى. جانە بۇل ماتەريالداردىڭ بارلىعى دا ەل حالقىن دوستىق پەن تاتۋلىققا ۇندەيتىن, جىلى راۋىشتەگى, بەيبىت سيپاتتاعى ماقالالار, دەدى ول.
قازاقستان تاتارلارى جانە باشقۇرتتار قاۋىمداستىعى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, رەسپۋبليكالىق «فيكەر» گازەتىنىڭ شەف-رەداكتورى رينات ابدۋلحاليكوۆ زامان تالابىنا ساي ادامدار بۇل كۇندە ينتەرنەت پايدالاناتىنىن, مەرزىمدى باسىلىمدارعا, ونىڭ ىشىندە, ەتنوستار تىلىندە شىعاتىن گازەتتەرگە سۇرانىستىڭ از مولشەردە ەكەنىن اڭگىمەلەدى. سوندىقتان ەلدەگى ءتۇرلى ەتنوستىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى ءوز پورتالدارىن اشۋ, دەدى ول. ر.ابدۋلحاليكوۆ ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنە ورتاق ءبىر تەلەارنا اشۋ ماسەلەسىنىڭ تولعاعى جەتكەنىن باياندادى.
پانەلدىك سەسسيانى جۇرگىزگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى ءنازيپا شاناي ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ قۇقىقتىق مەملەكەت ەكەنىن اتاي كەلىپ, ەگەر دە ەل ىشىندە ەتنوسارالىق كيكىلجىڭ تۋىندايتىن بولسا, وعان, ەڭ الدىمەن, پروكۋراتۋرا, سوت, ىشكى ىستەر ورگاندارى سىندى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار جاۋاپ بەرەتىنىن, بىراق نەگىزىندە قوعامىمىزدا ونداي كيكىلجىڭدەر جوقتىعىن باياندادى.
ال وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق «يۋجنىي كازاحستان» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى اليسا ماسالەۆا گازەتتە ءبىراز جىلدان بەرى «شاڭىراق» قوسىمشاسىن جۇرگىزەتىنىن, وسى جىلداردىڭ ىشىندە كوپتەگەن ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ جۇمىستارىن ناسيحاتتاۋعا ۇلەس قوسقانىن, بىراق, ەتنوستارعا بايلانىستى ماتەريالداردىڭ دەنى مەرەكەلىك كونتسەرتتەر مەن مەرەكەلىك شارالار توڭىرەگىندە بولاتىنىنا كوڭىلى تولمايتىنىن جەتكىزدى. ول گازەت بەتتەرىنەن ەلدەگى ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ وسىندا قالاي كەلگەنىن, قانداي تاعدىركەشتى جاعدايلاردى باسىنان وتكىزگەنىن باياندايتىن ماتەريالداردى جيىرەك كورگىسى كەلەتىنىن مالىمدەدى.
جالپى, پانەلدىك سەسسيادا ءتۇرلى وبلىستان كەلگەن باق وكىلدەرى ۇلتارالىق كەلىسىم تۋرالى ەمەس, نەگىزىنەن قازىرگى ەتنوستىق گازەتتەردىڭ پروبلەماسى تۋرالى اڭگىمەلەدى. ءبىر جاعىنان بۇل دا كوڭىل جۇباتاتىن جايت. ويتكەنى, ونداي ماسەلەنىڭ بولماۋىنىڭ ءوزى ەلدە تاتۋلىق پەن كەلىسىم سالتانات قۇرىپ وتىرعانىن بىلدىرسە كەرەك.
«عالامتور مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە ەتنوستىق جانە كونفەسسياارالىق ماسەلەلەردى قوزعاۋ ءمادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ», «ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ ءوسۋى مەن وركەنيەتتەر ۇنقاتىسۋىنىڭ داعدارىسى جاعدايىندا ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ» تاقىرىپتارى كەلەسى پانەلدىك وتىرىستاردىڭ وزەگىنە اينالدى. العاشقى تاقىرىپقا كەلسەك, شارانى «قازاقستاننىڭ ينتەرنەت قاۋىمداستىعى» زتب پرەزيدەنتى شاۆقات سابىروۆ پەن «قازكونتەنت» اق باسقارۋشى ديرەكتورى جاندوس شولاقوۆ جۇرگىزىپ وتىردى. ولار ءوز كەزەگىندە سالاعا قاتىستى ماسەلەلەردى ورتاعا سالىپ, قاتىسۋشىلاردى پىكىر الماسۋعا شاقىردى.
پاۆلودار وبلىسى قحا حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سەيسەمباي جەتپىسباەۆ اتالعان مەديا-فورۋمنىڭ ءوتىپ جاتقانى وتە قۇپتارلىق جايت ەكەنىن ايتتى. سونىمەن بىرگە, ول بۇگىنگى تاڭدا جۋرناليستەردىڭ ينتەرنەت پەن وزگە دە اقپارات قۇرالدارى ارقىلى مالىمەتتەردىڭ قالاي بەرىلىپ جاتقاندىعى جونىنە دە توقتالدى. ال پرەزيدەنت جانىنداعى جاستار ساياساتى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى راسۋل احمەتوۆ بۇل باسقوسۋعا ءوزىنىڭ جاڭا جوباسىن اكەلىپ, سول تۇرعىدا ويىن ءوربىتتى. قازىرگى جاستاردىڭ دەنى عالامتوردى پايدالانادى دەسەك, سول تۇرعىدا ءوزىنىڭ جاساپ جاتقان يگى جۇمىستارى جايىندا جيىلعان جۇرتقا سول جوباسى نەگىزىندە بولاشاقتا اتقارىلار شارالارىنان دا ايتا وتىردى. جوبانىڭ اتى «قازاقستاندىق ۇلتتىق الەۋمەتتىك جەلى» دەپ اتالادى ەكەن.
ەكىنشى تاقىرىپتاعى باسقوسۋدىڭ دا بەرەرى مول بولدى دەۋگە بولادى. پىكىر الماسۋ الاڭىن ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم مەن قحا جانىنداعى جۋرناليستەر كلۋبى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اتساليم يديگوۆ باسقاردى. «اۋدان مەن اۋىل دەڭگەيىندە ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ تەتىكتەرىن جاساۋ» دەگەن تاقىرىپتا ءسوز العان باتىس قازاقستان وبلىستىق قحا حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى عايسا قاپاقوۆ تاتۋلىق جايىنان سىر شەرتتى. فورۋمعا اقمولا وبلىسىنان دەلەگات بولىپ كەلگەن بەلگىلى جۋرناليست تالعات حاسەن دە باسقوسۋدىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالدى. ول ءوز سوزىندە مۇنداي فورۋمنىڭ جۋرناليستەر ءۇشىن پايداسى ۇشان-تەڭىز ەكەنىن ايتىپ, مۇندا جينالعان جۇرتشىلىقتىڭ ىشىندە سالانىڭ مايتالمان ماماندارىنىڭ وزدەرىن تولعاندىرعان ماسەلەلەرىن ورتاعا سالۋى تاجىريبە الماسۋدا تاپتىرماس قۇرال ەكەنىن جەتكىزدى.
وتىرىستا وزگە دە ءسوز ءسويلەگەن ازاماتتار تاقىرىپقا وراي وزدەرىن تولعاندىرعان ماسەلەلەرىن ايتۋعا ءمۇمكىندىك الدى. كوپ پىكىرىنىڭ كومەگى قاشاندا زور دەسەك, اتالعان باسقوسۋدا ايتىلعان ءتۇرلى تولعامدى پىكىرلەر مەن ورالىمدى ويلار لەگى دە ەشكىمدى بەيجاي قالدىرمادى.
* * *
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حالىقارالىق مەديا-فورۋمىنىڭ قورىتىندى پلەنارلىق وتىرىسىندا قحا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى ەرالى توعجانوۆ ءسوز سويلەپ, قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋداعى باق-تىڭ ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ايتىپ بەردى. ونىڭ پىكىرىنشە, باق وكىلدەرى ەتنوسارالىق, كونفەسسياارالىق توزىمدىلىككە قاتىستى ماسەلەلەردى ناسيحاتتاۋعا مەيلىنشە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعانى ءجون. بۇل رەتتە, باق سالاسى وكىلدەرىنىڭ ميسسياسى قوعامدىق كەلىسىمدى جانە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بىرلىگىن ساقتاۋعا, ەتنوسارالىق ماسەلەلەردى ناسيحاتتاۋعا جاڭاشا, وزگەشە كوزقاراسپەن كەلۋ باعىتىنا ارنالۋى كەرەك.
بۇل كۇنى قحا جانىنداعى جۋرناليستەر كلۋبى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اتساليم يديگوۆ تە ءسوز الىپ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حالىقارالىق مەديا-فورۋمىنىڭ قورىتىندى قارارىن وقىپ بەردى. بۇل قاراردا باق-تىڭ دامۋىنا, ونىڭ ىشىندە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەتنوسارالىق ءتوزىمدىلىكتى جانە قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاۋ جونىندەگى قازاقستاندىق مودەلى مەن باستاماسىن ناسيحاتتاۋعا بارلىق جاعداي جاسالعانى, وركەنيەتتەر, ءمادەنيەتتەر قاقتىعىسى جاعدايىندا ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋدا باق ءرولىنىڭ ۇلعايىپ كەلە جاتقانى اتاپ وتىلگەن. سونداي-اق, وندا ءتۇرلى پىشىندەگى كسەنوفوبيالارعا توزىمدىلىك تانىتۋ مەن ەتنوكونفەسسياارالىق قارىم-قاتىناستار ماسەلەسىنە وڭ كوزقاراس تانىتۋ ماقساتىندا مەديا-ورتانى قالىپتاستىرۋ, ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناستاردى ناسيحاتتاۋ كەزىندە قازاقستاندىق جۋرناليستيكاداعى مادەني ۇنقاتىسۋدى دامىتۋ, ەتنوساياساتتىڭ نەگىزگى كاتەگوريالارىن جەتىلدىرۋدە ماسس-مەديانى عىلىمي-ساراپتامالىق جاعىنان قولداۋدىڭ وزەكتىلىگى, جاڭا ترەندتەردى پايدالانا وتىرىپ, ينتەرنەت جەلىلەرى مەن كوممۋنيكاتسيانى دامىتۋ اياسىندا قوعامدىق مونيتورينگ جۇيەسىن قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى سەكىلدى ماسەلەلەرگە دە ءمان بەرىلىپتى.
قحا جانىنداعى جۋرناليستەر كلۋبى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اتساليم يديگوۆ ءوز سوزىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اياسىندا اتقارىلعان جۇمىستارعا دا توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, حالىقارالىق جانە وتاندىق ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن ەتنوسارالىق ماسەلەلەردى ناسيحاتتاۋ تاقىرىبى بويىنشا ماسس-مەديا وكىلدەرىنە ارنالعان ارنايى دارىستەر, لەكتسيالار ۇيىمداستىرىلعان.
پلەنارلىق وتىرىستىڭ سوڭىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعى مەن مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان ەتنوجۋرناليستيكا سالاسىنداعى «شاڭىراق» شىعارماشىلىق بايقاۋى قورىتىندىلانىپ, جۇلدەگەرلەر ماراپاتتالدى. ماسەلەن, «قازاقستانداعى ەتنوسارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا باعىتتالعان ۇزدىك باعدارلامالار, تەلە-راديو باعدارلامالار» نوميناتسياسى بويىنشا «قازاقستان-قاراعاندى» تەلەارناسىنىڭ رەداكتورى ءاشىمحان جامپەيىسوۆ, ال «قازاقستانداعى ەتنوسارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا باعىتتالعان ۇزدىك ماقالا» نوميناتسياسى بويىنشا «اكمولينسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ ءجۋرناليسى نينا ميتچينوۆا جەڭىمپاز دەپ تانىلدى.
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ»
تىلشىلەر توبى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.