«قوناق از وتىرادى, كوپ سىنايدى», دەپ بەكەر ايتىلماسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە بارعان ەلىڭ ەۋرووداقتىڭ ىشىندە داعدارىسقا قاراماستان ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرگە جەتىپ, «ەۋروپانىڭ قىتايى» اتانعان ەل بولسا, قالاي نازار سالماسسىڭ. پوزنان حالىقارالىق جارمەڭكەسىنىڭ قىزمەتكەرى قاسىمدا ءجۇرىپ, ونىڭ پاۆيلوندارىن ارالاتۋشى بارتوك دەمبينسكيدەن پولياكتاردىڭ, ونىڭ ىشىندە پوزناندىقتاردىڭ وزگە وداقتاستارىنان ەرەكشەلىگى قانداي دەپ ءبولىپ ايتۋعا بولادى دەگەنىمدە, ول: «گوسپادارني», ياعني ۇنەمشىلدىگى, تيىمدىلىكتى ويلايتىنى», دەپ جاۋاپ بەردى. شىنىندا دا, قاي ىستە دە تيىمدىلىكتى ەڭ الدىڭعى كەزەككە قويۋ پولياكتاردىڭ قانىنا سىڭگەن قاسيەتى سياقتى كورىندى.
«قوناق از وتىرادى, كوپ سىنايدى», دەپ بەكەر ايتىلماسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە بارعان ەلىڭ ەۋرووداقتىڭ ىشىندە داعدارىسقا قاراماستان ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرگە جەتىپ, «ەۋروپانىڭ قىتايى» اتانعان ەل بولسا, قالاي نازار سالماسسىڭ. پوزنان حالىقارالىق جارمەڭكەسىنىڭ قىزمەتكەرى قاسىمدا ءجۇرىپ, ونىڭ پاۆيلوندارىن ارالاتۋشى بارتوك دەمبينسكيدەن پولياكتاردىڭ, ونىڭ ىشىندە پوزناندىقتاردىڭ وزگە وداقتاستارىنان ەرەكشەلىگى قانداي دەپ ءبولىپ ايتۋعا بولادى دەگەنىمدە, ول: «گوسپادارني», ياعني ۇنەمشىلدىگى, تيىمدىلىكتى ويلايتىنى», دەپ جاۋاپ بەردى. شىنىندا دا, قاي ىستە دە تيىمدىلىكتى ەڭ الدىڭعى كەزەككە قويۋ پولياكتاردىڭ قانىنا سىڭگەن قاسيەتى سياقتى كورىندى.
ۇقساتا بىلگەن ۇتادى
الەم ەكونوميكاسىندا داعدارىستىڭ ءبىرىنشى تولقىنىنىڭ ءجۇرىستى تەجەپ, تىنىستى تارىلتقانى بەلگىلى. الايدا, پولياكتار ءوز ەكونوميكاسىن وسى تۇستا دا تەڭسەلتكەن جوق, قايتا ەكونوميكالىق وسىمگە يەك ارتقان ازداعان ەلدەردىڭ قاتارىنا ەندى. ەۋروپا داعدارىس قىسپاعىندا تۇرعان 2009 جىلى ءىجو-ءنى 1,7 پايىز دەڭگەيىندە ۇستاي العان, 2011 جىلى – 3,8, ال 2012 جىلى 4,2 پايىزعا دەيىن ۇلعايتۋعا قول جەتكىزگەن پولياك نارىعىنىڭ تولىمدى جەمىسىن جارمەڭكەنى ارالاي ءجۇرىپ زاڭدىلىق ەكەنىنە مويىنسۇنعانداي بولدىق.
ەنەرگيانى بالاما كوزدەردەن الۋعا نەگىزدەلگەن پاۆيلونعا قويىلعان ءتۇرلى قوندىرعىلار – جەل, بيوگاز, كۇننەن الىناتىن جوبالار ءوزىنىڭ كوپتىگىمەن باۋرايدى. ولارعا ەلىمىزدىڭ 2017 جىلى حالىقارالىق ەكسپو كورمەسىن وتكىزۋدە وسى تاقىرىپتى الىپ وتىرعانىن, بولاشاققا نەگىزدەلگەن باعىتقا جۇمىس جاسالىپ جاتقانىن ايتقانىمىزدا, ءبىرى ونى ەستىسە, ەندى ءبىرى ەستىمەگەندىكتەرىن, ال بىراق قازاقستاننىڭ ەڭ ءبىر وزەكتى دە قىزىقتى تاقىرىپتى العانىنا ريزاشىلىقتارىن جەتكىزدى. ءبىزدىڭ ءونىمدەرىمىزدىڭ ساپاسى, قىزمەت ەتۋ مەرزىمدەرى وتە جوعارى, وزگە انالوگتاردان گورى ءبىزدىڭ قوندىرعىلارىمىز كىم-كىمگە دە ءتيىمدى, دەگەن پولياكتار قايتكەن كۇندە دە تيىمدىلىكتى جوعارى قوياتىنىن قايتا-قايتا العا تارتۋمەن بولدى.
كورمەنى ارالاپ ءجۇرىپ, كادىمگى سابان مەن اعاشتىڭ ۇپ-ۇساق جاڭقاسىن نىعىزداپ, بريكەت جاساپ, وتىن شىعاراتىن شاعىن اپپارات الدىنا ايالدادىق. «قالاي, بۇل بريكەت اعاشقا قاراعاندا جىلدام جانىپ كەتەتىن شىعار؟» – دەسەك, «ءوزىڭىز ۇستاپ كورىڭىزشى, – دەدى فيرما وكىلى. ۇزىندىعى 13-14 سم كولەمىندەگى سوپاق كەلگەن بريكەتتىڭ سالماعى بارشىلىق, كادىمگىدەي اۋىرلىعى بىلىنەدى, ءبىر كەلىدەن اساتىنداي. – كوردىڭىز بە, مۇنىڭ تىعىزدىعى اعاشقا قاراعاندا الدەقايدا جوعارى, سوندىقتان ۇزاق جانىپ, كوپ قىزۋ بەرەدى, وتە ءتيىمدى». قوندىرعىنىڭ باعاسى دا ونشا قىمبات ەمەستەي, 50 مىڭ ەۋرو شاماسىندا. «ەگەر ەگىن ەگەتىن ءبىر اۋىلعا وسىنداي اپپارات ساتىپ الساڭىزدار, پايداعا كەنەلەسىزدەر», – دەپ كۇلدى ول.
كورمەگە ەندى ءبىر قويىلعان ءونىم مەن ونى جاسايتىن شيكىزات كوزى وزىنە ەرىكسىز ايالداتقان. ول كادىمگى تۇرمىستا پايدالانىلىپ ىستەن شىققان ءتۇرلى ەلەكتر بۇيىمدارى; ىشىندە پۋلتتەر, راديو, تەلەديدار دەيسىز بە, تولىپ جاتقان كۇندەلىكتى سىنىپ قالسا لاقتىرىلاتىن دۇنيەلەر. جالپى, ەۋروپانىڭ وزگە ەلدەرىندەگىدەي, پولشادا دا قوقىستى سۇرىپتاپ توگۋ جولعا قويىلعان. ەپسەكتى پولياكتار جوعارىداعىداي قوقىستى بولشەكتەپ, ودان مەتالدارىن ءبولىپ, پلاستماسساسىن ايىرىپ دەيسىز بە, ايتەۋىر, تولىپ جاتقان شيكىزاتتى قايتادان وڭدەپ, وندىرىستىك قاجەتكە جاراتاتىن ەتىپتى. ءبىز بۇل تاجىريبەمىزبەن ءالى شەتكە شىققان جوقپىز, بىراق پولياك نارىعىندا تابىسىمىز جاقسى, دەگەن ولار ءتۇرلى قالدىقتاردان ماشيناعا قاجەتتى ءتۇرلى مايلاردى دا ايىرىپ الادى ەكەن.
ال كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتا قالا كوشەلەرىن جيناۋ مەن سىپىراتىن, قوقىس تيەيتىن تەحنيكالاردىڭ ءتۇر-تۇرىنەن كوز سۇرىنەدى. مۇندا ونىمدەرى الەمدىك نارىقتا اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنداعى تەحنيكالارىمەن بەدەلگە يە «KUNH» كومپانياسى وزدەرىنىڭ جول جيەكتەرىن نەمەسە قيىن ۋچاسكەلەردى تازالايتىن تەحنيكاسىنىڭ بىرنەشە ءتۇرىن ورنالاستىرىپتى. وتە يكەمدى, تەك جيناپ قانا قويماي, ۇنتاقتاپ, قيىق-قيىق ەتىپ مايدالانعان ءشوپتى سالىپ الاتىن كونتەينەرلەرىنە دەيىن ويلاستىرىلعان سان ءتۇرلى ماشينالار ءبىزدىڭ نارىققا دا سۇرانىپ تۇرعانداي.
جارمەڭكەدە كوپشىلىكتى وزىنە ەرىكسىز شاقىرۋشىنىڭ ءبىرى –«KARCHER» كونتسەرنىنىڭ ونىمدەرى. ولاردىڭ قار جينايتىن, كوشە سىپىرىپ, جۋاتىن, شاڭىن سوراتىن جانە وسىنىڭ بارلىعىن تەك قاي قىزمەتتىڭ ءتۇرىن اتقاراتىن سىپىرعىش نەمەسە شاڭسورعىش قوندىرماسىن ورناتۋ ارقىلى ءبىر عانا «MIC 34C» ماشيناسى ورىندايتىنى عاجاپ. ءوزىنىڭ تۇرقى شاعىن بولعانىمەن, كوپ قىزمەتتى اتقاراتىن بۇل ماشيناعا سۇرانىستىڭ كوپتىگى سونشالىق, كورمەدە تۇرعانىنىڭ ساتىلىپ كەتكەنىنە قوسا, الدىن الا بىرنەشەۋىنە تاپسىرىس ءتۇسىپتى. شىنىندا, تەحنيكانىڭ مۇمكىندىگى كەرەمەت. وسى فيرمانىڭ جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارعان تاعى ءبىر ءونىمى – ماي مەن توزاڭنان بىلعانعان ماشينالاردىڭ بولشەكتەرىن جۋعا ارنالعان قوندىرعىسى. PC 100 M2 BIO اتالاتىن بۇل اپپاراتتىڭ كولەمى شاعىن كونتەينەردەي, ال جۋعا پايدالاناتىن 10 ليتر سۇيىقتىعى 3 جىلعا جەتەدى ەكەن. ونىڭ دا اينالاسىنا جينالعان ادامدار كوپ ورىن المايتىنىنا جانە تاۋلىگىنە ۇزبەستەن جۇمىس جاسايتىن قابىلەتىنە تاڭدانىستارىن ءبىلدىرىپ جاتتى.
15 مىڭ كولىك جۇمىرىنا جۇق ەمەس
پوزنان حالىقارالىق جارمەڭكەسىنە قاتىسۋشىنىڭ ءبىرى, كوپتەگەن فيرمانى بىرىكتىرىپ, وراسان ۇلكەن ايماقتى الىپ جاتقان STS توبىنىڭ «سLIP» لوگيستيكالىق ورتالىعىنىڭ وزىنە بارىپ ونداعى جۇمىس بارىسىنىڭ قالاي ۇيىمداستىرىلعانىنىڭ كۋاسى بولدىق. كومپانيانىڭ قارجى ديرەكتورى اگنيەشكا حايپس ورتالىقتىڭ العاشىندا «Volkswagen» زاۋىتىنىڭ «Volkswagen سADDY» ماركاسىن پولياك جەرىندە شىعارۋدى قولعا الۋمەن ەكى ارادا 20 جىلدىق كەلىسىمگە كەلۋدىڭ ارقاسىندا اشىلعانىن ايتا كەلە, لوگيستيكالىق ورتالىقتىڭ مۇمكىندىگىمەن تانىستىردى. ەۋروپاداعى ەڭ ءىرى ورتالىقتىڭ ءبىرى سانالاتىن مۇنداعى اۆتوكولىك تۇراعىنىڭ ءوزى 30 گا جەردى الىپ جاتىر. پولشاداعى ماشينالاردىڭ 55 پايىزىن ساتاتىن ورتالىق ءبىر مەزگىلدە 17 مىڭ كولىك سىيدىراتىن كورىنەدى.
مۇنداي جاعداي داعدارىستىڭ ەڭ ءبىر شارىقتاعان مەزگىلىندە, 2007 جىلى عانا بولىپتى. ءبىز بارعان ۋاقىتتا 8 مىڭ شاماسىندا كولىك تۇردى. ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋدى جۇزەگە اسىرعان ورتالىقتا تۇرعان ءاربىر ماشينانى ساناۋلى سەكۋندتا تاۋىپ الۋعا بولادى ەكەن. كولىكتىڭ ماركاسى, ءتۇسى, مۇمكىندىگى, قالاي جاراقتالعانى نە قاجەت اقپاراتتىڭ بارلىعى كومپيۋتەرگە ەنگىزىلگەن, ءار ماشينا ءوز ورنىندا تۇرعاندىقتان, نەشە مىڭ كولىكتىڭ اراسىنان قاجەت ماشينانى ءبىر ساتتە الدىڭىزعا الىپ كەلەدى. ۇسىنىقتىلىقتىڭ, ماتتاقامدىقتىڭ تاماشا ۇلگىسى – لوگيستيكالىق ورتالىق تەك كولىك تاسىمالىمەن عانا ەمەس, «فولكسفاگەن» زاۋىتىنا قاجەتتى بولشەكتەردى, سىرا, قانت, ەت سىندى ازىق-ت ۇلىكپەن قاتار, وزگە دە, ماسەلەن, جيھاز شىعارۋعا, قۇرىلىسقا قاجەتتى, ت.ب تاۋارلاردى جەتكىزىپ بەرۋمەن دە اينالىساتىن كورىنەدى. جىل سايىن كولەمىن ۇلعايتىپ, ونى جاڭا تەحنولوگيالارمەن تولىقتىرىپ وتىرعان كومپانيا ە-20 پاريج-بەرلين تەمىر جولىنا قاپتالداسا ورنىعىپتى.
بۇل رەتتە جوعارىدا كەلتىرگەن تەحنولوگيانى تاعى دا ءتيىمدى پايدالانعان كومپانيا ينتەرمودەلدى كونتەينەر تاسىمالىن جۇزەگە اسىرادى ەكەن, ياعني جۇك قابىلداۋشى تاپسىرىسىن الۋعا تەك جۇرگىزۋشى وتىراتىن كابيناسى بار كولىگىن عانا جىبەرەدى, وعان تىركەمە جالعاسا دا ءوز ەركى. كونتەينەرلەردى كوتەرگىش كراندار كولىككە ورناتا سالادى. لوگيستيكالىق ورتالىقتىڭ مىندەتى كونتەينەرلەردى جوعارىداعىداي تىركەمەلەرمەن اپارىپ, پويىزعا سالىپ جىبەرىپ وتىرۋ, دەيدى حايپس حانىم. ال مۇنداي كونتەينەرلەردى تاسىمالدايتىن پويىز دا ەرەكشە. ول گوللانديانىڭ روتتەردام قالاسىنان پوزنانعا 20-22 ساعات كولەمىندە جەتەدى. وسىلايشا, پولياكتاردىڭ مۇزداتىلعان ەمەس, تەك سالقىنداتىلعان ساپالى ازىق-ت ۇلىگى ەۋروپاعا تارايدى. بۇل اۆتوموبيل جولدارىمەن تاسىمالداعاننان الدەقايدا ۇتىمدى, ءارى ۋاقىت ۇنەمدەلەدى, ءارى تاسىمالداناتىن تاۋاردىڭ مولشەرىن دە مولايتادى. بۇل – ينتەرمودەلدى جاڭا تەحنولوگيانىڭ جەتىستىگى.
جالپى, پولشا ەۋروپانىڭ بارلىق ەلدەرىنە تاۋار جەتكىزۋدەن الدىڭعى ورىندا, ءوز ىشىندە دە قولدانۋ اياسى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى. سوندىقتان دا جۇمىسسىز قالامىز دەگەن ۋايىم جوق كومپانيادا بۇگىنگى كۇنى 5 مىڭ ادام جۇمىس ىستەسە, ال وسى الىپ اعزانى باسقاراتىن 3-اق ادام ەكەن.
ورتالىقتاعى ەندىگى ءبىر كوڭىل اۋدارارلىق جايت – ونىڭ ارنايى ەكونوميكالىق ايماققا ەنگىزىلۋى. سول سەبەپتەن مۇنداعى بيزنەسكە ينۆەستياتسيا تارتۋ وتە ءتيىمدى كورىنەدى. ول ءبىر جاعىنان كومپانيانىڭ ىرگەسىن ۇلعايتۋىنا كومەكتەسسە, ەكىنشىدەن, ينۆەستيتسيا سالۋشىلاردىڭ سالىق جەڭىلدىگىن پايدالانۋىنا كەڭىنەن جول اشقان. 80 گا جەر ۇكىمەت شەشىمىمەن اەا بەرىلىپتى. ءبىر جاقسىسى, بۇل جەڭىلدىكپەن تەك پولياك كومپانيالارى عانا ەمەس, شەتەلدىك ينۆەستورلار دا جۇمىس جاسايدى ەكەن. ول ءۇشىن كومپانيانىڭ پولشادا وكىلدىگى اشىلىپ, ەسەپ-قيسابىن وسىندا جۇرگىزەتىن, سالىق تولەيتىن ۇيىمى بولسا جەتكىلىكتى. ماسەلەن, شەتەلدىك فيرما 1 ملن. زلوتىح شاماسىندا ينۆەستيتسيا سالسا, ونىڭ 400 مىڭى دەپوزيت تۇرىندە قابىلدانادى. ال كومپانيا جىلىنا 100 مىڭ زلوتىح كولەمىندە سالىق تولەۋى ءتيىس بولسا, ول الداعى 4 جىل بويىنا دەپوزيت ەسەبىنەن ەشقانداي سالىق تولەمەيدى.
نەمىستەردىڭ كەربيدى ءبىزدىڭ جەرىمىزدەن شىعارۋى وسىنداي تيىمدىلىكتىڭ ارقاسى, ولار اەا جەڭىلدىگىن وتە ۇتىمدى پايدالانۋدا, دەيدى كومپانيانىڭ قارجى ديرەكتورى. ال الەمدى شارلاعان «Volkswagen سADDY» تەك پوزناندا شىعارىلادى. ينۆەستيتسيا سالۋدا قارجىلىق شەكتەۋ جوق, ميكروينۆەستيتسيا سالۋعا دا بولادى. ولاردىڭ بارلىعى وتە جاقسى ويلاستىرىلعان. لوگيستيكا سالاسىنداعى كوپتەگەن حالىقارالىق كورمەلەردە, وسى سالاداعى بايقاۋلاردا جوعارى تابىسقا جەتكەن ورتالىقتىڭ بۇل جۇمىسى 15 جىلعى ەڭبەكتىڭ جەمىسى كورىنەدى.
– ءبىز رەسەي مەن قازاقستان تەمىر جولدارىنىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانۋدى قالايمىز. سول ارقىلى نارىعىمىزدى كەڭەيتىپ, وڭتۇستىك-شىعىس ازياعا, ورتالىق ازياعا وتسەك, جولاي ءوز ءتاجىريبەمىزبەن دە بولىسسەك,– دەيدى قارجى ديرەكتورى, – بۇل ءارى ۋاقىتتى, ءارى قاراجاتتى ۇنەمدەر ەدى. سىزدەر دە ءوز تاۋارلارىڭىزدى ءبىز ارقىلى تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك الار ەدىڭىزدەر. جالپى, پولياكتار قازاقتاردى سىيلايدى. مەنىڭ ۇيىمدە اكەمىزدىڭ دەنساۋلىعىن قاداعالايتىن قازاقستاندىق مەيىربيكە بار. وتە مادەنيەتتى, بىلىكتى قىز. وسىلاي دەگەن حايپس حانىممەن قوشتاسىپ, كورمە-جەرمەڭكەگە بەت الدىق.
ساعىندىرعان تۋعان جەر
كورمەگە كىرە بەرگەندە ورىس تىلىندە: «قازاق پا ەكەن, قىرعىز با ەكەن؟» دەگەن داۋىستى ەستىپ جالت بۇرىلدىم. «قىرعىز ەمەس, قازاقپىن»,– دەگەنىمدە ورىندارىنان ۇشىپ تۇرعان موسقال ەر ادام مەن ايەلدىڭ جۇزدەرى جادىراپ سالا بەردى. وزدەرىن انتون برەدينسكي, ۆالەنتينا موراۆسكايا دەپ تانىستىرعان ولار اقمولا وبلىسىنىڭ شورتاندىسىنان پولشاعا قونىس اۋدارعان بۇرىنعى وتانداستارىمىز ەكەن. ۆالەنتينا سول جەردە كوزىنە جاس الىپ: «بالالاردىڭ سوڭىنان كەلىپ ەدىك, تۇرمىسىمىز جاقسى-اق, بىراق تۋعان جەر ساعىندىرادى. بۇل جەردىڭ ادامدارى دا بىزدەگىدەي ەمەس. قازاقستان حالقى بارلىعىنان كەرەمەت, ەلدىڭ قادىرىن الىستاعان سايىن ءبىلىپ, جانىمىز اۋىرادى», – دەگەن.
«بىراق ءسىز مۇنى گازەتكە جازباي-اق قويىڭىز, مۇنداعىلار رەنجىپ جۇرەر», – دەدى تاعى دا ۆالەنتينا. ءبىر كەزدە: «جوق, جازا بەرىڭىز, مەن مۇنى وسىنداعى تانىستارىما دا ايتىپ ءجۇرمىن. ولار بىلەدى. مۇنى مەن ويدان قۇراستىرىپ تۇرعان جوقپىن عوي. ەلگە دۇعاي-دۇعاي سالەم ايتىڭىز», – دەدى كوزىنىڭ جاسىن ءسۇرتىپ تۇرىپ. امانات جۇگى جەڭىلدەسىن دەپ الىستاعى پولياك جەرىنەن ايتىلعان ساعىنىشتى سالەمدى وتانداستارىما جەتكىزۋدى پارىز سانادىم.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا – پوزنان – استانا.