ۇلتتىق كينو: قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ شەشىمى قانداي؟

– «بورات-2» ءتۇسىرىلىپ ءبىتتى دەگەن حابار جەلدەي تاراعان ساتتەن باستاپ الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارى ءوز پىكىرلەرىن جازىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ كينوداعى تەرىس ءيميدجى حالىقتىڭ اشۋىن تۋدىردى. ايتسە دە ءبىر ەلدى وسىن­داي ساندىراق ساتيرا ارقىلى قابىل­داۋ مۇمكىن ەمەس شىعار؟ ەلى­مىزدىڭ كينوداعى وڭ ءيميدجىن قا­لىپ­تاس­تىرۋدىڭ قانداي جولدارى بار؟ «قازاق­فيلم» تاراپىنان بولسىن, الدە مينيسترلىك تاراپىنان دەيمىز بە قانداي ماسەلەلەرگە ءمان بەرىلمەي كەلەدى؟

د.ومىرباەۆ: – شىنىمدى ايتسام, مەن بۇل ءفيلمنىڭ ءبىرىنشىسىن دە كورمەپ­پىن. مۇنداي نارسەلەرگە كوڭىل اۋدارۋدىڭ قاجەتى جوق. «بورسىقتى ۇرعان سايىن سەمىرەدى» دەيدى قازاق. «يت ۇرەدى, كەر­ۋەن كوشەدى» دەيدى شىعىس دانالىعى. تۇسىرە بەرسىن. كىمنىڭ اۋزىنا قاقپاق بولاسىڭ؟ بىلۋىمشە, مۇنى جاساپ وتىرعان انگليانىڭ ەۆرەيلەرى. مەملەكەت مىقتى بولسا, ەل ءىشى تىنىش بولسا, مۇنداي نارسەلەر اسەر ەتپەيدى. ال قالت-قۇلت ەتىپ تۇرعان مەملەكەتتە ءبارى سۇمدىق سياق­تى كورىنەدى. قۇدايعا شۇكىر, ءبىزدىڭ جاعدايىمىز تۇراقتى. مۇنداي وتىرىك كومەديالاردىڭ ار جاعىندا ساياسي تەكە-تىرەست­ەر جاتۋى دا مۇمكىن. كور­شى­لە­رى­مىز­گە, ەۋرازيالىق وداققا قار­سى كۇشتەر بار. سولاردىڭ ىستەپ جۇرگەنى بۇل. ساياسات دەگەن سول. «مەنى مازاقتادى» دەپ كوڭىل اۋدارا بەرسەڭ, ءوز ءىسىڭ قايدا قالادى؟ ءار ادام ءوز ىسىمەن اينالىسۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.

مەنىڭ ويىمشا ءار ادام, ياعني ءار سالاداعى ماماندار ءوز ءىسىن جاقسى, ساپالى اتقارسا, وڭ يميدج وزىنەن ءوزى قالىپتاسادى. «وڭ يميدج قالىپتاستىرۋىم كەرەك» دەگەن ويعا جابىسىپ الۋعا بولمايدى. قازىر الەۋمەتتىك جەلىنىڭ زامانى. ءبىز جەلى ارقىلى جاڭالىقتاردىڭ ءبا­رىن باقىلاپ وتىرمىز. شاحماتتا, ما­نەر­لەپ سىرعاناۋدا, بوكستا جەتىستىككە جەتىپ جاتقان جاستار بار. كينو سالاسىنا دا قاتىستى وسىنى ايتقىم كەلەدى. ەلدىڭ استاناسى جاڭادان سالىنىپ, ءبىر ۇلكەن ءىس ءبىتتى. مۇنىڭ ءوزى – وڭ يميدج. ەگەر حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسارىپ, ءوندىرىس ورىندارى جۇمىس ىستەپ تۇرسا, اۋىلشارۋاشىلىق وركەندەسە, يميدج ءوز-وزىنەن قالىپتاسادى. «سەن ونى قالىپتاستىرۋىڭ كەرەك» دەپ مىندەتتەپ قويۋعا نە جارناماعا جەگۋگە بولمايدى. وندا سەن مازاق بولاسىڭ. تۇسىرگەن ءفيلمىڭ دە جاي عانا جارناما ءۇشىن جاسالعانداي اسەر بەرەدى. ونداي فيلمگە ەشكىم كەلمەيدى.

س.نارىمبەتوۆ: – باياعىدا گيتلەردىڭ يدەولوگى گەببەلس ءبىر ەلدى باعىندىرۋعا مۋزىكا مەن كينو جەتكىلىكتى دەدى. سونىڭ ايتقانى راس. كينو ارقىلى يدەولوگيا قالىپتاسادى. بىراق «بوراتقا» قاتىستى ولاي دەي المايمىن. ارينە, بۇل ەلىمىز ءۇشىن ناشار جارناما ەكەنى راس. بىراق كينونىڭ ماڭايىنداعى ماسەلەلەردى ودان تاراتۋعا بولمايدى. ءبىز قازىر تابيعي قا­زىناسى مول ەل رەتىندە شەتەلدىڭ ولي­گارح­تارىن عانا قىزىقتىرامىز. ال قا­را­پايىم حالىق ءبىزدى بىلمەيدى. ءبىز ءوز تىلىمىزدە سويلەمەيمىز. باسقا تىلدە سوي­لەيمىز. ۇكىمەتتىك دەڭگەيدەگى وتى­رىستاردى كور. وسىنىڭ ءبارى نە؟ قازاق­تىڭ كينوسى مۋزىكاسىنان كەم ەمەس. قازىر كينونىڭ باسىنا بيزنەس ادامىن وتىر­عىزىپ قويدى. ءوزىڭ بىلەسىڭ عوي «مەن ساعان, سەن ماعان» دەيتىن ۇستانىممەن جۇمىس ىستەيدى ولار. مىنە, وسىنداي باس پايدا باستالدى بىزدە. ۇلتتىق كينونى قولداۋ ورتالىعىنىڭ ەكسپەرتتىك كوميسسياسىنان ارىز جازىپ شىعىپ كەتكەنىم سول. ولارعا راحمەت. مەنى توراعا ەتىپ سايلادى. سول جەردەگى قىز-جىگىتتەرگە باسىنان باستاپ قارجى ۇلتتىق كينونى وركەندەتۋگە بەرىلەتىنىن, ەڭ الدىمەن وسىعان ءمان بەرۋىمىز كەرەكتىگىن ايتىپ باقتىم. ال ءتۇسىپ جاتقان ستسەناريلەرگە قاراسام, 90 پايىزى شالدىر-شاتپاق دۇنيەلەر. كوممەرتسيالىق دەتەكتيۆتەر, بوەۆيكتەر, كومەديالار, وعان قوسا ءار جەردەن ۇرلانعان, كوشىرىپ الىنعان بىردەڭەلەر. شەتەلدەن ۇرلانعان, ارينە. تەك ادامدار مەن جەر-سۋ اتتارىن عانا وزگەرتكەن. ونداي فيلمدەردى ۇلتتىق كينونى قولداۋعا ارنالعان اقشاعا ورتاق­تاس­تىرماي-اق, كەز كەلگەن ستۋديادا تۇسى­رۋ­گە بولادى. ودان تۇك تە وزگەرمەيدى. مىنە, ورتالىق قارجىنى كوبىنە وسىنداي فيلمدەرگە ءبولدى. ال ناعىز ونەر ورداسى «قازاقفيلمنىڭ» تولىقمەترلى ء«ولىارا» اتتى جالعىز ءفيلمى ءوتتى. وسىن­داي جاعداي بولىپ جاتىر قازىر كينونىڭ ماڭىندا...

د.سالامات: – «بوراتقا» مەن نە ءۇشىن كوڭىل ءبولۋىم كەرەك. ەگەر ول ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تۇسىرىلمەسە, فيلم جاساۋشىلارمەن ءبىزدىڭ ەلدىڭ سەرىكتەستىگى بولماسا, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىڭ ادامدارى جۇرمەسە, ونداي ارسىزدىق , ۇياتسىزدىق بىزدە بولماسا, ءبىز نەگە وعان شامدانۋىمىز كەرەك؟ ال ەندى ولاي بولعان كۇندە دە ەر-توقىمىمىزدى باۋىرىمىزعا الىپ تۋلاۋدىڭ قاجەتى جوق. ساعان قاتىستى كەمشىلىك كورسەڭ, تۇزە, جوق بولسا, الاڭداما. سول سەبەپتى مەن مۇنى ماڭىزدى ماسەلە دەپ ويلامايمىن. مۇنى كينونى بىلمەيتىن, كينونى سەزبەيتىن جالعان نامىستىڭ جەتەگىندە كەتكەن ادامداردىڭ قوپسىتقان شارۋاسى دەپ ويلايمىن. ال سول فيلمدە ءبىزدىڭ رامىزدەر, قۇندىلىقتارىمىز قورلانىپ جاتسا, حالىقارالىق زاڭ نەگىزىندە ارەكەت ەتۋگە بولادى دەپ ويلايمىن. ال ەندى كينوداعى وڭ ءيميدجدى قالاي قالىپتاستىرۋعا بولادى دەگەنگە كەلسەك, يميدج دەگەندى الدىڭعى قاتارعا شىعارۋدىڭ قاجەتى جوق. مىقتى فيلمدەر, مىقتى ونەر تۋىندىلارى دۇنيەگە كەلسە, يميدج وزىنەن ءوزى قالىپتاسادى. سونى جاساي ءبىلۋ كەرەك. مەن ءۇشىن ەڭ باستى ماسەلە – ۇلتتىق ماسەلە. ەلىمىز قازاق, مەملەكەتتى قۇراۋشى نەگىزگى ۇلت قازاق بولعان سوڭ, كينودا دا نەگىزگى باسىمدىق قازاق ۇلتىنا بەرىلىپ, ونەردە دە بەت-بەينەمىز بولۋعا ءتيىستى. مىسالى, بىزدە قازاق تەاترى بار. ول ءوزىنىڭ بەت-بەينەسىن قالىپتاستىرعان. قازاق ادەبيەتى بار. ول ءوزىنىڭ بەت-بەينەسىن قالىپتاستىرعان. وسىنىڭ ءبارىنىڭ ارقاۋى – ءتىل. «ونەر الدى – قىزىل ءتىل» دەيدى قازاق. بارلىق ونەر ءتىل ارقىلى داميدى. وسى ماسەلەدە ماعان قارسى تۇراتىن ارىپ­تەستەرىم بار. ء«تىلدىڭ نە قاتىسى بار, كينو ول ەڭ الدىمەن كارتينالاردىڭ قوز­عالىسى عوي» دەيدى ولار. سولاي-اق بولسىن. بىردە تانىمال كاريكاتۋراشى عالىم سماعۇل ۇلى «فەيسبۋك» جەلىسىنە ءبىر سۋرەت جاريالادى. كارتينادا ەكى ادام سالىنعان. ءبىرىنىڭ اۋزىنا اق يت كىرىپ بارادى. ەكىنشىسىنىڭ اۋزىنان كوك يت شىعىپ كەلەدى. ياعني «اۋزىنان اق يت كىرىپ, كوك يت شىقتى» دەگەندى بەينەلى تۇردە كورسەتىپ تۇر. ەگەر ءسىز وسى تۇراقتى ءسوز تىركەسىن بىلمەسەڭىز, بۇل كارتينانىڭ ما­ڭىزىنان قۇر قالاسىز. مىنە, ءتىلدىڭ قۇ­دى­رەتى! جالپى, بۇل ءسوزدى بىلمەيتىن ادام دا وسى كارتينانىڭ نە تۋرالى ەكەنىن شامالاپ ۇعۋى مۇمكىن, بىراق ونىڭ نەگىز­گى يادروسىن تۇسىنبەيدى. بۇل ۇلتتىق ەرەك­شە­لىكتەرمەن بايلانىستى دۇنيە. ياعني ۇلت­تىق ءفيلمنىڭ ەرەكشەلىگى تىلدە. تىلدەن قاعىلساڭ, بارىنەن قاعىلاسىڭ. وسى تۇرعىدا قازىر كينو تۇسىرۋشىلەر تىلگە اكتسەنت بەرمەيدى. ۇلتتىق كينو دەگەنىمىز – ولار ءۇشىن جاقسى كينو. ءسويتىپ ۇلتتىق كينو تۋرالى جاڭساق ۇعىم قالىپتاستى. قا­زىرگى كينو تۋرالى زاڭدى پاراقتاساڭىز دا سول. ۇلتتىق كينو بولۋ ءۇشىن كوركەمدىك دەڭگەيى جوعارى بولسا, شىعارماشىلىق توپ قازاقستاندىق بولسا جەتكىلىكتى-مىس. مۇندا ۇلتتىڭ جانى, ءتىلى, ءداستۇرى, ۇعىمى, ءپالساپاسى تۋرالى بىردە-ءبىر ءسوز جوق. قازىر وسى شالاجانسار زاڭعا سۇيەنىپ فيلم تۇسىرۋشىلەر كوبەيىپ كەتتى. ولار بۇرىن دا از ەمەس ەدى. جارايدى, ولار ورىس تىلىندە ءتۇسىرسىن دەيىك, بىراق قازاقشا اۋدارمالارىن ۇعىنىقتى ەتىپ جاساۋعا بولماي ما؟ نەگە ورىس تىلىنەن اۋدارعاندا قازاق تىلىنە بەيىمدەپ اۋدارمايدى؟ ونداي شارتتارعا جاۋاپ بەرمەسە, ۇلتتىق فيلمدەر رەتىندە قابىلدانباۋ كەرەك دەگەن ويدامىن. تىكەلەي اۋدارا سالۋ ارقىلى ۇلتتىق بەت-بەينەنى جوعالتۋ قاۋپى تونەدى. ويتكەنى كينو ەڭ ءبىرىنشى يدەولوگيالىق قۇرال بوپ ەسەپتەلەدى. قازىر كوركەم ادەبيەتتى وقيتىن ادامدار سانى بىرتە-بىرتە ازايىپ كەلەدى. سول سەبەپتى يدەولوگيا قۇرالى كينو تۇزەلمەي, ۇلت تۇزەلمەيدى. وسىعان ءمان بەرىلۋى كەرەك! «ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعى» بىلتىر ەڭ مىقتى ستسەناريلەردى تاڭداپ الىپ, كينو تۇسىرۋگە قارجى ءبولۋ ءۇشىن پيتچينگ وتكىزگەن بولاتىن. قابىلدانعان ستسەناريلەردىڭ ون پايىزى عانا قازاق تىلىندە بولدى. «قانداي ستسەناريلەر جىبەردى, ءبىز سونى قابىلدادىق», دەگەن ءۋاج ايتتى. ولار باسىمدىقتى قازاق تىلىن­دە­گى فيلمدەرگە بەرۋ كەرەك بولاتىن. ويتكەنى مەملەكەتتىك كينو ورتالىق بولعان سوڭ قولدارىندا پارمەنى بار. ولاردىڭ قازاق تىلىندەگى ستسەناريلەردىڭ سانىن دا, ساپاسىن دا كوتەرۋگە مۇمكىندىكتەرى بار. ءتىپتى ولاي بولماعان كۇندە قازاق تىلىندەگى ستسەناريلەر مەن ورىس تىلىندەگى ستسەناريلەردى ەكى ءبولىپ قاراستىرۋ كەرەك ەدى. ەكى تىلدە جازىلعان ستسەناريلەردى ءبىر قاز­انعا ساپ قايناتۋعا بولمايدى. ونداي جاع­دايدا قازاق ءتىلى زارداپ شەگەتىنى تۇ­سى­نىك­تى. زارداپ شەكتى دە... مىنە, وسى نارسە ۇلتتىق فيلمدەردى وركەندەتۋگە اياقتى تۇساپ تۇر.

ن.راحمانقىزى: – ارينە, تۇتاس ءبىر ۇلت, مەملەكەت تۋرالى مۇنداي سارىنداعى فيلمسىماقتى تۇسىرۋگە ەشكىمنىڭ ادامي, مورالدىق, ەتيكالىق قۇقىعى جوق. وسى تەكتەس فيلمدەردىڭ ونەرمەن ءۇش قايناسا دا سورپاسى قوسىلمايتىنى بەل­گىلى عوي. دەنى دۇرىس كەز كەلگەن ادام مۇنى تۇسىنەدى. ءبىرىنشىسى شىققاندا بۇل «قازاقتار, قازاقستان تۋرالى ەمەس, امەريكالىق قوعامدى سىناپ, كەلەمەجدەگەن فيلم» دەگەن پىكىرلەر كەزدەسىپ جاتتى. ويتكەنى فيلم رۋمىنيانىڭ ءبىر دەرەۆنياسىندا تۇسىرىلگەن, قازاققا ۇقسايتىن بىردە-ءبىر كەيىپكەرى جوق. بىلايشا ايتقاندا, ءتۇ­سىرۋ توبىنىڭ اياعى قازاق جەرىنە جەتپەگەن دە. البەتتە, پسەۆدوقازاق, پسەۆدو­قا­زاقستاندىق ءجۋرناليستىڭ «باسىنان كەشكەن وقيعالارىنىڭ» ارتىندا ساياسي ويىنداردىڭ تۇرۋى ابدەن مۇمكىن. مۇنداي سارىنداعى دۇنيەلەرگە نازار اۋدارۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. نازار اۋدارعان سايىن, فيلمگە ءوزىمىز-اق جارناما جاساپ بەرگەنىمىزدى بايقاماي دا قالۋىمىز مۇمكىن. ونسىز دا ءوزىمىزدىڭ كينودا شەشىلمەي جاتقان, نازار اۋدارتاتىن باسقا دا ماسەلەلەرىمىز جەتكىلىكتى. دۇرىسى, سولارعا باسىمىراق كوڭىل بول­سەك, سوندا عانا كوپ نارسەدەن ۇتار ەدىك دەگەن ويدامىن...

كەز كەلگەن مەملەكەت ەكران ارقىلى ءوزىنىڭ وڭ ءيميدجىن جاساۋعا تالپىنادى. ماسەلەن, قازىرگى تاڭدا مۇنىڭ ايقىن ۇلگىسىن الەم كورەرمەنىنە تانىمال تاريحي سەريالدارى مەن فيلمدەرىن ءتۇسىرىپ جۇرگەن تۇركيا ەلىنەن بايقاۋعا بولادى.

كينونى كەزىندە كەڭەس وكىمەتى دە قولى­نان كەلگەنشە قولدانۋعا تىرىسىپ باقتى. مىسالى, 1950 جىلدارى تۇسىرىلگەن كوپتەگەن دەرەكتى جانە كوركەمسۋرەتتى فيلمدەرگە نازار اۋدارساڭىز, قاراپايىم جۇمىسشى, شوپان بولسىن, كەز كەلگەن كەيىپكەردىڭ مۇنتازداي تاپ-تازا, جاپ-جاڭا كيىممەن قوي باعىپ, كىرپىش قالاپ جۇرگەنىن كورەسىز. مۇنداعى ماقسات – وسىنداي فيلمدەر ارقىلى «كەڭەس ەلىنىڭ شوپانى, جۇمىسشىسى جۇپىنى ۇيدە تۇرمايدى, جۇپىنى كيىم كيمەيدى, كوم­مۋ­نيستىك پارتيانىڭ ارقاسىندا باقىتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر» دەگەن ماعىناداعى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءيميدجىن قالىپتاستىرۋ عوي. ناتيجەسىندە, ول فيلمدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى پلاكاتتىق, البومدىق دەڭ­گەيدە قالىپ قويدى. سوندىقتان وڭ يميدج قالىپتاستىرۋ كەرەك دەپ كەيدە وسىن­داي الدامشى ميفتىك دۇنيەلەرگە ۇرى­نىپ قالۋعا دا بولادى.

بايقاپ قاراساڭىز, كينونى ءوز ويىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مۇحيتتىڭ ار جاعىن­دا­عى ەل دە عاجاپ قولدانادى. وتقا سالسا جانبايتىن, سۋعا سالسا باتپايتىن سۋپەر-كەيىپكەرلەرى ارقىلى الەمگە ءوزى قالاعان مودەلدى «مادەنيەتتى» تۇردە تىقپالاپ وتىر. مۇنى كەز كەلگەن فيلمىنەن كورۋگە بولادى. ءبىر قاراساڭىز, جاقسىلىق پەن جا­ماندىق, ماحاببات پەن ز ۇلىمدىق سە­كىل­دى تاقىرىپتاردى قوزعاپ وتىرعان سەكىلدى. بىراق ونىڭ ار جاعىندا ءبارىبىر باسقىنشىلىق يدەياسى, اگرەسسيانىڭ سارىنى «قىلتيىپ» تۇرادى. كورەرمەن كەيدە ونى بايقاماۋى مۇمكىن. ويتكەنى شىم-شىتىرىق وقيعالار, ديناميكا, تانىمال اكتەرلەردىڭ ويىنى, تاعى باسقا ءفيلمنىڭ قانتامىرىندا جاسىرىنىپ جاتقان جاڭاعى ويدى سەزدىرتپەۋى دە, بايقاتپاۋى دا مۇمكىن. بىلايشا ايتقاندا, ءىشى ۋلانعان كامپيتتى جالت-جۇلت ەتكەن جىلتىر, ءتۇرلى-ءتۇستى ادەمى قاعازعا وراعان سە­كىل­دى. ال ەكراننىڭ ادامنىڭ تۇپكى سانا­سىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن قاسيەتى بار. جىل­تىراعان سىرتقى قابىعىنا قاراپ, تام­سانىپ وتىرعاندا, ءىشى ۋلانعان جاڭا­عى كامپيت بىلدىرتپەي-اق ءوز دەگەنىن ىستەي بەرە­دى. ناتيجەسىندە, كورەرمەن اب­جى­لان­عا اربالعانداي, بىرتىندەپ جۇتى­لا بەرەدى, جۇتىلا بەرەدى.

ەكران دەگەنىمىز, ءدال قازىر تەك فيلم­­­دەر عانا ەمەس, وعان قوسا نەشە ءتۇر­لى الەۋمەتتىك جەلىلەر دە بار. ال ول الەۋ­مەت­تىك جەلىلەردە دە نەشە ءتۇرلى باعىت­تاعى اق­پاراتتار ءجۇر. ادامدار ارا­سىنداعى قارىم-قاتىناس تا نەگىزىنەن قول­دارىنداعى كىش­كەنتاي ەكران ارقىلى جۇزەگە اساتىن بولدى. ياعني ادامنىڭ ومىرىندە ەكران باس­تى ورىنعا شىعىپ كەتتى. اسىرەسە قازىرگى تاڭدا ءبىز ءومىردى, الەم­دى تەك ەكران ارقىلى عانا قابىلداپ وتىر­مىز. سوندىقتان ەكران ما­دەنيەتى دەگە­نىمىزدە تەك فيلمدەردى عانا ەمەس, وسى جاعدايدىڭ بارلىعىن ەسكەرە وتى­رىپ, كەشەندى زەرتتەۋ جاساۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن.

– قازاق كينوسىنىڭ قازىرگى باعىتى تۋرالى ويلارىڭىز قانداي؟ وس­ىنىڭ الدىندا عانا رەسەيلىك كينو­سىنشى اندرەي پلاحوۆتىڭ «بو­لا­شاق­تىڭ رەجيسسەرلەرى» دەگەن كىتابىن شو­لىپ شىققان ەدىم. ول 35-55 جاس ارالى­عىن­داعى الەمدىك دەڭگەيدەگى تانىمال رەجيس­سەرلەردىڭ اراسىندا «ەتنوستىق فيگۋرالار» جوق دەگەندى ايتادى. قازاق كينوسى دا اقىرىنداپ سول باعىتقا بەت تۇزەگەن جوق پا؟...

د.ومىرباەۆ: – دەموكراتيالىق ەلمىز عوي. بەينەلەپ ايتقاندا باياعى كەزدەگىدەي ءبىر وتار قويدى ءبىر باعىتقا ايدامايمىز. قازىر ءار اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ باعىتى بار. بىرەۋ كومەديا تۇسىرەدى. بىرەۋ تراگەديا تۇسىرەدى. ال ەندى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇرىنعى كەڭەس وداعى جۇيەسىنەن قالعان ءبىر جەتىستىك – وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇكىمەت كينوعا اقشا ءبولىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە ناعىز ونەر سانالاتىن اۆتورلىق فيلم­دەر­گە دە بەرەدى. وسى جاقسى نارسە. مۇنى جوعالتىپ الماۋىمىز كەرەك. اسىرەسە اۆتورلىق فيلمدەر تەك قانا بيزنەسپەن, اقشا تابۋمەن اينالىساتىن جۇيەگە تۇسپەۋى كەرەك.

وسى جەردە مەكتەپتەن باستاپ كينو ساباعى وقىتىلسا دەيتىن ۇسىنىسىمدى ايتقىم كەلەدى. بۇل تۋرالى كەيىنگى جىل­دارى ءار جەرلەردە ايتىپ ءجۇرمىن. ويت­كە­نى ءبىز اسىل مەن جاسىقتى ايىرا الاتىن كورەرمەندى تاربيەلەۋىمىز كەرەك. وكىنىشكە قاراي, بىزدە ناعىز ونەر تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن مىقتى فيلمدەر كوپ بولعانىمەن, ولاردىڭ كورەرمەنى جوقتىڭ قاسى. ودان سوڭ كينو ينستيتۋتى اشىلۋ كەرەك دەگەن پىكىردەمىن. نەگە دەسەڭىز, ءبىزدىڭ ەلدە ىرگەلى ونەرلەردىڭ ءوز الدىنا جەكە ينس­تيتۋتى بار, ال كينونىكى جوق. قازىر كينو سالاسىن ءۇش جوعارى وقۋ ورنىندا وقىتىپ جاتىر. سول فاكۋلتەتتەردى بىرىكتىرىپ, نەگە جەكە ينستيتۋت اشپاسقا؟ بۇل ويدى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, كينو ءبىزدىڭ ەلدە ۇلكەن ونەر دەڭگەيىنە جەتكەن سالا. كينونى بارلىق ەل تۇسىرەدى. بىراق كينو ونەرى قالىپتاسقان مەملەكەتتەر كوپ ەمەس. ءبىز تمد مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا كينو ونەرى عىلىم دەڭگەيىنە جەتكەن ەلدەردىڭ ءبىرىمىز. مىسالى, رەسەي, قازاقستان, قىرعىزستان كينولارى مىقتى, كينو ءتىلى, ءستيلى, اۆتورلارى بار مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا اتالادى. دۇنيە ءجۇزى بويىنشا دا ەلىمىز كينو ءتۇسىرۋدى ونەر دەڭگەيىنە جەتكىزگەن ساناۋ­­لى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا. ونىڭ ىشىندە اقش جوق دەسەم وتىرىك سياقتى بولۋى مۇمكىن. بىراق راسىندا گولليۆۋدتىڭ فيلمدەرى كوبىنە ويىن-ساۋىق باعىتىندا تۇسىرىلەدى. كينوعا ولار ونەر رەتىندە ەمەس, اقشانىڭ كوزى رەتىندە قارايدى. وسىنى كورەرمەن ءتۇسىنۋى, ءبىلۋى كەرەك.

س.نارىمبەتوۆ: ستۋدەنتتەردەن كىمدى بىلەسىڭدەر دەپ سۇراسام, «ابايدى, مۇقاعا­لي­دى بىلەمىز» دەيدى. بىراق تەرەڭدەپ سۇراسام ەشتەڭە ايتا المايدى. ولار كوپشىلىكتىڭ اۋزىندا جۇرگەن ەڭ «مودنىيلارىن» عانا بىلەدى. ارقايسىسىنىڭ دا ارمانى – رەجيسسەر بولۋ. ولار تارانتينونىڭ, تاعى باسقالاردىڭ كينولارىن كورىپ العان. ال ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق رەجيسسەرلەردىڭ اتتارىن دا بىلمەيدى. سول سەبەپتى جوعارى وقۋ ورنىندا ساباق بەرگەندە ىلعي ءوزىمىزدىڭ اقىن-جازۋشىلاردى, رەجيسسەرلەر مەن ستسەناريشىلەردى ناسيحاتتاپ جۇرەمىن. مەن نەگىزى دارەجاننىڭ ايتقانىن قولدايمىن. ءحىح عاسىردا رەسەيدە مەكتەپتە كينو ءپانى وقىتىلعان. ءبىز دە كينو ءپانىن مەكتەپتە وقىتۋىمىز كەرەك. مۋزىكامەن قاتار كينونىڭ دا «الىپپەسى» وقۋشىلارعا ۇعىنىقتى بولعانى ءجون. قازاق كينوسى مەن الەم كينوسىن مەكتەپ قابىرعاسىنان ۇيرەنۋ ارتىق بولمايدى. گولليۆۋد جىلىنا 400-دەن استام فيلم تۇسىرەدى دەيمىز. سونىڭ 4-5-ءۋى عانا ونەر دەڭگەيىندەگى تۋىندى بولۋى مۇمكىن. قالعانى اتىس-شابىس, دەتەكتيۆ, بيزنەس-جوبالار. كورشى ءۇيدىڭ باقشاسى ۇلكەن, قاۋىن-قاربىزى مول, المالارى ءتاتتى بوپ كورىنەدى عوي قاشان دا. ءبىز ءوز ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى ناسيحاتتاي الماي جاتىرمىز. قازىر ۇرپاقتار اراسىنداعى كۇرەس باستالدى. اكە مەن بالا اراسىندا ماسەلە بار. ءبىر-ءبىرىن تۇسىنبەيدى. شەتەل كينولارىنا ەلىكتەۋدەن تۋعان ماسەلە بۇل. تەك بىزدە ەمەس, كورشى مەملەكەتتەردە دە «امەريكالاندىرۋ» ءجۇرىپ جاتىر. كيىم كيۋدەن باستاپ, سويلەۋگە دەيىن. «وك» دەيمىز قازىر. اكەسىنە قاراپ سۇق ساۋساعىن بەزەپ سويلەيتىندەر بار. اكە-شەشەسىن قارتتار ۇيىنە تاپسىرۋ بىزدە ەشقاشان بولماعان جاعداي ەدى. بۇل قايدان شىقتى؟ وسىنىڭ ءبارىن كينودان كوردى ۇرپاق. ءبىز وسىنىڭ ءبارىن پروكات ارقىلى بويىمىزعا ءسىڭىرىپ جاتىرمىز, ءارى ولاردى قارجىلاندىرامىز.

د.سالامات: – الەمدى اۋزىنا قاراتقان ونەر تۋىندىلارىنىڭ ءبارى ەڭ الدىمەن ۇلتتىق نەگىزىمەن قۇندى. مىسالى, گابريەل گارسيا ماركەستىڭ ء«جۇز جىلدىق جالعىزدىق» رومانىن الايىق. ول وسى رومان ارقىلى الەمدىك دەڭگەيدە كولۋمبيا جازۋشىسى رەتىندە تانىلدى. ول ماگيالىق رەاليزم باعىتىندا جازىلعان شىعارما بولسا دا ءوز ەلىنىڭ, ۇلتىنىڭ بەت-بەينەسىن, ءومىر ءسۇرۋ قاعيدالارىن, ءپالساپاسىن نەگىز ەتتى. سول ارقىلى كولۋمبيانىڭ دا, ءوزىنىڭ دە اتىن شىعاردى. سونداي-اق ف.دوستوەۆسكيدى ايتۋعا بولادى. ورىس ۇلتىنىڭ قايعى مەن قاسىرەتىن, پسيحولوگياسىن اشىپ بەردى. سول قاتاردا تولستويدى, چەحوۆتى ايتۋعا بولادى. جالپى, ادەبيەت پەن كينوعا قويىلاتىن كوركەمدىك تالاپ ءبىر. كينودا دا الەم تانىعان مىقتىلار جەتەرلىك. ف.فەلليني ءوزىنىڭ «اماركورد» اتتى ايتۋلى شىعارماسى ارقىلى يتاليا حالقىنىڭ سان وبرازدارىن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى ارقىلى ءتىزىپ بەرسە, جان دۇنيەسىن اشسا, جان ۆيگو «اتالانتا» ءفيلمى ارقىلى سان سۋرەتكەرگە ۇلگى بولىپ, فرانتسۋز حالقىنىڭ بەت-بەينەسىن كورسەتتى. ۇلتتىق بوياۋ مەن ونەر ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ, سەلبەسىپ بيىككە شىعاتىن نارسە. ءبىزدىڭ قازاق كينوسى وزىندىك بوياۋدان ايرىلىپ بارادى. ۇلكەن فەستيۆالدەرگە ۇلتتىق بوياۋسىز, تەك قازاقستاندىق ۇلت بەينەسىندە جول تارتىپ جاتىر. قازاق كينودا ءوزىنىڭ شىن بەينەسىنەن اداسىپ قالدى.

ن.راحمانقىزى: – ارينە, فيلم­دەر تەك ءبىر باعىتتا عانا ءتۇسىرىلىپ جات­قان جوق. سولاي بولۋى زاڭدى دا. ادەت­تە­گىدەي ولاردىڭ اراسىندا اۆتورلىق, كوممەرتسيالىق, تاريحي تۇلعالاردىڭ ءومىرى تۋرالى تۇسىرىلگەن فيلمدەر دە بار. ماسەلەن, وتكەن جىلى 45-تەن استام فيلم ءتۇسىرىلىپتى. سولاردىڭ اراسىندا بەلگىلى سپورت شەبەرلەرى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ پەن بەكزات ساتتارحانوۆ تۋرالى فيلمدەر بار. تاريحي تاقىرىپتا «توميريس», «قازاق حاندىعى: التىن تاق», «بالۋان شولاق» فيلمدەرىنىڭ تۇسىرىلگەنىن بىلەسىزدەر. «بارىمتا», «قاپ-قارا ادام», «الەمنىڭ مەيىرلى ەنجارلىعى», «تۇلعالىق ءوسۋ ترەنينگى», «ماريام» سەكىلدى اۆتورلىق فيلمدەر دۇنيەگە كەلدى. بىراق سول 45-تەن استام ءفيلمنىڭ 30-عا جۋىعى كوممەرتسيالىق كينونىڭ ۇلەسىندە ەكەن. پايىزعا شاققاندا ءبارىبىر كوممەرتسيالىق فيلمدەردىڭ سانى باسىم بولىپ تۇر.

جالپى, كينوعا ناعىز ونەر, تا­ۋار رەتىندەگى, سونداي-اق يدەولوگيالىق قۇرال رەتىندەگى كوزقاراس بار. ناعىز ونەر رەتىندەگى كوزقاراس كوبىنە اۆتورلىق كينودا كەزدەسەتىنى بەلگىلى. وسى رەتتە ءبىز اۆتورلىق كينومىزبەن ماقتانا الامىز دەپ ويلايمىن. اۆتورلىق فيلمدەرىمىزدى شەتەلدە جاقسى بىلەدى, تانيدى, سىي-قۇرمەتپەن قارايدى. دارەجان ومىرباەۆ, سەرىك اپرىموۆ, ناريمان تورەباەۆ, دانيار سالامات, ەرلان نۇرمۇحامبەتوۆ, ءادىلحان ەرجانوۆ, ەمير بايعازين, شاريپا ورازباەۆا سەكىلدى قازاق اۆتور­لىق كينوسىنىڭ بەلگىلى وكىلدەرى بار. كينو­مىزدى ونەر رەتىندە ساقتاعىمىز كەلسە, اۆتورلىق كينوعا باسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك.

بىزگە ەلىمىزدىڭ تاريحى, ادەبيەتى مەن مادەنيەتى, سپورتى, ولاردىڭ بەلگىلى وكىلدەرى تۋرالى فيلمدەر دە كەرەك. توميريس, جانىبەك حان, كەرەي حان, بالۋان شولاق, ۇشكەمپىروۆ, ساتتارحانوۆ سەكىلدى تۇلعالاردىڭ بۇرىن ەكراندىق بەينەسى بولماعانى بەلگىلى. سوندىقتان وسىنداي تاريحي تۇلعالار تۋرالى فيلمدەردىڭ ءتۇسىرىلۋىنىڭ ماڭىزى زور.

ال اندرەي پلاحوۆتىڭ پىكىرىنە كەلسەك: ءيا, ول ايتىپ وتىرعان ءۇردىس جالپى الەم كينوسىندا بايقالادى. بىراق ورتالىق ازيا, سونىڭ ىشىندە قازاق كينوسىنا بۇل ءۇردىس, قۋانىشىمىزعا وراي, ەنتەلەپ ەندى دەپ ايتا المايمىن. نەگە؟ ويتكەنى بىزدە ۇرپاق ساباقتاستىعى جاقسى ساقتالدى دەپ ويلايمىن. كەشەگى 90-جىلدارى, كەيىنگى ون-ون بەس جىلدا تۇسىرىلگەن فيلم­­­دەر ونىڭ الدىنداعى شاكەن ايمانوۆ, ابدوللا قارساقباەۆ, ءماجيت بەگالين, سۇلتان قوجىقوۆتاردىڭ فيلمدەرىنە مازمۇنى مەن فورماسى جاعىنان مۇلدەم ۇقسامايتىن سەكىلدى كورىنەدى. بىراق جاڭاعى كلاسسيك رەجيسسەرلەرىمىزدىڭ فيلمدەرىندەگى ۇلت, جەر, حالىق تاعدىرى سەكىلدى ماسەلەلەر مەيلى اۆتورلىق, مەيلى جانرلىق فيلمدە (كوپشىلىگىندە) بولسىن, ۇنەمى ايتىلادى عوي. تەك جەتكىزۋ ءۇنى, تەمبرى مەن ءتىلى عانا ءارتۇرلى. ماسەلەن, قازاقتا «اينالايىن» دەگەن تاماشا ءسوز بار. ونى ەركەلەتىپ تە, قاتال ۇنمەن دە, ءيا بولماسا مەيىرلەنىپ تە ايتۋعا بولادى. سول سياقتى عوي.

تاعى ءبىر سەبەبى – ورتالىق ازيا ەل­دە­­رى­نىڭ ىشىندە تەك بىزدە عانا بارلىق كينو ماماندارىن دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارى بار. كينومەكتەبىمىزدىڭ قاينار كوزىندە شاكەن ايمانوۆ, ابدوللا قارساقباەۆ, ءماجيت بەگالين, سۇلتان قوجىقوۆتاردىڭ كوزىن كورگەن, بىرگە جۇمىس ىستەپ, قىزمەتتەس بولعان, سول مەكتەپتىڭ رۋحاني جالعاستىرۋشىلارى امەن قايداروۆ, اكىم تارازي, كامال سمايىلوۆ سەكىلدى تاعى دا باسقا قازاق كينو ونەرىنىڭ بەلگىلى وكىلدەرى بولدى, شاكىرت تاربيەلەدى. كوپ ۇزاماي ساتىبالدى نارىمبەتوۆ, سلامبەك تاۋەكەل, ءدامىر ماناباي, بولات قالىمبەتوۆ, بولات ءشارىپ, دارەجان ومىرباەۆ سەكىلدى تاعى دا باسقا ەلىمىزدىڭ تانىمال كينەماتوگرافيستەرى شاكىرت تاربيە­لەي باستادى. وسى تۇلعالار تاربيە­لە­گەن شاكىرتتەردىڭ ءبىرازى كينوعا, پەداگو­گي­كاعا كەلدى. سوندىقتان ۇرپاقتار سا­باقتاس­تىعىنىڭ ۇزىلمەۋى وتە ماڭىزدى دەپ وي­لايمىن.

سوندىقتان دارەجان قاراجان ۇلىنىڭ ورتا مەكتەپتەردە كينو تۋرالى ارنايى ءپان ءوتۋى كەرەك دەگەن ويىمەن تولىق قو­سىلامىن. بۇل, اربىردەن سوڭ ۇلت­تىڭ, مەملەكەتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن وتە ما­ڭىز­دى. ويتكەنى قازىرگى ۇرپاق قالاساق تا, قالاماساق تا, كىتاپتان گورى ەكرانعا ۇڭىلگەن ۇرپاق ەكەنىن ءبىلىپ وتىرمىز. سول سەبەپتى فيلم كورۋ مادەنيەتىنە, جالپى ەكران مادەنيەتىنە وتە-موتە كوڭىل بولەتىن ۋاقىت جەتتى.

– اۆتورلىق فيلمدەر تۋرا­لى كوزقاراستارىڭىز قانداي؟ مىسالى ول فيلمدەر تەك فەستيۆالدەر ءۇشىن تۇسىرىلەدى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. سوسىن كوبىندە ناسيحاتى كەمشىن. اسىلىندا قانداي اۆتورلاردى ناسيحاتتاۋ كەرەك؟

س.نارىمبەتوۆ: – اۆتورلىق فيلم جاساپ جۇرگەن جىگىتتەر بار. ءادىلحان ەرجانوۆ, سەرىك ابىشەۆ, كەنجەبەك شايقاقوۆ, جاسۇلان بوشانوۆ سىندى جيىرمادان استام جىگىتتەردى بىلەم قازىرگى جاستاردىڭ اراسىنان. ولاردىڭ ىشىنەن دە ءبىرازى ۇلتتىق كينونى قولداۋ ورتالىعى وتكىزگەن پيتچينگكە قاتىستى. بىراق ولاردىڭ ستسەناريلەرى وتپەي قالدى. ءوزى قازاقشا جازىلعان ستسەناري از بولاتىن. ول جەردە قازاقشا تۇسىنەتىن ەرمەك (تۇرسىنوۆ - رەد) ەكەۋمىز عانا. قالعاندارى ورىس تىلدىلەر. ورتالىقتىڭ باستىعى بيزنەس لەدي. ول قارىنداسىم قازاقتىڭ ءيسى شىققان فيلمدەردى جولاتپاۋعا تىرىستى. جامانداپ وتىرعانىم جوق, شىندىقتى ايتىپ وتىرمىن. بۇل جاعدايدان سوڭ ونەر تۋرالى, اۆتورلىق فيلمدەر تۋرالى بىردەڭە دەۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز سياقتى بوپ تۇر. ورتالىقتىڭ قازىرگى رەپەرتۋارلىق ساياساتىنا قاراپ وتىرسام, بىزگە يميدج جاسايتىنىنا سەنگىم كەلمەيدى. ءيا, بىزدە مىقتى اۆتورلار بار, بىراق ولاردى قولداۋ كەرەك قوي. ال بىزدە رەسەيمەن, فرانتسيامەن, تاعى باسقا ەلدەرمەن بىرىككەن جوبالاردى قارجىلاندىرادى. ول ەلدەرگە ءبىزدىڭ اقشامىز عانا كەرەك. سونى ۇعاتىن كەز كەلدى ەمەس پە؟ جالپى, جەمقورلىق قازىر رەسەيدە, وزبەكستاندا كينونىڭ دا ىشىنە كىرىپ كەتتى. بۇل قازىر ۇلكەن پروبلەما. ءبىزدىڭ كينو ورتالىق جەمقورلىقتىڭ قاينار كوزىنە اينالماي تۇرعاندا نە ونى جويۋ كەرەك, بولماسا ول جەرگە جۇرەكجاردى فيلمدەر تۇسىرۋگە قۇشتارلىعى بار, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قاستەرلەيتىن ادامدى وتىرعىزۋ كەرەك دەگەن ويدامىز. سول سەبەپتى ءاسانالى ءاشىموۆ اعامىز باستاعان توپ پرەزيدەنتكە حات جازدىق.

د.سالامات: كينو – ەڭ جاس ونەر. 100 جىلدان ءسال عانا اساتىن تاريحى بار. ا.تاركوۆسكي «زاپەچاتلەننوە ۆرەميا» شىعارماسىندا كينونى باسقا ونەرلەردەن ءبولىپ العىسى كەلەدى. سينتەزدىك ونەر دەگەن ۇعىمنان قاشادى. دەربەس ونەر بولسا دەگەن وي ايتادى. اۆتورلىق فيلم جاساۋشىلار – كينونىڭ شىن بەينەسىن ىزدەپ جۇرگەن ادامدار. ولار كينونىڭ ءتىلىن, پوەتيكاسىن ىزدەيدى. وسىنداي شىن مانىندە ونەر دەڭگەيىندەگى دۇنيەلەردى عانا اۆتورلىق فيلمدەر دەپ ايتۋعا بولادى. ولار ناعىز ونەر يەلەرى بولعاندىقتان, ۇنەمى ىزدەنىس پەن ەكسپەريمەنت جولىندا بولادى. قالىپتى نارسەلەرگە ۇيرەنىپ قالعان كورەرمەن ولاردى قابىلداي الماۋى دا مۇمكىن. وسىنداي جاعدايدا ولار جاسىپ قالماۋى ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قامقورلىق سەزىلىپ تۇرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ارينە مىقتى فيلمدەر دە, مىقتى اۆتورلار دا بار. ولاردى ناسيحاتتاۋ كوپتىك ەتپەيدى. ولاردىڭ ءبىرازى فيلم ءتۇسىرۋ ۇستىندە, كەيبىرەۋلەرى پىسىق بولماعان سوڭ, ومىرگە يكەمسىزدىكتەن بۇعىپ جاتىر.

ن.راحمانقىزى: – اۆتورلىق كينو تۋرالى كوزقاراسىمدى جوعارىدا ايتتىم دەپ ويلايمىن. بىزدە تاماشا اۆتورلىق كينو مەكتەبى بار. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ ناسيحاتى ويداعىداي جاسالىنىپ جاتقان جوق. ارينە بۇل فيلمدەر كورەرمەن ابدەن ۇيرەنىپ قالعان كوممەرتسيالىق دۇنيەلەرگە مۇلدەم ۇقسامايدى. بۇل – ويعا جەتەلەيتىن, تەرەڭ ماعىنالى كينو. جانە ونى كورەرمەننىڭ باسىم كوپشىلىگى قابىلداي بەرمەۋى دە مۇمكىن. قازىرگى كورەرمەن اۆتورلىق كينودان مۇلدەم بەيحابار دەۋگە بولادى. مەن مۇنى جىل سايىن وقۋعا تۇسەمىن دەپ كەلەتىن جاستاردان بايقايمىن. ولار ءۇشىن قازاق كينوسى كوممەرتسيالىق جانە تەلەارنالاردان كورسەتىلەتىن كەيبىر فيلمدەرىمىزبەن عانا شەكتەلەدى. بۇل رەتتە كورەرمەندى دە كىنالاۋدىڭ قاجەتى جوق. ول نەنى ۇسىنادى, سونى كورەدى عوي. سوندىقتان تەك اۆتورلىق كينوعا عانا ەمەس, جالپى قازاق كينوسىنا, ەڭ الدىمەن, وزىمىزدە ۇلكەن ناسيحات جاسالۋى كەرەك.

ءبىز نەگىزىنەن كينو وندىرىسىنە باسىم نازار اۋدارامىز. ارينە, بۇل دۇرىس. بىراق كينو ءوندىرىسى بولعان سوڭ, ونىڭ ناسيحاتى دا بولۋى ءتيىس. تەك بۇگىنگى قازاق كينوسى تۋرالى عانا ەمەس, بۇعان دەيىن دە تۇسىرىلگەن فيلمدەردى, كينەماتوگرافيستەردىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەپ, ەڭبەكتەر شىعارۋ دا ناسيحاتتىڭ ءبىر تارماعى عوي. ياعني, كينو ءوندىرىسى مەن ونىڭ زەرتتەلۋى مىندەتتى تۇردە قاتار جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. ونىڭ كەشەندى ءبىر جۇيەسى بولۋى كەرەك. مىسالى, جىل سايىن مەملەكەت تاراپىنان كينو وندىرىسىنە بولىنەتىن قاراجاتتان قازاق كينوسى تۋرالى ەڭبەكتەردىڭ شىعۋىنا دا نەگە قولداۋ كورسەتپەسكە؟ تەك نيەت قانا كەرەك بۇل جەردە. ماماندار ءوزى جازعان ەڭبەگىن ءوز قاراجاتىنا باسپادان شىعارىپ, سونان سوڭ ونى تاراتۋمەن قاشانعى اينالىسىپ جۇرەدى. بۇل ەندى ناعىز ابسۋرد قوي.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»

– كينوداعى وبرازدارعا ويىسساق. مىسالى, قازاق كورەرمەندەرى وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى تۇسىرىلگەن فيلمدەردەگى بەينەلەردى ۇمىتپايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا كلاس­سيكالىق بەينەلەر جۇرتتىڭ جادىندا ۇزاق ساقتالىپ قالدى. ال كەيىنگى «جاڭا تولقىن» نەگە سونداي كلاسسيكالىق بەينەلەر جاساي المادى؟ قازىرگى رەجيسسەرلەر شە؟ الدە قازىر بەينەلەر ەمەس, «كينو ءتىلى» عانا ماڭىزدى ما؟

د.ومىرباەۆ: – ءار نارسە ءوز ۋاقىتىمەن. كلاسسيكالىق دۇنيەلەردىڭ پايدا بولاتىن ۋاقىتى بار. بىلۋىمشە, قازىر كومپوزيتورلار وپەرا, اقىندار پوەما جازبايدى. ەرتەگىلەر, ەپوستار تۋىپ جاتقان جوق. بۇل جانرلاردىڭ ۋاقىتى ءوتتى. سونداي-اق كلاسسيكالىق دۇنيەلەر دە مەملەكەت قالىپتاسىپ, بىرىگىپ جاتقان تۇستا پايدا بولاتىن نارسە. كلاسسيكا دەگەنىمىز – ىرگەتاس. مىسالى, كينو ونەرىنىڭ ىرگەتاسى قالانىپ قويدى. بەينەلەپ ايتقاندا ەندى تەك ىرگەتاسپەن وتىرمايسىڭ, قابىرعا, شاتىر كەرەك دەگەن سياقتى. كلاسسيكالىق دۇنيەلەر ۇلكەن توپتارعا, حالىققا ارناپ جاسالادى. قازىر ەندى ونەر جەكە ادامعا باعىت الدى. جەكە ادامنىڭ جان دۇنيەسىنە تەرەڭدەپ ەنەتىن دۇنيەلەر جاسالۋدا. سوندىقتان «حالىق, حالىق» دەپ ايقايلاي بەرۋ قاجەت ەمەس. كلاسسيكالىق بەينەلەردىڭ جوقتىعىن مەن وسىلاي تۇسىندىرەمىن. ەندى ولار بولمايدى دا. ولاردىڭ ۋاقىتى ءوتىپ كەتتى.

د.سالامات: – «جاڭا تولقىن» جانە قازىرگى بۋىن نەگە حالىقتىڭ جانىنا جاعاتىن بەينەلەر جاساي المادى دەسەك, مەنىڭشە ولاردىڭ دەنى ورىس تىلىندە ءبىلىم الدى دا, ءتول ادەبيەتتەن گورى ورىس ادەبيەتىن, شەتەل ادەبيەتىن جاندارىنا جاقىن تۇتتى. ارينە, ولاردىڭ جاساعان تۋىندىلارىن وسال دەۋگە بولمايدى. كوركەمدىك قۋاتى مىقتى فيلم­دەر. جىگىتتەردىڭ وزدەرى دە كينو ءتىلىن مەڭگەرگەن. ولار نەگىزىنەن اۆتورلىق فيلمدەر تۇسىرەدى. بۇل جەردە اۆتورلىق فيلمدەردىڭ ەرەكشەلىگى رەتىندە ول فيلمدەردىڭ كەز كەلگەن ادامنىڭ جانىنا جاقىن بوپ كەتپەيتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. ونداي فيلمدەردە بەينەلەر تىم جارقىن بولمايدى, بۇرىنعى, قانىق بولعان كەيىپكەرلەرگە ۇقسامايدى. ءتىپتى اۆتورلاردىڭ اراسىندا كاسىبي اكتەرلەردىڭ ويىنىنان باس تارتىپ, فيلمدەرىنە قاراپايىم ادامداردى تارتقاندارى دا بار. مىسالى, وتكەن عاسىردىڭ 40-50-جىلدارى يتاليادا قالىپتاسقان نەورەاليزم باعىتىندا تۇسىرىلگەن ءبىراز فيلمدەردىڭ بىزدە توسىن كورىنگەنى سودان.

ن.راحمانقىزى: – ۋاقىت وتكەن سا­يىن قوعام دا, ادام دا وزگەرەدى. قاراپ وتىرساڭىز, وسىدان جيىرما-اق جىل بۇرىنعى قازاق پەن بۇگىنگى قازاقتى سالىس­­تىرىپ كورىڭىزشى, وتە كوپ نارسەلەردىڭ وزگەرگەنىن بايقار ەدىڭىز. جيىرما جىلدا الەمدە, قوعامدا, اينالامىزدا تالاي نارسە وزگەردى. جيىرما جىل بۇرىن حالىق جاپپاي تەلەفوننىڭ شاعىن ەكرانىنا «بايلانباعان» ەدى. الدىمەن تەلەفون, ينتەرنەت, سونان سوڭ ءتۇرلى الەۋمەتتىك جەلىلەر, ۋاتساپ, ت.ب. سەكىلدى جاڭالىقتاردىڭ دەندەپ ەنۋى كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە, دۇنيەتانىمىمىزعا كوپ وزگەرىستەر الا كەلدى. قازىر ءبىز شاعىن عانا ەكران ارقىلى الەمدى الاقانىمىزداعىداي كورىپ, ءبىلىپ وتىرمىز. ارينە, مۇنىڭ ءبارى ىشكى سەزىمىمىز بەن ءومىر ءسۇرۋ ريتمىمىزگە دە اسەر ەتپەي قويمايدى. كينو دا اۋادان پايدا بولمايدى عوي. ونى دۇنيەگە اكەلەتىن اۆتورلار دا سول ءسىز بەن ءبىز جۇتاتىن اۋا­­نى جۇتىپ, سۋىن ىشەدى. سوندىقتان قو­عام, اداممەن بىرگە كينو دا وزگەرەدى. ويت­كەنى ول ءبىزدىڭ بۇگىنگى بەينەمىز عوي. جالپى, ءوزىنىڭ ۋاقىتىن, اتموسفەراسىن, ادامداردىڭ كوڭىل كۇيىن بەينەلەي العان فيلم تاريحتا قالادى. «جاڭا تولقىن» كينوسى دا سول 90-جىلداردىڭ قۇجاتى ىسپەتتى تاريحتا قالدى. ءبىر قوعامدىق فورماتتان ەكىنشى فورماتقا اۋىسىپ جاتقان تۇستا كەلگەن كينو عوي. بۇلاي بولۋى زاڭدى دا ەدى. ءتىپتى العاشقى فيلمدەرى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن ەكى-ءۇش جىل بۇرىن پايدا بولدى. وسىنداي تاريحي ساتتە كينونىڭ وزگەرمەي قالۋى مۇمكىن ەمەس. ول جىلدارى تەك كينو ەمەس, تەاتر, ادەبيەت, مۋزىكادا دا تىڭ وزگەرىستەر بولىپ جاتتى. جالپى, قوعامدىق كوڭىل-كۇيدىڭ مىندەتتى تۇردە ونەر مەن ادەبيەتكە ۇلكەن اسەرى بولادى. يتاليانىڭ نەو­رەاليزم, فرانتسيانىڭ «جاڭا تولقىن», نەمىستىڭ ەكسپرەسسيونيزمى ت.ب. كينوسى دا تاقىر جەردە پايدا بولعان جوق. ولاردىڭ دا دۇنيەگە كەلۋىنە بەلگىلى ءبىر تاريحي ساتتەر اسەر ەتتى. سوندىقتان قازاق كينوسىنىڭ تاريحىندا «جاڭا تولقىننىڭ» فيلمدەرى ماڭىزدى ورىن الادى دەپ ويلايمىن. ونىڭ ەڭ جارقىن وكىلدەرى دارەجان ومىرباەۆ پەن سەرىك اپرىموۆ ءالى كۇنگە دەيىن ءوز فيلمدەرىندە ۋاقىتتىڭ, قوعامنىڭ, ونىمەن بىرگە قازاقتىڭ دا قالاي وزگەرگەنىن بەينەلەپ كەلەدى. مەنىڭشە, ەلۋ-ءجۇز جىلدان سوڭ حX عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعى مەن XXI عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىقتارىندا قازاق قانداي بولدى دەگەن سۇراق تۋىنداسا, ونىڭ جاۋابىن كوممەرتسيالىق فيلم­دەردەن ەمەس, وسىنداي فيلمدەردەن تابادى. تەك بۇگىنگى كۇندى عانا ەمەس, كەشەگى تاريحىمىزدى, قازاقتىڭ وتكەن تاعدىرىن ىزدەگەن ادام ساتىبالدى نارىمبەتوۆ, ءدامىر ماناباي, بولات قالىمبەتوۆ, ت.ب. سەكىلدى رەجيسسەرلەردىڭ فيلمدەرىنەن دە تابارى حاق.

– قازاق كينەماتوگرافى بيزنەس زاڭىن قانشالىقتى ۇيرەندى دەپ ويلايسىز؟ ۇكىمەتكە جالتاقتاماي كينو ءتۇسىرۋدىڭ مىسالدارى تۋرالى ايتساڭىزدار. سونداي-اق از اقشامەن تۇسىرىلگەن فيلمدەر قانشالىقتى ءنارلى, ولار مادەني قازىنامىزعا اينالا الا ما؟

د.ومىرباەۆ: – بۇل نەگىزى پروديۋسەرلەرگە قويىلاتىن سۇراق. ءوز باسىم كينونى ءتۇسىرىپ بولعان سوڭ ءارى قاراي بيلىگىم جۇرمەيدى. ارينە سىرتتاي بايقاپ, ءبىلىپ ءجۇرمىن. كومەديالار مەن باسقا دا جانرلاردا ءتۇسىرىپ, اقشا تاۋىپ جۇرگەن جىگىتتەر بار. بۇل رەتتە ا.چەحوۆتىڭ ءبىر اتاقتى حاتى ويىما ورالا بەرەدى. سوندا مىناداي تاماشا وي ورنەگى بار: ء«بىز گوگولدى حالىقتىڭ دەڭگەيىنە تۇسىرمەۋىمىز كەرەك. قايتا حالىقتى گوگولدىڭ دەڭگەيىنە كوتەرۋىمىز قاجەت». سول سياقتى ءبىز كينونى حالىقتىڭ دەڭگەيىنە تۇسىرمەۋىمىز كەرەك دەگەن ويدامىن. ال كوممەرتسيالىق فيلمدەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ جايى بەلگىلى.

س.نارىمبەتوۆ: – جەكە ستۋديالار بيزنەستى ءتاپ-ءتاۋىر مەڭگەردى عوي. مىسالى, اقان ساتاەۆتىڭ «ساتاي فيلم» ستۋدياسىن اتاۋعا بولادى. ول ءوزى مەنىڭ شاكىرتىم. تيمۋر بەكمامبەتوۆ تە قارجى كوزىن تا­ۋىپ, فيلم ءتۇسىرىپ ءجۇردى. بۇلار مىقتى پروفەسسيونالدار. فيلمدەرى بىرەۋگە ۇنايدى, بىرەۋگە ۇنامايدى. ول زاڭدى. مەنىڭشە, جەكە ستۋديالارى بار, بيزنەس زاڭىن ءتاۋىر مەڭگەرگەن جىگىتتەر ەڭ الدىمەن ۇلتتى تانىتاتىن فيلمدەر ءتۇسىرۋدى قولعا الۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.

د.سالامات: – مەن كينوعا بيزنەس دەپ ەمەس, ونەر دەپ قارايتىن بولعاندىقتان, ول جاعىنا ءمان بەرمەيمىن. ۇكىمەتكە جالتاقتاماي, كينو ءتۇسىرىپ جاتىر جىگىت­تەر. ولار كورەرمەننىڭ ىڭعايىنا قا­راي تۇسىرەدى. كورەرمەننىڭ جەتەگىندە تۇسىرىلگەن فيلم ناعىز ونەر تۋىندىسى ەمەس ەكەنى تۇسىنىكتى. كوركەم فيلم تۇسىرەتىن ادام كورەرمەندى جەتەككە الۋ كەرەك.

ن.راحمانقىزى: – جالپى كينونىڭ ەڭ العاشقى قادامىندا-اق ونىڭ تا­ۋار رە­تىندەگى ءبىر قىرى دا قاتار ىلەسە كەلدى. الەمدەگى تۇڭعىش كينوسەانستىڭ (اعايىندى ليۋمەرلەردىڭ فيلمدەرى) ءوزى اقىلى بولدى. سوندىقتان «كوممەر­تسيا­لىق كينو» دەگەن ۇعىم امەريكا مەن ەۋروپا ەلدەرىندە ءبىر عاسىر بۇرىن پايدا بولدى دەسە دە بولادى. اسىرەسە امەريكا بۇل جاعىنان العا شىعىپ كەتىپ, الەمنىڭ كينوكەڭىستىگىن جاۋلاپ العانى وزدەرىڭىزگە بەلگىلى. ءتىپتى كەڭەس كەزەڭىندە دە «كوممەر­تسيالىق» دەگەن ءسوزدى قولدانباسا دا, كاس­سالىق تابىستى فيلمدەرى از بولعان جوق (ويتكەنى كينوپروكات جۇيەسى وتە جاقسى جۇمىس ىستەدى). سولاردىڭ ىشىندە وداقتىق پروكاتقا شىعىپ, كوپ قارا­جات جيناعان «اتاماننىڭ اقىرى», «شابان­دوز قىز», «ۆونگ حانىمنىڭ قۇپيا­لا­رى», ء«ترانسسىبىر ەكسپرەسى» سەكىلدى «قازاقفيلم» ستۋدياسىنىڭ فيلمدەرى دە بولدى. «كوممەرتسيالىق كينو» دەگەن ۇعىمنىڭ العاشقى ۇشقىندارى 2000 جىلداردىڭ ورتاسىندا پايدا بولدى. مىنە سودان بەرى وتكەن ون بەس جىل ىشىندە, اسىرەسە كەيىنگى ءتورت-بەس جىلدا كينوعا بيزنەس رەتىندە قارايتىن كادۋىلگى ءداستۇرلى كوممەرتسيالىق كينو قالىپتاسىپ كەلە جاتىر دەپ ويلايمىن. كينوبيزنەستىڭ زاڭىن مەڭگەرگەندەردىڭ قاتارى كوپ بولماسا دا, بارشىلىق. ماسەلەن, اقان ساتاەۆ, نۇرتاس ادامباي, نۇرلان قويانباەۆ, بايان ەسەنتاەۆالاردى ايتۋعا بولادى. ولاردىڭ اراسىنان اقان ساتاەۆتىڭ فيلمدەرى ەرەكشەلەنەتىنى بەلگىلى.

دوڭگەلەك ۇستەلدى ۇيىمداستىرعان

ايگۇل سەيىل,

«Egemen Qazaqstan»