كەشە ەلورداداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا قازاقستاننىڭ VI ازاماتتىق فورۋمى ءوز جۇمىسىن باستادى. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مەن قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسى بىرلەسىپ وتكىزىپ وتىرعان بۇل جيىننىڭ باستى تاقىرىبى «مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى اياسىنداعى ازاماتتىق قوعام جانە زاماناۋي سىن-قاتەرلەر» دەپ اتالادى.
فورۋمعا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىنان كەلگەن ءىرى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى, ۇكىمەتتىڭ بىرقاتار مۇشەلەرى, سونداي-اق ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. قاتىسقان دەلەگاتتار مەن ارنايى شاقىرىلعان قوناقتاردىڭ جالپى سانى 600 ادامعا جۋىقتايدى. ال جيىننىڭ جالپى وتىرىسىنا قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسىنىڭ باسشىسى نۇرلان ەرىمبەتوۆ مودەراتورلىق ەتتى.
كەشە ەلورداداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا قازاقستاننىڭ VI ازاماتتىق فورۋمى ءوز جۇمىسىن باستادى. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مەن قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسى بىرلەسىپ وتكىزىپ وتىرعان بۇل جيىننىڭ باستى تاقىرىبى «مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى اياسىنداعى ازاماتتىق قوعام جانە زاماناۋي سىن-قاتەرلەر» دەپ اتالادى.
فورۋمعا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىنان كەلگەن ءىرى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى, ۇكىمەتتىڭ بىرقاتار مۇشەلەرى, سونداي-اق ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. قاتىسقان دەلەگاتتار مەن ارنايى شاقىرىلعان قوناقتاردىڭ جالپى سانى 600 ادامعا جۋىقتايدى. ال جيىننىڭ جالپى وتىرىسىنا قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسىنىڭ باسشىسى نۇرلان ەرىمبەتوۆ مودەراتورلىق ەتتى.
ەكى جىلدا ءبىر وتكىزىلەتىن ازاماتتىق فورۋمدار ەلىمىزدىڭ باستى دەموكراتيالىق داستۇرلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى ءارى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ اشىق پىكىر الىساتىن ۇنقاتىسۋ الاڭى سانالادى. سوندىقتان بولسا كەرەك, فورۋمدا العاشقى بولىپ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆ ءسوز الىپ, ەلىمىزدەگى «ءۇشىنشى سەكتوردىڭ» دامۋ بارىسىنا, ولارعا ۇكىمەت تاراپىنان كورسەتىلىپ كەلە جاتقان قولداۋ-كومەكتەر جايىنا توقتالىپ ءوتتى. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارىنىڭ اتاپ وتكەنىندەي, بۇگىنگە دەيىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا قولداۋ كورسەتۋگە باعىتتالعان قۇجاتتار ازىرلەنىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسى قۇرىلدى. سونداي-اق, ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسى دايىندالدى.
بۇدان ەكى جىل بۇرىن «ءۇشىنشى سەكتورعا» مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس بەرۋ ماسەلەسىن التى مينيسترلىك دايىنداعان بولسا, بۇگىندە وسى ماسەلەمەن سەگىز مينيسترلىك اينالىسىپ كەلەدى, دەدى ب.ساعىنتاەۆ. مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستاردى ورىنداۋدان اۋىل-سەلولارداعى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار دا سىرت قالىپ جاتقان جوق. بيىلعى جىلى اۋىلدىق جەرلەردە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قارجى كولەمى 6 ميلليارد تەڭگەدەن اسىپ ءتۇستى. ازاماتتىق قوعام سەكتورلارىنا قولداۋ كورسەتۋ الداعى جىلدارى دا جالعاساتىن بولادى. دايىندالعان «ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن تالقىلاۋعا «ءۇشىنشى سەكتور» دا بەلسەنە قاتىسادى دەگەن سەنىمدەمىن.
سونىمەن قاتار, ب.ساعىنتاەۆ بۇل فورۋم مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جۇيەلى جۇمىس ىستەۋىنە جاڭاشا سەرپىن بەرەتىنىن دە اتاپ ءوتتى. قازىرگى كەزدە كوپتەگەن پروبلەمالىق ماسەلەلەردى شەشۋدى كوزدەيتىن وسى زاڭ جوباسىن فورۋمعا قاتىسىپ وتىرعان ءتيىستى مينيسترلىك باسشىلارى مەن وكىلدەرىن وسى جيىن الاڭىندا كەڭىنەن تالقىلاپ, قاجەت بولعان جاعدايدا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىنە نازار اۋدارۋعا شاقىرامىن, دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.
بۇلاردان بولەك, ول ەلىمىزدە كەز كەلگەن نورماتيۆتىك قۇجاتتى دايىنداۋعا ۇەۇ-نىڭ قاتىسۋى مىندەتتى ەكەنىنە, سونداي-اق, ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن ۇيىمداستىرۋ, «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋ, شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋ سياقتى ۇلتتىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ بارلىق كەزەڭدەرىنە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ رەسۋرستارىن تارتۋ ماڭىزدى فاكتور بولاتىندىعىنا دا توقتالدى.
پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باعلان مايلىباەۆ قۇتتىقتاۋ سوزىندە ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋعا ازاماتتىق قوعام شەت قالمايتىنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ءىس جۇزىنە اسىرۋعا ازاماتتىق قوعام دا سۇبەلى ۇلەس قوسا الادى, دەدى ب.مايلىباەۆ وسى جونىندە. ستراتەگيانىڭ قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋىندا كوزدەيتىن باستى مىندەتى – مەملەكەت پەن قوعامنان تەڭ جاۋاپكەرشىلىك پەن جەمىستى ىنتىماقتاستىقتى تالاپ ەتەتىندىگىندە جاتىر.
پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, سونداي-اق, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ەلىمىزدەگى ەڭ قارقىندى دامۋشى ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىنا توقتالدى. شەشەننىڭ اتاپ وتۋىنشە, مەملەكەت ءوزىنىڭ ازاماتتىق سەكتورداعى وكىلەتتىلىگىنە بايلانىستى ناقتى قۇقىقتارعا يە. ءارى ول مەملەكەتتىك تاپسىرىستىڭ ساپالى ورىندالىپ, ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلۋىن تالاپ ەتۋگە قۇقىلى. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە 27 670 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم بار.
جەتەكشى ساراپشىلاردىڭ باعالاۋلارى بويىنشا, ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتور ەلىمىزدەگى ەڭ قارقىندى الەۋمەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. بۇل – قازاقستان حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىرى جۇمىس ىستەيتىن, ياعني 1 ميلليون ەڭبەك ادامىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىسى. جۇرگىزىلگەن ساۋالداماعا قاراعاندا, قازاقستاندىقتاردىڭ 60 پايىزدان استامى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەتى جونىندە بىلەدى. ال تاعى 40 پايىزدايى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى جانە ولاردىڭ قانداي سالادا, نەندەي جۇمىستارمەن اينالىساتىندارىن ناقتى اتاپ بەرە الادى.
پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بۇگىنگى كۇنى «ءۇشىنشى سەكتوردىڭ» الدىندا تۇرعان نەگىزگى ءمىندەتتەردى دە اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە جانە الداعى ۋاقىتتا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردان ساتىپ الىناتىن قىزمەت تۇرلەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس جۇيەسىن جەتىلدىرىپ, ولاردىڭ ورىندالۋ بارىسىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلۋى ءتيىس.
بۇدان كەيىن ءسوز العان ەقىۇ-نىڭ قازاقستانداعى ورتالىعى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى جاننەت كلەتتسەر ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ دەموكراتيانىڭ باستى كورىنىسى ەكەنىنە توقتالدى. شەشەننىڭ اتاپ وتۋىنشە, قازاقستاندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قارقىندى دامىپ كەلەدى. ولاردىڭ قىزمەتىن جانداندىرۋعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلۋدە. بۇعان مىسال رەتىندە ول ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس بويىنشا ويداعىداي جۇمىس ىستەي باستاعانىن كەلتىردى.
شىعىسقازاقستاندىق دەلەگات ۆيتالي كۋليكوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا 2014-2020 جىلدارى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى دامىتۋ جونىندەگى تۇجىرىمدامالىق قۇجاتتىڭ بۇرىنعى قۇجاتتارعا قاراعاندا كوپ ەرەكشەلىكتەرى بار. وسى قۇجاتتى دايىنداۋعا كوپتەگەن سالالاردان 150-دەن استام ساراپشى قاتىستى. ۇسىنىستار مەن پىكىرلەر مۇقيات تالداۋدان وتكىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قۇجات جوباسى ازىرلەندى. وندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى دامىتۋدىڭ بارلىق ماسەلەلەرى كورىنىس تاپقان. ەندى ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدى جانداندىرۋدى كوزدەيتىن «ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى» زاڭ قاجەت.
كەلەسى كەزەكتە دەلەگاتتارعا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جۇمىسى تۋرالى ايتۋ ءۇشىن ءسوز بەرىلدى. وندا ءبىرىنشى بولىپ ماڭعىستاۋ وبلىسى اليانسىنىڭ ءتورايىمى جاقسىگۇل ماحانبەتوۆا ءسوز الىپ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ بويىنشا ءوز ويلارىمەن ءبولىستى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى دامىتۋ – وتە ماڭىزدى ماسەلە. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىندا كورىنىس تاپقان. وسى قۇجاتتا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ماڭىزدىلىعىنا قانشالىقتى كوڭىل بولىنگەنىن كورۋگە بولادى, دەدى ول. وسىلاي دەي كەلىپ, ول ستراتەگيالىق ماڭىزى زور قۇجاتتا كورسەتىلگەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا قولداۋ كورسەتۋ كەز كەلگەن پروبلەماعا نەمقۇرايلى قاراي المايتىن ءاربىر ازاماتتىڭ مىندەتى ءارى پارىزى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
وسى جەردە شەشەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن ودان ءارى دامىتۋ بويىنشا ءوزىنىڭ بىرنەشە ۇسىنىسىن جاسادى. ج.ماحانبەتوۆا الدىمەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنىڭ اشىق جانە جاريا تۇردە بولۋى كەرەكتىگىن, ەگەر ءبارى جابىق تۇردە جانە استىرتىن جاسالسا, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ وعان سەنىمى جوعالاتىنىن اتاپ كورسەتتى. وسىعان بايلانىستى ول ۇەۇ ماقساتى مەن مىندەتىن تولىقتاي ايقىنداپ, قوعامدىق ۇيىمدار جانىنان كەڭەستەر قۇرىپ, سولاردىڭ جۇمىسى ارقىلى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن باقىلاۋدى ۇسىندى.
ەگەر ۇەۇ جانىنان قوعامدىق كەڭەستەر قۇرىلسا, مەملەكەت جانە باسقا دا ۇيىمدارعا بولىنگەن قارجىنىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە جۇمسالعانىن باقىلاۋعا بولادى. بۇل كەڭەستەر ۇيىمداردان اشىق ەسەپ بەرۋدى تالاپ ەتسە, حالىق تا اقشانىڭ قانداي ماقساتقا جۇمسالعانىن بىلەتىن بولادى, دەدى ول. سونىمەن بىرگە, ول قازىرگى كەزدە ۇەۇ-نىڭ جۇمىسى تەك استانا مەن الماتى جانە وبلىس ورتالىقتارىندا جۇرگىزىلسە, اۋدان جانە اۋىلدىق جەرلەردە مۇلدەم كورىنبەي كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. وسى ماسەلەگە قىنجىلىسىن ءبىلدىرىپ, الداعى كەزدە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن الەۋمەتتىك تاپسىرىسقا بولىنەتىن لوتتاردى اۋىلدىق ايماقتارعا كوبەيتۋدى ۇسىندى.
قازىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ۇەۇ جۇمىسىنا بولىنەتىن قارجىنىڭ جارتىسى استانا مەن وبلىس ورتالىقتارىندا قالىپ قوياتىنىن جاسىرا المايمىز. ال اۋىلدىق ايماقتارعا ول تىپتەن جەتپەيدى دەسەم بولادى. سوندىقتان حالىق اراسىندا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن كورسەتۋ ءۇشىن بىزگە الدىمەن اۋىلدىق جەردە ۇەۇ-نىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋىمىز كەرەك. سوندا عانا مەملەكەت پەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ حالىققا قىزمەتى كورىنەدى, دەدى ول.
وسىدان كەيىن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر وداعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى راحىم وشاقباەۆ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى قولداۋدا اتالعان وداقتىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىسى تۋرالى ايتىپ بەردى. ول قوعامدىق ۇيىمداردى قولداۋ جانە دامىتۋ ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى ماسەلە ەكەنىن, سوندىقتان «اتامەكەن» وداعى ۇەۇ-نىڭ قىزمەتىن بىرنەشە جىلدان بەرى قولداپ, كوپتەگەن ۇيىمدارمەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. وسى رەتتە «اتامەكەن» وداعى, ەڭ باستىسى, ءبىلىم بەرۋ, سونىڭ ىشىندە كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋگە نازار اۋدارىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن اينالىساتىن ازاماتتارعا قولۇشىن سوزىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
فورۋمدا ساياساتتانۋشى دوس كوشىمنىڭ ءسوزى اسەرلى دە قىزىقتى شىقتى. ول دا ءوزىنىڭ بىرنەشە ۇسىنىسىمەن ءبولىستى. مۇندا د.كوشىم اۋەلى ۇەۇ-نىڭ اتاۋىنا وزگەرىس جاساۋدى ۇسىندى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار دەگەن اتاۋدان گورى, قوعامدىق ۇيىمدار دەسەك جاقسى بولار ەدى. ويتكەنى, قوعامدىق دەگەننىڭ ءوزى مەملەكەتتىڭ كومەگىنسىز, ءوز كۇشىمەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىنا, باسقا دا ماسەلەلەرىنە قولداۋ كورسەتىپ جاتقان ۇيىم دەگەندى بىلدىرەدى, دەدى ول. سودان كەيىن قازىرگى كەزدە ۇەۇ-نىڭ جۇمىسى كوبىنە ورىس تىلىندە جۇرگىزىلىپ, مەملەكەتتىك ءتىلىمىز مۇلدەم ەسكەرۋسىز قالىپ كەلە جاتقانىن, وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن تازا قازاق تىلىندە جۇرگىزۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلامالاردىڭ بولۋى كەرەكتىگىن ايتتى. وسى باعدارلامالاردىڭ جاسالىپ, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تاراتىپ بەرىلۋىن ۇسىندى.
مىسالى, ەلىمىزدە بىتىمگەرشىلىكتى وقىتاتىن 10 باعدارلاما بولسا, قازىر ءبىز سونىڭ بىرەۋىن دە مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزەتىن مامانداردى تاپپاي كەلەمىز. ەگەر ءدال قازىر ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىن ارالايتىن بولساڭىزدار, قوعامدىق ۇيىمدار بەلسەندىلەرىنىڭ ءبارى دە جۇمىسىن تەك مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ كەرەك دەگەن تالاپتارىن ايتار ەدى. سوندىقتان مەن دە ۇەۇ-نىڭ قىزمەتى قازاق تىلىندە دە جۇرگىزىلۋى كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتامىن, دەدى ول.
د.كوشىم ءوزىنىڭ تاعى ءبىر ۇسىنىسىن ءبىلدىردى. ونىسى بۇعان دەيىن فورۋمدا ايتىلعان قوعامدىق كەڭەستەر قۇرۋ تۋرالى ماسەلەگە سايدى. وسىعان بايلانىستى شەشەن قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى مىناداي مىسالدار كەلتىردى. مۇندا ول قازىرگى كەزدە جەرگىلىكتى اكىمدەر ۇەۇ-نىڭ جۇمىسىنا وزدەرىنىڭ ءبىر وكىلدەرىن جىبەرە سالۋدى داستۇرگە اينالدىرعانىن, سول سەبەپتى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتى كوبىنە اكىمدىكتىڭ كوڭىلىنە قاراۋمەن وتەتىنىن, ولاي بولماۋى ءۇشىن بىزگە دامىعان ەلدەردەگى سياقتى اشىقتىق پەن جاريالىلىق قاجەت ەكەندىگىن, ءارى وسى ماقساتتا قوعامدىق ۇيىمدارعا اكىمشىلىك قىزمەتكەر ەمەس, كەز كەلگەن ەلدىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەتىن ادام كەرەك ەكەندىگىن اتاپ ايتتى.
بۇدان كەيىنگى كەزەكتە ءسوز تىزگىنىن ەلىمىزدەگى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ «جاڭا ءومىر» بەلسەندىلىككە بەيىمدەۋ ورتالىعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى اسلان دابىلوۆ الدى. ول ءوزىنىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتورعا قالاي كەلگەنىن, قازىرگى ۋاقىتتا قانداي جۇمىستار اتقارىپ جۇرگەنىن ايتىپ بەردى. مەن وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن جول-كولىك وقيعاسىنا تاپ بولدىم. سونىڭ سالدارىنان مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا ارنالعان قولارباعا تاڭىلدىم. كوپ ۋاقىت ۇيدە وتىردىم. كەيىن ويلانا كەلە, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا بارىپ, ءوزىم سەكىلدى قامكوڭىل جاندارعا قولۇشىن بەرىپ, قولداۋ كورسەتۋىم كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلدىم. ءبىز, مىنە, وسىلايشا, باستاماشى توپ قۇرىپ, قوعامدىق بىرلەستىگىمىزدى ومىرگە اكەلدىك. ءبىزدىڭ بىرلەستىگىمىزدىڭ اتى – «جاڭا ءومىر». مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار كەز كەلگەن قامقورلىققا, مەيىرىمگە ءزارۋ ەكەنىن بىلەسىزدەر. جاقىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت قورىنىڭ باستاماسى اياسىندا ءبىزدىڭ قوعامدىق بىرلەستىك ارنايى جوبا بويىنشا جەڭىمپاز اتاندى. «جاڭا ومىردە» 5 كلۋب جۇمىس ىستەيدى. ولاردا مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى جاندارعا ارنالعان ءتۇرلى ۇيىرمەلەر بار. جالپى العاندا, 37 ادام بۇل ۇيىرمەلەرگە اپتاسىنا ەكى-ءۇش رەت بارادى, دەدى ول ءوز سوزىندە.
سونداي-اق, قوعامدىق بىرلەستىك وكىلى جاقىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ۇيىمداستىرعان «ەڭ ۇزدىك الەۋمەتتىك جوبا» بايقاۋىن جەڭىپ العاندارىن جەتكىزدى. قۇرىلعان جىلداردان بەرى ءبىزدىڭ ۇيىم جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى دەپ ويلايمىن. الداعى ۋاقىتتا دا ءوزىمىزدىڭ جۇمىستارىمىزدى جالعاستىرا بەرمەكپىز, دەدى ول ءسوزىنىڭ سوڭىندا.
جيىن كەزىندە ءسوز العان مادەنيەت جانە اقپارات ۆيتسە-ءمينيسترى ارمان قىرىقباەۆ ساياساتكەر دوس كوشىم كوتەرگەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار سالاسىنداعى قازاق ءتىلى ماسەلەسى تۋرالى ءوز ويىن جەتكىزدى. بۇل – ءبىزدى دە تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلە. بيىلعى جىلدىڭ اياقتالۋىنا ەكى اي عانا قالدى. كەلەسى جىلدىڭ باسىنان باستاپ, ۇكىمەتتىك دەڭگەيدەگى ارنايى باعدارلاما بولماسا دا, شىنىندا بەلگىلى ءبىر ناتيجەگە جەتكىزەتىن جوبا جاسايىق. ءبىز ءوز دەڭگەيىمىزدە, مۇمكىندىگىنشە وعان قولداۋ كورسەتەمىز, دەدى ا.قىرىقباەۆ.
ال ازاماتتىق اليانس ۇيىمىنىڭ باسشىسى نۇرلان ەرىمبەتوۆ جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن ەلدىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە اۋداردى. بۇگىندە الەمدە, جەر شارىندا ءتۇرلى جاعدايلار مەن وقيعالار بەلەڭ الۋدا. ونداي جاعدايلاردى افريكادان, ازيادان, ەۋروپادان كورۋگە بولادى. بۇلاردىڭ بارلىعى الەمنىڭ قۇبىلمالى جاعدايدى باستان كەشىپ وتىرعانىن بايقاتادى. ال مۇنداي ەلگە سىرتتان كەز كەلگەن قاۋىپتىڭ ءتونۋى وڭاي. سوندىقتان, مۇنداي جاعدايلاردا ازاماتتىق قوعامنىڭ ورنى وراسان. ءبىز بۇگىن, مىنە, وسى ماسەلەگە ايرىقشا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدە ءتۇرلى الەۋمەتتىك تاپسىرىستار جۇزەگە اسىرىلۋدا. ياعني, مەملەكەت ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا كوڭىل بولۋدە. بىراق, ءبىز وسىنىڭ بارلىعىن يگەرە الامىز با, بىزدە قوعامعا قاجەتتى ناقتى جوبالار بار ما, ولاردى جۇزەگە اسىراتىن مىقتى ازاماتتار قانشالىقتى كوپ دەگەن ساۋالدار تۋىندايتىنى دا جاسىرىن ەمەس. دەمەك, وسىعان سايكەس, ءبىزدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمىز دە ارتۋى كەرەك, دەدى ن.ەرىمبەتوۆ.
سونداي-اق, ول ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن الدىمەن قاراپايىم حالىق قولداۋ, باعالاۋ قاجەتتىگىن, حالىق قولداعان كەزدە ەشكىمنەن قورىقپاۋعا بولاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. سونىمەن قاتار, ءبىز بۇگىن ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان ادامداردىڭ ورتاسىنا كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. ولار نە ىستەپ ءجۇر, قالاي ءومىر سۇرۋدە دەگەن ساۋالدار توڭىرەگىندە دە ويلانۋىمىز كەرەك. ياعني, ءبىز قازاقستان وتباسىلارىندا نە بولىپ جاتىر, قانداي جاعدايلار بار دەگەنگە نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. سەبەبى, ءتۇرلى زورلىق-زومبىلىقتىڭ, ءسۋيتسيدتىڭ بەلەڭ الۋى قوعامدى ەرىكسىز ويلاندىرىپ وتىر. مەملەكەت بىرەۋدىڭ ۇيىنە كىرە المايدى. وعان قۇقى جوق. بىراق, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ مۇمكىندىگى بار. ءبىز, مىنە, وسى ماسەلە تۋراسىندا ويلانۋىمىز قاجەت. جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىمىز كەرەك. ازاماتتىق قوعام كوپ جاعدايدا وسى ءۇشىن قاجەت, دەدى ازاماتتىق اليانس ۇيىمىنىڭ باسشىسى.
* * *
قازاقستاننىڭ VI ازاماتتىق فورۋمىنىڭ اياسىندا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن بىرلەستىكتەر وكىلدەرى, دەلەگاتتار ەلىمىزدىڭ مينيسترلىكتەرى مەن ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارىمەن دە كەزدەستى. كەزدەسۋ سۇراق-جاۋاپ تۇرىندە ءوتتى.
ماسەلەن, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن سەكتسيالىق وتىرىسقا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى جاننا قۇرمانعاليەۆا قاتىسىپ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىنىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. سۇراق جانە جاۋاپ پىشىنىندە وتكەن وتىرىستا ەلىمىزدىڭ جەر-جەرىنەن كەلگەن دەلەگاتتار مينيسترلىكتىڭ جاۋاپتى حاتشىسىنا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى وزدەرىن تولعاندىرىپ جۇرگەن سۇراقتارىن قويدى. ال ج.قۇرمانعاليەۆا ولارعا ناقتى جاۋاپ قايتارىپ, ماسەلەنى شەشۋ جولدارىن ايتىپ وتىردى.
ماسەلەن, «سۋحارۋشكا» حالىق ءانسامبلىنىڭ جەتەكشىسى زينايدا ۆولكوۆانىڭ ءانسامبلدى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى قويعان سۇراعىنا جاۋاپتى حاتشى بۇل جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ قۇزىرىنداعى ماسەلە ەكەنىن, دەسەك تە, مينيسترلىك اكىمدەرگە ءانسامبلدى قولداۋ تۋرالى ارنايى حات جىبەرەتىنىن ايتتى. سول سياقتى ول اقتوبە وبلىسى دەلەگاتتارىنىڭ وزگە ۇلت وكىلدەرىنە ساباق بەرەتىن, ولارعا مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتەتىن وقىتۋشىلاردى قولداۋعا بايلانىستى قويعان سۇراقتارىنا ج.قۇرمانعاليەۆا قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە 100-گە تاياۋ ءتىل ۇيرەتەتىن ورتالىقتاردىڭ بار ەكەندىكتەرىن, 2020 جىلعا دەيىنگى باعدارلاما بويىنشا ولاردىڭ بارىنە مينيسترلىك تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلەتىنىن اتاپ ايتتى. دەگەنمەن, ج.قۇرمانعاليەۆا بۇگىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتەتىن وقىتۋشىلاردىڭ سانى از بولعاندىقتان, ماسەلەنىڭ ءالى دە تولىقتاي شەشىلمەي جاتقانىن جاسىرمادى.
وسىدان كەيىن دە مينيسترلىكتىڭ جاۋاپتى حاتشىسىنا وزگە دە كوپتەگەن سۇراقتار قويىلىپ, تياناقتى جاۋاپتار قايتارىلدى. ولاردىڭ ءبارى دەرلىك مادەنيەت جانە اقپارات سالالارىنا ارنالدى.
ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسلان سارىنجىپوۆپەن وتكەن كەزدەسۋدە ول: «جاقىندا ۇكىمەتتە ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى تۋرالى ماسەلە قوزعالعانىن بىلەسىزدەر. بۇل ماسەلە مينيسترلىكتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا دا تالقىلاندى. وسى ورايدا, بۇل فورۋمنىڭ ءبىز ءۇشىن ماڭىزى زور. سەبەبى, ءبىزدىڭ ۆەدومستۆونىڭ نەگىزگى باعىتتارى – اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ, قوعامدىق ۇيىمدارمەن, قوعاممەن ءوزارا ۇنقاتىسۋدى دامىتۋ. سەبەبى, ءبىلىم مەن عىلىم ماسەلەسى بارلىعىمىزدى, ءاربىر وتباسىن تولعاندىرادى. دەمەك, كەز كەلگەن ماسەلە ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىنا اسەر ەتىپ وتىرادى. ولار ۇلكەن اۋقىمداعى ماسەلەلەر, جۇيەلى تۇردە شەشۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر بولىپ بولىنەدى. بۇل ورايدا, ءبىز ءۇشىن ۇنقاتىسۋدىڭ, كەرى بايلانىستىڭ, ونىڭ ىشىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن, قوعامدىق بىرلەستىكتەرمەن بايلانىس ورناتۋدىڭ ماڭىزى زور. ءبىزدىڭ باعدارلامالارىمىزدى, ولاردىڭ مازمۇنىن, كوتەرگەن ماسەلەلەرىمىزدى قوعامدىق پىكىردى ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسىرامىز. سوندىقتان, ۇنقاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مۇنداي الاڭدار ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى. الداعى ۋاقىتتا مۇنداي مازمۇنداعى ۇنقاتىسۋلار ۇزىلمەيدى دەپ ويلايمىز, دەدى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى.
دەلەگاتتار ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ سوزىنەن كەيىن وزدەرىن تولعاندىرعان ساۋالدارىن قويىپ, جاۋاپتار الدى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
داستان كەنجالين,
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ.