* پرەزيدەنت تاپسىرماسى قالاي ورىندالۋدا؟
بۇگىنگى قوردالانىپ قالعان ءتۇيىندى ماسەلەلەردى تۇبەگەيلى شەشپەيتىنىن پەتروپاۆلداعى جاعدايدان انىق بايقاۋعا بولادى
الەۋمەتتىك سالادا كۇرمەۋى قيىن جايتتاردىڭ ءبىرى – بالاباقشالارداعى ورىن جەتىسپەۋشىلىگى. ماسەلەنىڭ ءالى وتكىر كۇيدە قالعانىن پرەزيدەنت ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا قاداپ ايتتى. بۇگىندە ءسابي دۇنيەگە كەلىسىمەن مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمە كەزەگىنە قويۋ ءۇردىسىنىڭ جاپپاي سيپات العانى ەشكىمگە تاڭسىق ەمەس. وبلىس ورتالىعىندا 2 جاسقا دەيىنگى 5 مىڭنان استام ءسابيدىڭ تىزىمدە تۇرۋى, ءپىسۋى جەتكەن تولعاقتى پروبلەمانىڭ جۋىق ارادا شەشىمىن تاپپايتىنىن اڭعارتقانداي.
بالاباقشا تاپشىلىعىن جويۋ ءۇشىن ەندى قايتپەك كەرەك دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋگە تىرىستىق.
* پرەزيدەنت تاپسىرماسى قالاي ورىندالۋدا؟
بۇگىنگى قوردالانىپ قالعان ءتۇيىندى ماسەلەلەردى تۇبەگەيلى شەشپەيتىنىن پەتروپاۆلداعى جاعدايدان انىق بايقاۋعا بولادى
الەۋمەتتىك سالادا كۇرمەۋى قيىن جايتتاردىڭ ءبىرى – بالاباقشالارداعى ورىن جەتىسپەۋشىلىگى. ماسەلەنىڭ ءالى وتكىر كۇيدە قالعانىن پرەزيدەنت ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا قاداپ ايتتى. بۇگىندە ءسابي دۇنيەگە كەلىسىمەن مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمە كەزەگىنە قويۋ ءۇردىسىنىڭ جاپپاي سيپات العانى ەشكىمگە تاڭسىق ەمەس. وبلىس ورتالىعىندا 2 جاسقا دەيىنگى 5 مىڭنان استام ءسابيدىڭ تىزىمدە تۇرۋى, ءپىسۋى جەتكەن تولعاقتى پروبلەمانىڭ جۋىق ارادا شەشىمىن تاپپايتىنىن اڭعارتقانداي.
بالاباقشا تاپشىلىعىن جويۋ ءۇشىن ەندى قايتپەك كەرەك دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋگە تىرىستىق.
كەزەك سانى ازايار ەمەس
ماقالانى دايارلاۋ بارىسىندا «ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن «بالاپان» باعدارلاماسى قابىلدانباعاندا جاس وتاۋ يەلەرى ابدەن تىعىرىققا تىرەلگەندەي ەكەن», دەگەن پىكىرلەردى ءجيى ەستىدىك. ايتۋلارى دۇرىس. قۋاتتى جوبا ەل كولەمىندە جۇزەگە اسىرىلعاننان بەرى 4 مىڭنان استام بالاباقشالار مەن شاعىن ورتالىقتاردىڭ ىسكە قوسىلۋى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشىمىمەن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتىلۋى انا مەن بالاعا, ۇلت دەنساۋلىعىنا جاسالىپ جاتقان كەشەندى شارالاردىڭ مىسقالداي عانا ءبىر مىسالىن تانىتسا كەرەك.
2010-2014 جىلدارعا ارنالعان اتالمىش باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى قىزىلجار وڭىرىندە دە ىسكە قوزعاۋ سالىپ, ۇلكەن سەرپىن تۋعىزعانىن دەرەكتەر ايعاقتايدى. سوڭعى 3 جىلدا مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردىڭ سانى 1,6 ەسەگە كوبەيىپ, 72 بالاباقشا, 509 شاعىن ورتالىق, 1 «مەكتەپ-بالاباقشا» كەشەنى بوي كوتەرگەن. ولاردى قارجىلاندىرۋعا 2,5 ميلليارد تەڭگە جۇمسالعان. وسى كەزەڭ ارالىعىندا پەتروپاۆل قالاسىندا, تايىنشا, بەسكول كەنتتەرىندە زاماناۋي تالاپتارعا ساي جابدىقتالعان 880 ورىندى 3 بالاباقشا پايدالانۋعا بەرىلگەن. ەسىل, م.جۇماباەۆ, اقجار اۋداندارىندا بۇرىنعى بالاباقشالار قالپىنا كەلتىرىلگەن. بيىل «بالاپان» باعدارلاماسىن ورىنداۋعا 1,4 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان. بۇگىنگى تاڭدا بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرمەن قامتۋ 3 پەن 6 جاس ارالىعى بويىنشا – 88,6, 1 مەن 6 جاستاعىلار بويىنشا– 64,1 پايىزعا جەتىپ وتىر. جىل اياعىنا دەيىن كورسەتكىشتىڭ وسە تۇسەرى كۇمانسىز.
اۋداندار مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋمەن 100 پايىز قامتۋدى 2014 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنا دەيىن ورىنداۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ وتىرسا, وبلىس ورتالىعىندا وڭايلىقپەن شەشىلەر ءتۇرى كورىنبەيدى. قازىر جۇمىس ىستەيتىن 27 بالاباقشا مەن 23 شاعىن ورتالىققا 6429 ءبۇلدىرشىن تارتىلعان. ال, كەزەكتە تۇرۋشىلاردىڭ سانى – 9526. ولاردان 3 پەن 6 جاسقا دەيىنگى ءبۇلدىرشىندەردى قامتۋ دەڭگەيى – 75,9 پايىز عانا. جالپى, ءتىزىم بويىنشا كورسەتكىش 50 پايىزعا دا جەتپەيدى. باعدارلاما قولعا الىنعاننان بەرى 2368 ورىن بەرىلسە, سوڭعى جىلدارى قارقىننىڭ سايابىرسىپ قالعانى بايقالادى. ماسەلەن, بيىل 628 ورىن اشۋ جوسپارلانسا, كەلەسى جىلعى مەجە – 380 ورىن عانا. نەگە دەگەن ساۋالىمىزعا قالالىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى گۇلميرا كارىموۆا سوڭعى جىلدارى وڭىرىمىزدە بالا تۋ كورسەتكىشىنىڭ جاقسارعانىن, 2018 جىلعا دەيىن رەسپۋبليكالىق قاراجاتقا بالاباقشالار سالىنبايتىنىن, مەكتەپتەردە شاعىن ورتالىقتار اشۋ مۇمكىندىگىنىڭ سارقىلعانىن, جاڭا عيماراتتار تۇرعىزۋعا جەر تەلىمدەرىنىڭ تاپشىلىعىن كولدەنەڭ تارتتى. ءۇش جاسقا تولماعان بۇلدىرشىندەردىڭ ۇيدە بولاتىنىن ەسكەرسەك, كەزەككە تۇرۋشىلار اراسىندا 4 جاسقا دەيىنگىلەردىڭ ۇلەسى تىم باسىم. بالاباقشا, بالا ومىرىمەن قويان-قولتىق ارالاساتىن تاربيەشى ماماندارىنىڭ جەتىسپەۋى دە ويلانتپاي قويمايدى. ەندىگى ءۇمىت كاسىپكەرلەردىڭ قولداۋى مەن بۇرىنعى بالاباقشالاردىڭ قايتارىلۋىنا كەلىپ تىرەلەدى. الايدا, بۇل باعىتتاردا دا پروبلەمالار از بولماي شىقتى.
جەكەشەلەنگەن عيماراتتاردى قايتارۋ – ماشاقات
ءبىر كەزدەرى پەتروپاۆل قالاسىندا 80-گە جۋىق بالاباقشا بولعان ەكەن. سەنىڭىز, سەنبەڭىز – اقيقاتى وسى! جەكەشەلەندىرۋ تۇسىندا ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتكەن. 30-عا جۋىعى جەكە ادامدارعا ساتىلسا, ءبىر بولىگىنە مەكەمە, ۇيىمدار يەلىك ەتكەن.
وبلىستىق اكىمدىكتىڭ ءبىر وتىرىسىندا ايماق باسشىسى سامات ەسكەندىروۆ «بالاپان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىنداعى كەمشىلىكتەردى اتاپ كورسەتىپ, بۇرىنعى بالاباقشالاردى مۇمكىندىگىنشە كوممۋنالدىق مەنشىككە الىپ, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن تەزدەتۋدى, مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك الەۋەتىن كەڭىنەن پايدالانۋدى ءتيىستى ورىندارعا مىندەتتەگەن بولاتىن. وسىدان كەيىن وزگەلەردىڭ قانجىعاسىندا كەتكەن نىسانداردىڭ ءتىزىمى الىنىپ, قايتارۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلدى. وسى كۇنى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمدار قونىستانعان بالاباقشا عيماراتتارى بوساتىلىپ, كۇردەلى جوندەۋ ءجۇرگىزىلۋدە. اتاپ ايتساق, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ءبولىمىنىڭ عيماراتىن 80 ورىندى بالاباقشاعا اينالدىرۋ جۇمىسى اياقتالۋعا جاقىن. «سانا» پەداگوگيكالىق كوللەدجىنە 64 ءسابي ورنالاساتىن بولادى. سقمۋ-ءدىڭ بۇرىنعى عيماراتى 280 ورىنعا لايىقتالماق. كەلەشەكتە كوپقاباتتى كوممۋنالدىق ۇيلەردىڭ ءبىرىنشى قاباتىن تاربيە وشاقتارى ەتۋ, بوس عيماراتتاردى ساتىپ الۋ جايى ويلاستىرىلعان. بالاباقشالار سانىن بارىنشا كوبەيتۋدىڭ باسقا جولدارى دا قاراستىرىلعان. الايدا, لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەردىڭ باسپاناسىنا, ءتۇرلى ءوندىرىس ورىندارىنا اينالعان نىسانداردى كوممۋنالدىق مەنشىككە الۋ–قيىننىڭ قيىنى. ماسەلەن, بيىل قايتارىلۋ كەرەك دەپ تۇيىندەلگەن بۇرىنعى 10 بالاباقشانىڭ 7-ءۋىن وسەس سانيتارلىق-گيگيەنالىق تالاپتارعا مۇلدەم ساي كەلمەيتىنىن ايعاقتاپ, جارامسىز دەپ تاپقان. مۇنداي تۇجىرىم جاعدايدى كۇردەلەندىرە تۇسەرى انىق.
ال, مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك جۇيەسىنە ءىرى شارۋاشىلىقتاردى تارتۋ ءورىس العانىمەن, جەكە كاسىپكەرلەردىڭ ىنتا-ىقىلاسى ءالى تومەن. ونىڭ سەبەبىن «ءىلياسوۆ» جك جەتەكشىسى بالدىرعان ءىلياسوۆ بىلاي ءتۇسىندىرىپ بەردى.
– جاڭا بالاباقشا اشۋ ءۇشىن ءبىراز جۇگىرۋگە تۋرا كەلدى. ءبىر جاعىنان, تۇسىنىكتى دە. ءتيىستى ورىنداردىڭ تالاپتارىن ورىنداماي بولمايدى. ماسەلەن, عيماراتتىڭ جەكە, جانىندا جەر تەلىمدەرى, ءار بالاعا كەمى ەكى شارشى مەتر پايدالى الاڭ بولۋى شارت. ءبىز قالانىڭ شەتكەرى اۋماعىندا ورنالاسقان جۇمىسشى ىقشام اۋدانىنان تىگىن اتەلەسىنىڭ يەسىز قالعان عيماراتىن ساتىپ الۋ ءۇشىن «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسى اياسىندا بانكتەن قوماقتى نەسيە الىپ, كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزدىك. ءاۋ باستا 73 ورىنعا ىڭعايلاپ ەدىك, جەر تەلىمىنىڭ ازدىعىنان سەس رۇقسات بەرمەدى. سوسىن 32 ورىندى شاعىن ورتالىققا بەيىمدەدىك. كەيىن اكىمدىكتىڭ قولداۋىمەن قوسىمشا جەر تەلىمدەرىن الىپ, جوسپارىمىزدى ىسكە اسىردىق. قۇجاتتاردى راسىمدەۋدە, نەسيە الۋدا بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەر مەن قاعازباستىلىق كوپ كەزدەستى. سونىڭ سالدارىنان ۋاقىت جاعىنان ءبىراز ۇتىلعانىمىز راس.
دەمەك, مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك شەڭبەرىندە بالاباقشالار مەن شاعىن ورتالىقتار ۇيىمداستىرۋ جەڭىل شارۋا ەمەس دەگەن ءسوز. بانكتەر تاراپىنان كەپىلدىك م ۇلىكتەرگە قويىلاتىن قاتاڭ تالاپتاردى بىلاي قويعاندا عيماراتتاردى بالاباقشاعا سايكەستەندىرۋ, كوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەر تارتۋ, باسقا دا مىندەتتەردى ورىنداۋعا ەكىنىڭ ءبىرى شىداس بەرمەيتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. جۇيكەنى جۇقارتاتىن وسىنداي قولايسىزدىقتاردان كەيىن قانداي قىزىعۋشىلىق كۇتۋگە بولادى؟ بار-جوعى 14 جەكەمەنشىك بالاباقشانىڭ قۇرىلعانى سوندىقتان. ال, بۇگىندە ەكىجاقتى مەموراندۋم اياسىندا اشىلۋعا ءتيىس بالاباقشالاردان قارجىلاندىرىلعانى ساناۋلى عانا. «تايرام» جشس 50 ورىندى شاعىن ورتالىق اشۋعا قانشا ارەكەتتەنسە دە, ماشاقاتىن تارتىپ كەلەدى. قالعاندارىنىڭ سايدا سانى, قۇمدا ءىزى جوق. ەلباسى ەرەكشە نازار اۋدارعان مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك جۇيەسىن دامىتۋ ءىسىنە كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باسقارماسى بەلسەنە اتسالىسۋدىڭ ورنىنا سىرتتاي باقىلاۋشى رەتىندە عانا قالعان سياقتى.
ءبىز قالانىڭ ەسەبىنە قايتارىلۋعا ءتيىس بۇرىنعى بالاباقشالاردىڭ ءتىزىمىن قاراي وتىرىپ ىشكى مۇمكىندىكتەردىڭ ءالى تاۋسىلماعانىن, شىنداپ كۇش سالسا, تالايىنىڭ ورتاق مەنشىككە الىنارىن جوبالادىق. ازىرگە ءۇمىت از, كۇدىك مول.
بەت قاتتالىپ جاتقاندا. وبلىستىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ دەپارتامەنتىنىڭ 140 ورىنعا شاقتالعان «اشىق اسپان» بالاباقشاسى تالاپتارعا ساي كەلمەيدى دەگەن ۇسىنىسىن سوت قولداپ, جابۋعا شەشىم قابىلدادى. ال مەنشىك يەسى نينا ماتسكەۆيچتىڭ قارسى تالاپ-ارىز تۇسىرگەنى ءمالىم بولدى.
ءبىر جاعى تۇزەتىلىپ جاتسا, ەكىنشى ۇشىنان قيۋى قاشقان شەتىن ماسەلەلەردىڭ اششى ىشەكتەي شۇباتىلىپ شىعا كەلگەنى كوسەگەنى كوگەرتە قويماسى انىق. جاعداي وسىلاي قالىپتاسا بەرسە, الدىمەن كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەر مەن اتا-انالار زارداپ كورەتىنى داۋسىز. بۇدان كەيىن وڭىردە «بالاپان» باعدارلاماسى ورىندالماي جاتسا, تاڭدانباسپىز.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.