*پرەزيدەنت تاپسىرماسى قالاي ورىندالۋدا؟
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ايتقان سىن-ەسكەرتپەلەرىنە بايلانىستى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆقا جولىعىپ, وي-پىكىرى مەن اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى ۇستانىمىن بىلگەن ەدىك.
– نۇرتاي ساليح ۇلى, مەملەكەت باسشىسى بيۋدجەت قاراجاتىن تولىق جانە ساپالى يگەرۋ باعىتىندا قاتتى سىندار ايتتى. ءماجىلىستىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى رەتىندە ءسىزدىڭ وسىعان قاتىستى وي-پىكىرىڭىز قانداي؟
– راسىندا دا, بۇل ماسەلە جىلدان-جىلعا قايتالانۋدا. مىسالى, 2012 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەكى رەت ناقتىلانىپ, وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. سوعان قاراماستان, 2012 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 41,6 ملرد. تەڭگەسى يگەرىلمەي قالدى,
*پرەزيدەنت تاپسىرماسى قالاي ورىندالۋدا؟
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ايتقان سىن-ەسكەرتپەلەرىنە بايلانىستى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆقا جولىعىپ, وي-پىكىرى مەن اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى ۇستانىمىن بىلگەن ەدىك.
– نۇرتاي ساليح ۇلى, مەملەكەت باسشىسى بيۋدجەت قاراجاتىن تولىق جانە ساپالى يگەرۋ باعىتىندا قاتتى سىندار ايتتى. ءماجىلىستىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى رەتىندە ءسىزدىڭ وسىعان قاتىستى وي-پىكىرىڭىز قانداي؟
– راسىندا دا, بۇل ماسەلە جىلدان-جىلعا قايتالانۋدا. مىسالى, 2012 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەكى رەت ناقتىلانىپ, وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. سوعان قاراماستان, 2012 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 41,6 ملرد. تەڭگەسى يگەرىلمەي قالدى,125 ملرد. تەڭگەگە بيۋدجەت زاڭناماسىن بۇزۋ انىقتالعان. بيىل دا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەكىنشى رەت ناقتىلانعالى وتىر. 4 قاراشا كۇنى ۇكىمەت تاعى دا 2013-2015 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قاراۋىنا ەنگىزدى. وسى زاڭ جوباسىنا سايكەس 2013 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 165,7 ملرد. تەڭگەسى تولىق يگەرىلمەيدى دەپ كۇتىلۋدە. ياعني, بۇل –ۇكىمەتتە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تالقىلانىپ, دايىندالعاندا تياناقتىلىق, جاۋاپكەرشىلىك جوق دەگەن ءسوز. ەندى قاراجاتتىڭ 100 ملرد. تەڭگەسى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا, ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورلارىنا باعىتتالىپ وتىر.
بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتتىڭ ماقساتىنا ساي جانە ۋاقىتىلى يگەرىلۋى ەكونوميكالىق دامۋعا ىقپال ەتەتىن فاكتور بولىپ تابىلادى, سوندىقتان دا قاراجاتتى دۇرىس پايدالانباعان, يگەرمەگەن لاۋازىمدى تۇلعالارعا جاۋاپكەرشىلىك قاتايتىلعانى ءجون.
– 2013 جىلعى بيۋدجەتتە ناقتى قانداي باعدارلامالار بويىنشا بيۋدجەت قاراجاتى تولىق يگەرىلمەي قالۋى مۇمكىن؟
– اتاپ ايتاتىن بولساق, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءۇرجار اۋدانى قابانباي اۋىلىنىڭ جانىنداعى الاكول كولىنىڭ جاعالاۋىن نىعايتۋ جوباسى بويىنشا 924,2 ملن. تەڭگە, وسىمدىك شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا 10,9 ملرد. تەڭگە, «اگروونەركاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىلەرىن قارجىلىق ساۋىقتىرۋ جونىندەگى باعىت شەڭبەرىندە كرەديتتىك جانە ليزينگتىك مىندەتتەمەلەر بويىنشا پايىزدىق وتەماقىنى سۋبسيديالاۋ» بويىنشا 3,5 ملرد. تەڭگە يگەرىلمەي قالۋدا. مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسى بويىنشا دا قارجىلاندىرۋ 994 ملن. تەڭگەگە ازايتىلدى.
ال, مينيسترلىكتەرگە كەلەتىن بولسام, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە 21,8 ملرد. تەڭگە, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىندە 22,2 ملرد. تەڭگە, قارجى مينيسترلىگىندە 11,1 ملرد. تەڭگە, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىندە 12,4 ملرد. تەڭگە يگەرىلمەيدى دەپ كۇتىلۋدە. كەيبىر مينيسترلىكتەر قارجىنى يگەرە الماي جاتسا, ونى ۇنەمدەدىك دەپ قايتا قايتارىپ بەرۋدە. بۇل دا جاۋاپسىزدىق, نەمقۇرايلىلىق, ايتپەسە 1 جىل بۇرىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تالقىلانعاندا سول ۇنەمدەۋدى نەگە ايتپاعان. جالپى, بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ تولىق يگەرىلمەۋى بارلىق دەرلىك بيۋدجەت اكىمشىلەرىنە ءتان دەۋگە بولادى. قارجىنىڭ يگەرىلمەۋىنە قاتىستى سۋبەكتيۆتى دە, وبەكتيۆتى دە سەبەپتەر بار. دەي تۇرعانمەن, بۇل كوپ جاعدايدا جوسپاردىڭ دۇرىس ويلاستىرىلماۋىنا, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردىڭ ساپالى دايىندالماۋىنا, ءىس-شارالاردىڭ ۋاقىتىلى ۇيىمداستىرىلماۋىنا بايلانىستى.
– ەكونوميكانىڭ كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورى بورىشىنىڭ دەڭگەيىن قاتاڭ باقىلاۋ قاجەتتىگى ءجيى ايتىلادى. كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور ۇيىمدارىنا قارجى ءبولۋ قانشالىقتى ءتيىمدى؟
– ۇكىمەت تاراپىنان كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى ءتۇرلى اكتسيونەرلىك قوعامداردىڭ جارعىلىق كاپيتالىن ۇلعايتۋ قاجەت دەگەن جەلەۋمەن ميللياردتاعان قارجى ءبولىنىپ جاتىر. مىسالى, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ جارعىلىق كاپيتالىن قالىپتاستىرۋعا جانە ۇلعايتۋعا 2012 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 361,7 ملرد. تەڭگە بولىنگەن. بۇل ورايدا, ەسەپ كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, اتالعان سومانىڭ 20 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجىسى قارجى مينيسترلىگى قازىناشىلىق كوميتەتىنىڭ ارنايى ەسەپشوتتارىندا جاتقان. سونىڭ سالدارىنان اكتسيونەرلىك قوعامداردىڭ مەملەكەت اكتيۆتەرىن ءتيىمسىز باسقارۋى جانە جىل سوڭىندا 3,4 ملرد. تەڭگە مولشەرىندە شىعىننىڭ قالىپتاسۋى ورىن العان. وسىعان بايلانىستى جاقىندا بيۋدجەت كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, ەندى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ جارعىلىق كاپيتالىن كوبەيتۋگە بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قاراجات تەك دامۋ ماقساتىنا بايلانىستى عانا بەرىلەتىن بولدى. ءسويتىپ, بۇل سەكتوردىڭ قارجى جۇمساۋ ءتارتىبى ناقتىلاندى.
– تاعى ءبىر تۋىندايتىن سۇراق – بىرقاتار كاسىپورىنداردىڭ بانكتەن العان نەسيە پايىزىنىڭ ءبىر بولىگىن بيۋدجەت ەسەبىنەن جابۋى قانشالىقتى ورىندى؟ ودان ەكونوميكامىزعا كەلەر پايدا قانداي؟
– ۇكىمەت بۇل ماسەلەنى باسىندا قاراستىرعاندا الدىمەن ەكونوميكانىڭ جۇيە قۇراۋشى كاسىپورنى مارتەبەسىنە يە بولعان سۋبەكتىلەرگە قولداۋ كورسەتۋدى كوزدەدى. جانە مۇنداي كاسىپورىنداردىڭ بانكتەر الدىنداعى بەرەشەگى كەم دەگەندە 4,5 ملرد. تەڭگە بولۋى كەرەك ەكەن. وسىعان بايلانىستى «داعدارىستان كەيىن قالپىنا كەلتىرۋ (باسەكەگە قابىلەتتى كاسىپورىنداردى ساۋىقتىرۋ)» باعدارلاماسى اياسىندا سىياقىنىڭ پايىزدىق ستاۆكاسىن سۋبسيديالاۋعا 2012 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 4,7 ملرد. تەڭگە بولىنگەن. اتالعان سۋبسيديانىڭ ءبىر بولىگىن بىرقاتار ءىرى ساۋدا ورتالىقتارى دا العان. ولار ەكونوميكانىڭ دامۋىنا اسەر ەتەتىن وزدەرىنىڭ ناقتى ءبىر ءونىمىن شىعارمايتىندىقتان, ونداي ساۋدا ورتالىقتارىنا بيۋدجەتتەن سۋبسيديا بەرۋ ورىنسىز دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, بۇل بەرىلگەن قاراجات قايتارىلمايدى. نەگە ءبىز كاسىپورىنداردىڭ بانكتەن العان نەسيەلەرىنىڭ پايىزدىق ستاۆكالارىنىڭ ءبىر بولىگىن بيۋدجەت ەسەبىنەن وتەۋىمىز كەرەك. بۇل دۇرىس ەمەس.
وسى جەردە ايتا كەتەيىن, 2013 جىلى اتالعان باعدارلاما اياسىندا بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىنىڭ 6,7 ملرد. تەڭگەسى ءتيىستى شارتتاردىڭ جاسالماۋىنا بايلانىستى ازايتىلىپ وتىر. مەنىڭ ويىمشا, بولاشاقتا وسى باعدارلامانى قارجىلاندىرۋدى توقتاتىپ, بۇعان بولىنگەن قاراجاتتى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە رەتىندە كاسىپكەرلەرگە, شارۋا قوجالىقتارىنا بەرۋىمىز قاجەت. سوندا كاسىپكەرلىكتىڭ, ەكونوميكامىزدىڭ دامۋىنا قوسىمشا قولايلى جاعداي قالىپتاسادى.
– ەلباسى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىنداعى كەمشىلىكتەردى دە كورسەتە وتىرىپ, تەندەر وتكىزگەندە تورەشىلدىك پەن ىسىراپشىلدىققا جول بەرىلەتىنىن قاداي ايتتى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ماسەلەسىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى قانداي زاڭنامالىق شارالار قابىلدانباق؟
– ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ مەن تەندەرگە بايلانىستى ايتقان سىندارى وتە ورىندى دەپ سانايمىن. ويتكەنى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, تەندەر وتكىزۋ سالاسىن رەتتەۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ونى وڭىرلەرگە بارعاندا كورىپ ءجۇرمىز. تەندەردىڭ دۇرىس وتكىزىلمەۋى, مەردىگەرلەردى دۇرىس تاڭداماۋ, زاڭ بۇزۋشىلىققا بارۋ سالدارىنان قانشاما نىسانداردىڭ قۇرىلىسى ۋاقىتىندا اياقتالماي, بيۋدجەت قارجىسى ءتيىمسىز جۇمسالىپ, ىسىراپ ەتىلۋدە, ساپاسىز قۇرىلىستار سالىنۋدا.
جاز ايلارىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا سايلاۋشىلارمەن كەزدەسكەن كەزدە قۇرىلىسى اياقتالماي قالعان مەكتەپتەردىڭ, بيۋدجەتتەن قاراجات ءبولىنىپ, بىراق جۇمىسى اتقارىلماي جاتقان وبەكتىلەردىڭ, اۆتوجولداردىڭ بار ەكەنىن, ساپاسىز سالىنعان ءبىلىم نىساندارى مەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارىن ارالاپ كوردىم. اتاپ ايتقاندا, وسكەمەن قالاسىنا قارايتىن شىعىس اۋىلىندا ورالمان اعايىندارعا ارنالىپ بيۋدجەت ەسەبىنەن سالىنعان كوپتەگەن ۇيلەردىڭ ساپاسىزدىعى, بەلگىلەنگەن تالاپتارعا ساي ەمەس ەكەنى كوزگە ۇرىپ تۇر. بۇل ءۇشىن بىرەۋ جاۋاپ بەرۋى كەرەك ەمەس پە؟! ەشكىم ەشكىمنەن ەشتەڭە سۇراپ, تالاپ ەتپەيتىندىكتەن, وسىنداي سوراقىلىقتار ءار سالادا بەلەڭ الىپ كەتكەن. سونىمەن قاتار, ءۇرجار اۋدانىنىڭ لايبۇلاق اۋىلىندا بۇدان ەكى جىل بۇرىن باستالعان مەكتەپ قۇرىلىسى توقتاتىلعان, مەردىگەر جۇمىسشىلاردىڭ اقشاسىن بەرمەي ءجۇر ەكەن. قالباتاۋ – شار ارالىعىنداعى اۆتوجولدى قايتا سالۋعا بيۋدجەتتەن قارجى بولىنسە دە, ونى ۇتىپ العان مەردىگەر بانكروت بولىپ, جۇمىستار اياقتالماي قالىپتى. سايىپ كەلگەندە, تۇرعىندار قيىندىق كورۋدە. اياگوز قالاسىندا دا مەردىگەر سۋ قۇبىرى جەلىسىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن باستاپ, اياقتاماي وتىر ەكەن. پوليگونعا جاقىن قاينار اۋىلىن جارىقتاندىرۋعا, سپورت الاڭدارىن سالۋعا قارجى بولىنسە دە, ول جۇمىستار بىتپەگەن. وسىعان بايلانىستى ەندى تەندەرلەر دۇرىس وتپەسە, مەردىگەرلەر قۇرىلىستى اياقتاماسا, ساپاسىز قۇرىلىستار سالىنسا, وبەكتىلەردىڭ قۇنى قىمباتتاسا, وندا جاۋاپكەرشىلىككە وبلىس, قالا, اۋدان اكىمدەرى تارتىلۋى كەرەك دەپ سانايمىن. سوندا عانا ءتارتىپ ورنايدى.
قازىر ماجىلىستە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ماسەلەسىن قۇقىقتىق رەتتەۋدى جەتىلدىرۋدى كوزدەگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قاراستىرىلىپ جاتىر. وندا ءبىرشاما تىڭ وزگەرىستەر كوزدەلگەن. اتاپ ايتقاندا, زاڭ جوباسى ۇكىمەتتىڭ, اكىمدەردىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ بىرىڭعاي ۇيىمداستىرۋشىسىن قۇرۋعا قاجەتتى قۇقىقتىق نەگىزدەر قالىپتاستىرۋعا, ولقىلىقتاردى جويۋعا باعىتتالعان. بىرىڭعاي ۇيىمداستىرۋشىنى قۇرۋ ارقىلى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ مەن تەندەر وتكىزۋ ۇدەرىسىندەگى سىبايلاس جەمقورلىق ءىس-ارەكەتتەرىن بارىنشا ازايتۋ قاراستىرىلىپ وتىر.
اڭگىمەلەسكەن
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».