ماڭعىستاۋداعى جول قۇرىلىسى جۇمىستارى تۋرالى تولعانىس
ماڭعىستاۋدىڭ سارى دالاسى توعىز جولدىڭ تورابى دەپ بەكەر ايتىلدى دەيمىسىز؟! ۇشاقتان تۇبەكتىڭ سايىن دالاسىنا كوز تاستاعاندا, ايقۇش-ۇيقىش سان تاراۋ جولداردىڭ قايسىسى قايدا شاقىرىپ تۇرعانىن اسا ءبىر جەرشىل ادام بولماسا, ەشكىم بىلمەيدى. جەرىنىڭ استىندا قۇبىر جولدارى كۇرە تامىرداي سوزىلىپ, جەرىنىڭ ءۇستىن كولىك جانە تەمىرجول سىندى قۇرلىق جولدارى, زەڭگىرىن اۋە جولى, كوك تەڭىز بەتىن سۋ جولدارى شيمايلاعان وڭىردە داڭعىل جول تۇرماق, سۇرلەۋ مەن سوقپاقتار دا عاسىرلار بويى ءوز ءمانىن جويعان جوق. جويماق تۇگىلى, تاۋەلسىزدىك الىپ, شەت مەملەكەتتەرمەن ءتۇرلى قارىم-قاتىناس جاساۋ ەكونوميكالىق قاجەتتىلىككە اينالعان زاماندا ماڭىزىنا ماڭىز قوسا ءتۇستى.
سولاي بولا تۇرا, ماڭعىستاۋدا جول اشەيىندە سىزداپ اۋىراتىن جاندى, ال ءتۇرتىپ قالساڭ قانسوراسىن اعىزا جونەلەتىن جارالى تاقىرىپ.
ۇكىمەت
ماڭعىستاۋداعى جول قۇرىلىسى جۇمىستارى تۋرالى تولعانىس
ماڭعىستاۋدىڭ سارى دالاسى توعىز جولدىڭ تورابى دەپ بەكەر ايتىلدى دەيمىسىز؟! ۇشاقتان تۇبەكتىڭ سايىن دالاسىنا كوز تاستاعاندا, ايقۇش-ۇيقىش سان تاراۋ جولداردىڭ قايسىسى قايدا شاقىرىپ تۇرعانىن اسا ءبىر جەرشىل ادام بولماسا, ەشكىم بىلمەيدى. جەرىنىڭ استىندا قۇبىر جولدارى كۇرە تامىرداي سوزىلىپ, جەرىنىڭ ءۇستىن كولىك جانە تەمىرجول سىندى قۇرلىق جولدارى, زەڭگىرىن اۋە جولى, كوك تەڭىز بەتىن سۋ جولدارى شيمايلاعان وڭىردە داڭعىل جول تۇرماق, سۇرلەۋ مەن سوقپاقتار دا عاسىرلار بويى ءوز ءمانىن جويعان جوق. جويماق تۇگىلى, تاۋەلسىزدىك الىپ, شەت مەملەكەتتەرمەن ءتۇرلى قارىم-قاتىناس جاساۋ ەكونوميكالىق قاجەتتىلىككە اينالعان زاماندا ماڭىزىنا ماڭىز قوسا ءتۇستى.
سولاي بولا تۇرا, ماڭعىستاۋدا جول اشەيىندە سىزداپ اۋىراتىن جاندى, ال ءتۇرتىپ قالساڭ قانسوراسىن اعىزا جونەلەتىن جارالى تاقىرىپ.ماڭعىستاۋلىقتار جولعا جارىپ كورگەن جوق. ايماقتىڭ بۇگىنگى جول سالاسىندا وتىرعان ماماندارعا ايتتىرساڭ «كەڭەس وداعى كەزىندە سالىنباعان جولدى ءبىز قايدان سالامىز؟» دەپ ىرشىپ تۇسەدى. ال اۋىلداعىلاردى نەمەسە ۇنەمى جول ۇستىندە جۇرەتىن جولاۋشى مەن جۇرگىزۋشىلەردى تىڭداساڭ «شەنەۋنىكتەر باراتىن جەرىنە تىكۇشاقپەن ەمەس, كولىكپەن, كولىك بولعاندا دا سۋ شايقالمايتىن دجيپپەن ەمەس, بۇرىنعىشا «ۋاز-بەن» بارىپ كورسە عوي» دەپ ارمان مەن وكپە-ناز ارالاس اڭگىمەسىن سۋىرتپاقتايدى. ال, مەن سول جولدارعا ۇيرەنگەن «قويتورى» «ۋاز-داردىڭ» شىداپ, سۇيرىكتەي دجيپتەردىڭ ساي-سۇيەگى سىرقىراپ, تىگىس-تىگىسى سوگىلە «قايدان كەلدىمگە» تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىن. بىراق, اڭگىمە كولىككە ءباس تىگۋدە ەمەس...
كەنورىندارى ورنالاسقان وڭىردە اۋىر كولىكتەردىڭ تولاسسىز ءجۇرۋى جولدىڭ تۋ-تالاقايىن شىعارىپ تاستايدى. جوندەۋگە كەلگەندە ول جولمەن كولىكتەرى ءجۇرىپ وتەتىن بىرنەشە كەنورنىنىڭ كەلىسىمگە كەلە الماي قالعان كەزدەرى دە بولعان. كۇتىمسىزدىكتەن ويدىم-ويدىم جولدار جازدا مازانى السا, قىستا كوك مۇزعا ورانىپ, جىلميا قالاتىن. دىمىن ىشىنە بۇككەن سۇر جول اقىرى «مىنەز كورسەتتى» – وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن قاقاعان قىستا مۇنايشىلاردى تيەگەن اۆتوبۋس اپاتقا ۇشىراپ تىندى. بۇلاردان دا باسقا بەينەۋ-اقتاۋ اراسى, شەتپە-اقتاۋ, اقتاۋ-جەتىباي-جاڭاوزەن, جەتىباي-شەتپە, وزگە دە اۋدان, قالا ورتالىقتارىن قوساتىن جولداردىڭ جوعى جوق, بارىنا «جال ءبىتىپ» كورگەن ەمەس. اپات تا كوپ, وكپە ودان دا كوپ بولاتىن. وسى جاعدايلار تالايدىڭ «ەسىن جيعىزعانىنا» شۇكىر, ماڭعىستاۋدا جول ماسەلەسىنە نازار اۋدارىلا باستادى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساۋلاعان جولى جولاۋشىسىنا «ايت, شۋ» دەپ ساۋىرىن توسەپ, الىسقا الا قاشاتىن جاعدايعا جەتكەن جوق, بىراق كوڭىلگە مەدەۋ قىلارلىعى – جاسالىپ جاتقان جۇمىس جوق ەمەس. ءتىپتى, وبلىستا وسىدان ءبىر اي بۇرىن ىسساپارمەن بولعان ەلىمىزدىڭ كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترى ا.جۇماعاليەۆ ايماقتاعى اۆتوجولداردىڭ ساپاسى 2015 جىلعا قاراي 76 پايىزعا جاڭاراتىنىن, وڭىردە ءبىراز جولداردىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, ەندى ءبىر جولدار جوندەۋدەن وتەتىندىگىن ايتىپ قۋانتتى. «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس» دەمەكشى, جولعا قاتىستى جاڭالىقتى ەستىپ قۋاندىق, بىراق «بولادى» دەگەنگە قۋانا بەرسەك پە ەكەن, الدە «بولدى» دەگەندە ءبىر-اق قۋانساق پا ەكەن دەپ تە ويلاناتىن بولدىق قازىر...
ماڭعىستاۋ وبلىسىندا كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن جولدىڭ ءبىرى – 300 شاقىرىمنان استام قاشىقتىققا سوزىلعان «بەينەۋ-شەتپە» اۆتوكولىك جولى. اتىراۋ-دوسسور-قۇلسارىدان بەرى قۇلاپ, بەينەۋ مەن شەتپەنى جاعالاي كەپ اقتاۋ, جەتىباي ارالىعىن جالعايتىن ۇلى جول بولعاندىقتان رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جول ساناتىنا ەنىپ, ونىڭ قۇرىلىسىنىڭ جاي-كۇيى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنا قارايدى. 21 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالعان بۇل جول بولىگىنە اسفالت توسەۋ جۇمىستارى 2015 جىلى اياقتالادى دەپ كۇتىلەدى. اقپاراتتاردا «مينيسترلىكتىڭ بەكىتكەن كەستەسىنە سايكەس, جاڭارتۋ جۇمىستارى تولىققاندى جۇرگىزىلۋدە» دەلىنەتىن جولدا كولىك قوزعالىسى 2014 جىلدىڭ سوڭىنا تامان اشىلماق. ال شەتپەگە يەك ارتقاسىن اقتاۋعا دەيىنگى ارالىقتاعى اۆتوموبيل جولىنىڭ جاڭارتۋ جۇمىستارى تۇر. ماڭعىستاۋ وبلىسى جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسى باسشىسى ءو.بيساقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەلەسى ايدا «شەتپە-اقتاۋ» اۆتوموبيل جولىنىڭ جاڭارتۋ جۇمىستارىنىڭ مەردىگەرى انىقتالىپ, 2014 جىلدان باستاپ قۇرىلىس جۇمىستارى باستالادى. ونى دا 2015 جىلدىڭ سوڭىندا اياقتاۋ كوزدەلگەن.
وسى جىلى «باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنە قوسىلۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن 500 شاقىرىمدىق «بەينەۋ-شالقار» اۆتوجولىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى. حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولدار ەرتەلى-كەش جاسالاتىنى بەلگىلى, ال ەل اراسى شە؟
قۇزىرلى ورىنداردىڭ «باسقا وڭىرلەرگە قاراعاندا» دەپ شۇكىر ەتەتىن تۇسى بار, ول – 1553,2 شاقىرىمدى قۇرايتىن جەرگىلىكتى ماڭىزداعى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ 65 پايىزدان استامى اسفالتبەتوندى جامىلعىلى بولۋى. ايتسە دە, 20 جىلدان استام ۋاقىت بويى جۇيەلى تۇردە جوندەلمەگەندىكتەن بۇل جولداردىڭ پايدالانۋ ساپاسى ءتومەن. ماڭعىستاۋدا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ جوبالىق قۇنى 1 شاقىرىمعا 110-120 ملن. تەڭگەنى قۇرايدى. ساپالى جول كەرەك بولسا, قارجىنى اياما دەگەن ءسوز. قارجىعا كەلگەندە كىبىرتىكتەپ قالاتىن ادەتكە ساي, قاراجات كولەمىنە بايلانىستى جۇمىس كولەمى دە شەكتەۋلى بولىپ شىعادى. سولتۇستىك كاسپي مۇناي جوبالارىن قولداۋ بازاسىنىڭ باۋتينو كەنتىندە ورنالاسۋى بۇل باعىتتاعى جول ساپاسىن جاقسارتۋدى كۇن تارتىبىنە قويدى. وكىنىشكە قاراي, قارجى ماسەلەسىنە قاتىستى بيىل قاراشا ايىندا تاپسىرىلۋعا ءتيىستى «اقتاۋ-فورت-شەۆچەنكو» (باۋتينو) اۆتوموبيل جولىنىڭ كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى قازىرگى تاڭدا بار بولعانى 8,7 شاقىرىم جەردى عانا قامتي العان. 2014 جىلى اتالمىش اۆتوموبيل جولىنىڭ 6 شاقىرىمى عانا, ال 2014-2017 جىلدار ارالىعىندا بارلىق 32 شاقىرىمى كۇردەلى جوندەۋدەن وتەدى. جول سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جول جوندەۋدە جامىلعىنىڭ بەرىكتىگىن ارتتىراتىن زاماناۋي تەحنولوگيالىق ماتەريالدار قولدانىلۋدا ەكەندىگىن ايتادى.
جولداردىڭ جايىن قاداعالايتىن ماڭعىستاۋلىق باسقارما قولدا بار اسفالتبەتوندى جامىلعىلى اۆتوموبيل جولدارىن ساقتاپ قالۋ, ياعني, بۇزىلا باستاعان اسفالتبەتوندى جامىلعىنىڭ بەتكى قاباتىن شۇعىل تۇردە قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى جولداردىڭ تولىقتاي بۇزىلۋىنىڭ الدىن الىپ, قازىرگى دەڭگەيدە ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا جۇمىستانۋدى قولعا الىپتى. جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ باعاسى 1 شاقىرىمعا 20,0-22,0 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىندىقتان, بۇل كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنان 5-6 ەسە ارزانعا تۇسەدى ەكەن. تۇرعىندار تىلەگىنە وراي «قىزىلساي-شوپان اتا-وعىلاندى» جانە «شەتپە-قىزان-اقشىمىراۋ» اۆتوموبيل جولدارىن اسفالتبەتوندى جامىلعىلى جولعا وتكىزۋگە قاتىستى جوبالاۋ جۇمىستارى باستالىپتى. جۋىردا وبلىس ورتالىعىنا دەيىنگى قاشىقتىقتى 60-70 شاقىرىمعا ازايتىپ, جولعا كەتەتىن ۋاقىتتى 3 ساعاتقا ۇنەمدەيتىن «جىڭعىلدى-شايىر» جانە «قياقتى-تۇششىقۇدىق» اۆتوموبيل جولدارى پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ جۇرتشىلىق ەلەڭدەپ وتىر. ال كۇنى بۇگىنگە دەيىن دالا جولىنا ىڭعايلى «ۋاز»-دارىمەن سارى قۇمعا ىشقىنا كوتەرىلىپ, جىرا-جىقپىلدان قارعي ءوتىپ, قوس تاناپ جولدىڭ شاڭىن اسپانعا كوتەرە زاۋلايتىن سامداعى اعايىن «سىڭعىرلاۋ-سام-نوعايتى-تۇرىش» اۆتوموبيل جولى سالىنادى ەكەن دەپ گۋ-گۋ. 73 شاقىرىمدىق بۇل جول قۇرىلىسىنىڭ باستالۋى كەلەر جىلدىڭ ۇلەسىندە. كەلەسى جىلى دەپ ايتاتىن تاعى ءبىر جاڭالىق – اقشۇقىر, س.شاپاعاتوۆ, جەتىباي كەنتىنىڭ جاڭا تۇرعىن ماسسيۆتەرى, شايىر, جىڭعىلدى, قىزان ەلدى مەكەندەرىنىڭ كوشەلەرى اسفالتتالاتىندىعى.
ماڭعىستاۋدا جول ماسەلەسى قانداي وزەكتى بولسا, بۇل تۇرعىداعى اڭگىمە دە سونشالىقتى ماڭىزدى. ءوڭىردىڭ جول سالاسىنداعى جوسپار-جوبالارعا تىزبەكتەي توقتالۋىمىزدىڭ سەبەبى دە سول. جىلدان-جىلعا سوزىلعان وسەك-اياڭ جۇرىسپەن بولسا دا, قىبىر-قوزعالىس بار. وسى ورايدا مىنا ءبىر ءازىل ەسكە تۇسەدى. اڭدار جينالىپ, كەڭەسە كەلە الدەنەنى الىپ كەلۋگە اياعى كوپ بولعاندىقتان ايرىقشا سەنىم ارتىپ قىرىقاياقتى اتتاندىرادى. ءبارى جابىلىپ ۇزاق كۇتەدى, ول ورالمايدى. جولىنا قاراپ, كۇتە-كۇتە كۇدەرى ۇزىلۋگە شاق قالعان اڭدار, حابار الىپ كەلۋگە تاسباقانى جۇمسايدى. مەجەلى جەرگە تىرباڭداپ تاياي بەرگەن تاسباقامەن قىرىقاياق قارسى جولىعادى. «نەگە كەشىكتىڭ؟» دەپ دۇرسە قويا بەرگەن اشۋلى تاسباقاعا قىرىقاياق «ەسىككە اياقتارىڭدى ءسۇرتىپ كىرىڭدەر» دەپ جازىپ قويىپتى» دەگەن ەكەن.
بۇدان ايتپاعىمىز ماڭعىستاۋلىقتار دا, كەلىپ-كەتىمى كوپ جولاۋشىلار دا بۇل وڭىردە ساپالى جولدى ۇزاق كۇتتى. بۇل كۇتتىرۋ جايباسارلىق پا, الدە «اياقتى ءسۇرتىپ كىر» دەگەندەي, تازا, ساپالى سالىنۋىنىڭ بەلگىسى مە؟
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
ماڭعىستاۋ وبلىسى.