بۇل وسىلاي بولعان
ۇستىمىزدەگى جىلى ۇلتتىق تەڭگەمىزدىڭ اينالىمعا ەنگەنىنە تۋرا 20 جىل تولىپ وتىر. بۇل وقيعا 1993 جىلعى 15 قاراشا كۇنى جۇزەگە اسىپ ەدى. ال ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن 1997 جىلدان بەرى وسى كۇن ۇلتتىق ۆاليۋتا كۇنى رەتىندە دە تويلانىپ كەلەدى. ءبىز وسىعان وراي ەلىمىز ۇلتتىق بانكىنىڭ سول جىلدارداعى توراعاسى بولعان عالىم باينازاروۆپەن جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– عالىم باينازار ۇلى, ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءبىر تۇعىرىنداي بولىپ ومىرگە كەلگەن ءتول اقشامىز – تەڭگەنىڭ قادامى قۇتتى, ىرگەسى بەرىك بولدى. ول ەلىمىزدىڭ وركەندەۋ جولىنىڭ ناعىز كۋاسى ىسپەتتەس. ەندى قانشا قايتالاپ ايتساق تا, ءبارىمىز جالىعا قويمايتىن ءبىر شەجىرە ونىڭ قاتارعا قوسىلعان كۇندەرىنەن سىر شەرتەدى. ەندەشە, سول ءبىر تولقۋلى, تاعدىرلى, عاجايىپ شاقتى تاعى ءبىر رەت ويدىڭ ورامىنان وتكىزىپ كورسەك.
– جۋرناليستەرگە راحمەت, جىل سايىن ءتول تەڭگەمىزدىڭ تۋعان كۇنى كەلگەن سايىن مەنى ءبىر ەستەرىنە ءتۇسىرىپ, وسى وتكەن تاريحتى ءبىر قوزعاتىپ ءوتىپ جاتادى. تەڭگەنىڭ تۋعان كەزى شىنىندا دا ەرەكشە ءبىر جۇرەك تولقىتقان تەبىرەنىستى ساتتەر بولدى. ونى ءاربىر ەسكە العان سايىن, سول كۇندەرگە قايتا ورالعانداي عاجايىپ ءبىر كۇي كەشەمىن. ءالى ەسىمدە,
بۇگىن ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ ەنگىزىلگەنىنە – 20 جىل
بۇل وسىلاي بولعان
ۇستىمىزدەگى جىلى ۇلتتىق تەڭگەمىزدىڭ اينالىمعا ەنگەنىنە تۋرا 20 جىل تولىپ وتىر. بۇل وقيعا 1993 جىلعى 15 قاراشا كۇنى جۇزەگە اسىپ ەدى. ال ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن 1997 جىلدان بەرى وسى كۇن ۇلتتىق ۆاليۋتا كۇنى رەتىندە دە تويلانىپ كەلەدى. ءبىز وسىعان وراي ەلىمىز ۇلتتىق بانكىنىڭ سول جىلدارداعى توراعاسى بولعان عالىم باينازاروۆپەن جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– عالىم باينازار ۇلى, ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءبىر تۇعىرىنداي بولىپ ومىرگە كەلگەن ءتول اقشامىز – تەڭگەنىڭ قادامى قۇتتى, ىرگەسى بەرىك بولدى. ول ەلىمىزدىڭ وركەندەۋ جولىنىڭ ناعىز كۋاسى ىسپەتتەس. ەندى قانشا قايتالاپ ايتساق تا, ءبارىمىز جالىعا قويمايتىن ءبىر شەجىرە ونىڭ قاتارعا قوسىلعان كۇندەرىنەن سىر شەرتەدى. ەندەشە, سول ءبىر تولقۋلى, تاعدىرلى, عاجايىپ شاقتى تاعى ءبىر رەت ويدىڭ ورامىنان وتكىزىپ كورسەك.
– جۋرناليستەرگە راحمەت, جىل سايىن ءتول تەڭگەمىزدىڭ تۋعان كۇنى كەلگەن سايىن مەنى ءبىر ەستەرىنە ءتۇسىرىپ, وسى وتكەن تاريحتى ءبىر قوزعاتىپ ءوتىپ جاتادى. تەڭگەنىڭ تۋعان كەزى شىنىندا دا ەرەكشە ءبىر جۇرەك تولقىتقان تەبىرەنىستى ساتتەر بولدى. ونى ءاربىر ەسكە العان سايىن, سول كۇندەرگە قايتا ورالعانداي عاجايىپ ءبىر كۇي كەشەمىن. ءالى ەسىمدە, 1992 جىلدىڭ 17 قاڭتارى كۇنى مەن ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسى بولدىم. شىنى كەرەك, بۇرىنعى وداق تارادى دەگەنمەن, ءالى ماسكەۋگە قاراپ جالتاقتاپ, سولارسىز بويىمىزعا اس باتپاي تۇرعان كەز. كەڭەستىك ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق جۇيە كەلمەسكە كەتكەنىمەن, اقشانىڭ قۇلپى دا, كىلتى دە سولاردا. تاپ سول كەزدە ەگور گايدار باستاعان ءبىر توپ جاس ەكونوميستەر ۇكىمەت بيلىگى باسىنا كەلدى دە, باعانى بەتىمەن جىبەرە سالدى. بۇل ولاردىڭ وزىنە ءتيىمدى بولعانىمەن, اقشا قاراجاتى ءالى رەسەيگە تاۋەلدى بولىپ وتىرعان بىرقاتار پوستكەڭەستىك ەلدەرگە قاتتى سوققى ەدى.
كۇن تارتىبىنە بارىنشا وتكىر شىعا قالعان وسى ماسەلە ءبىزدىڭ الدىمىزعا بىردەن ءۇش ءتۇرلى مىندەتتى قويدى. سونىڭ العاشقىسى دەربەس اقشا-قاراجات ساياساتىن جاساپ, تاۋەلسىز بانك جۇيەسىن قۇرۋعا سايدى. ەكىنشىسى وسىعان وراي ۇلتتىق ۆاليۋتا شىعارۋعا تەلىندى. ءۇشىنشىسى اقشا-قاراجات ماسەلەسىنە بايلانىستى جاڭا ينفراقۇرىلىم جاساۋعا نەگىزدەلدى. ال بۇلاردىڭ ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ ءبارىنىڭ ۇشى-قيىرى جوق, ەتەك-جەڭى كەڭ كوپ شارۋا بولدى.
– ال ناقتى تەڭگەنى دايىنداۋ تۋرالى تاپسىرما قاشان بەرىلدى؟
– مەنىڭ بانك توراعاسى لاۋازىمىن اتقارا باستاعانىما جارتى اي تولار-تولماستا, 1992 جىلعى اقپان ايىنىڭ باسىندا ەلباسىنىڭ قابىلداۋىنا شاقىرىلدىم. سول كەزدەسۋدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ماعان بولاشاق ۆاليۋتامىزدى دايارلاۋ جونىندە وتە قۇپيا تاپسىرما بەردى. قۇپيا بولاتىنى, جوعارىدا ايتقانىمداي, ءبىزدىڭ ءالى ماسكەۋدەن قارجى جۇيەسى جاعىنان تولىق ەنشى الىپ كەتپەگەن كەزىمىز, ول جاق ءبىزدىڭ بۇل استىرتىن ارەكەتتەرىمىز تۋراسىندا ەشتەڭە بىلمەۋگە ءتيىستى-ءتىن. ال ءوز ۆاليۋتامىزدى شىعارماساق, وسى كەزگە دەيىن جيعان-تەرگەندەرىمىز ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتىپ قالاتىنداي قاۋىپ تۋدى. سەبەبى, بۇرىنعى وداقتىڭ ابدەن قۇنسىزدانىپ بىتكەن سومى رەسپۋبليكاعا ءنوپىر بولىپ اعىلىپ كەلىپ, مۇنداعى بارلىق قۇندى زاتتارىمىزدى تاسىپ اكەتەتىندەي زامان جەتتى. مۇنى تەز پايىمداعان پرەزيدەنت ءتول اقشامىزدى شىعارۋعا تەز كىرىسۋدى مىندەتتەپ ەدى.
ءسوز ورايىندا ايتا كەتەيىن, جالپى, حالىقارالىق تاجىريبەدە ۆاليۋتا شىعارۋدىڭ, جوعارىدا ايتقانىمداي, ەكى ءتۇرلى ءتاسىلى بار. ولار وتكىنشى جانە تۇپكىلىكتى بولىپ اتالادى. سونىڭ ىشىندە كۋپون سياقتى قوسالقى كەزەڭگە عانا قىزمەت ەتەتىن اقشالار بىزگە دەيىن بەلورۋسسيا مەن ۋكراينادا بولدى. ءبىز مامان رەتىندە ولاردىڭ قايسىسىنىڭ قانداي ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگى بارىن ايتىپ بەردىك. سوسىن كەڭىنەن ويلاسا كەلە, ەلباسى تۇراقتى ۆاليۋتا كەرەك دەپ شەشتى. الايدا, ءتول اقشانى جاساۋ دەگەن ايتۋعا عانا وڭاي ەكەن. ونى ومىرگە اكەلەتىن زاۋىت ەكى باستان وزىمىزدە بولعان ەمەس. ال شەتەلدە جاساتىپ شىعارۋ وراسان زور قارجىعا تۇسەدى. ونىڭ ۇستىنە, ءبىزدىڭ وسىنداي تالاپ جاساپ جاتقانىمىزدى تىرس ەتكىزىپ سىرتقا شىعارمايتىن مەيلىنشە سەنىمدى فابريكا كەرەك-ءتىن. باسىندا ءبىز مۇنىڭ ەكەۋىنەن دە ماقۇرىم ەدىك. ەلدەگى جالعىز قارجى قويماسى – ۇلتتىق بانكتە ءبىر دوللار دا جوق بولاتىن. دەگەنمەن, ءبىز دە قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرمادىق, شەتەلدىك كومپانيالار دا بىزگە قاراپ ەلەڭدەپ تۇردى. سەبەبى, ەندى عانا ەگەمەندىگىن الىپ جاتقان ەلدەرگە ەرتە مە, كەش پە, ءوز اقشالارىن شىعارۋ تالابى بولىپ قالاتىنىن ەسكەرىپ, ولار بىزدەرگە قاراي ءجيى شولعىنشى جىبەرە باستادى.
تىرلىگىمىز اسا قۇپيا بولعاندىقتان, ءبىز بارلىق دەلەگاتسيامەن بىردەن كەڭ وتىرىپ كەڭەسىپ كەتە المادىق. ويتكەنى, ءبىر شالىس باسقان قادام العا قويىپ وتىرعان ماقساتىمىزدى ءبىر-اق ساتتە كۇل-تالقان ەتكەن بولار ەدى. اقىرىندا ۇلىبريتانيادان كەلگەن «حارريسون جانە ۇلدارى» دەپ اتالاتىن شاعىن فابريكامەن كەلىسىم جاساستىق. بىردەن ايتىپ قويايىق, تاڭداۋىمىز بەكەر بولماپتى, اتالمىش ءوندىرىس ورنى تەڭگەمىز جارق ەتىپ شىعىپ, بىردەن اينالىمعا ەنىپ كەتكەنشە, ءبىزدىڭ قۇپيامىزدى كەرەمەت ساقتاي ءبىلدى. ال ەلىمىزدە ءبىزدىڭ مۇنداي جۇمىستارىمىز جونىندە بوتەن ەشكىم بىلمەدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا بىلىكتى مامانداردىڭ شاعىن توبىن قۇردىق. وعان كىرگەندەردىڭ بارىنەن قۇپيانى ساقتاۋ جونىندە قولحات جازدىرىپ الدىق.
– سودان كەيىنگى شارۋا, ءالبەتتە, تەڭگەنىڭ ءوزىن دايارلاۋمەن ۇشتاسقان شىعار؟
– ارينە. ۆاليۋتا شىعارۋ دەگەن وتە قىمباتقا تۇسەتىن نارسە ەكەنىن الگىندە ايتىپ ءوتتىم عوي. ونىڭ شىعىنىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنەن استامىن ونىڭ ديزاينى الاتىنى بەلگىلى بولدى. ەندى الدىمىزعا تەڭگەمىزدىڭ سول ءتۇر-ءتۇسىن كىمدەرگە جاساتۋ كەرەك, دەگەن سۇراق قويىلدى. وسىعان وراي بىرقاتار شەت مەملەكەتتەرگە بارىپ, ولارداعى ورتالىق بانكتەر باسشىلارىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك. سول ساپارلار بارىسىندا بانكنوت, وبليگاتسيا سەكىلدى قورعانىش ەلەمەنتتەرى بار قۇندى قاعازداردى شىعاراتىن زاۋىتتار جۇمىستارىمەن تانىستىق. اقىرىندا ويلاسا كەلىپ, بانكنوتتار ديزايندارىن جاسايتىن سۋرەتشىلەردى ءوز ەلىمىزدىڭ ىشىنەن ىزدەستىرۋ كەرەك ەكەنىن تۇسىندىك. سەبەبى, شەتەل ماماندارىن تارتساق, بىرىنشىدەن, جۇمىستىڭ ۇزاپ كەتەتىن ءتۇرىن بايقادىق, ەكىنشىدەن, قۇپيامىز اشىلىپ قالاتىن قاۋپى دە بولماي قالعان جوق. بىراق بىزدە بۇعان دەيىن اقشانىڭ سۋرەتىن سالىپ كورگەن كەسكىندەمەشىلەر جوق ەدى. سوندا دا بولسا, ماماندار قاراستىرا باستادىق. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاق ديزاين ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى تيمۋر سۇلەيمەنوۆپەن كەزدەستىك. سويتسەك, ءدال كەرەك ادامىمىزدىڭ ۇستىنەن ءتۇسىپپىز. ول ارتىنشا قاسىنا 5-6 ديزاينەرىن ەرتە كەلىپ, 2 اي بويى تاپجىلماي ەڭبەك ەتتى. سوڭىندا 4 ديزايندى ۇسىندى. ءبىز ولاردىڭ اراسىنان پورترەتتىك نۇسقانى قولاي كوردىك. جۇمىستى وسى باعىتتا جەتىلدىرە وتىرىپ, تەڭگەمىزدىڭ جەتى ءتۇرلى نومينالىنا جەتى تاريحي تۇلعامىزدى بەلگىلەپ, ەلباسىنىڭ الدىنا باردىق. وسىعان قاتىستى ەسكەرتپەلەرى مەن نۇسقاۋلارىن بەرگەن پرەزيدەنت اقشانى شىعارۋعا كەلىسىمىن بەردى.
– دايىن ديزاين انگلياعا قاشان اپارىلدى؟
– ءبىز ونى 1992 جىلعى شىلدە ايىندا تولىق اياقتادىق. سونى الىپ, ارتىنشا لوندونعا جەتتىك. بارعاننان كەيىن ستانوك ارقىلى شىعارىپ كورگەنىمىزدە, تەڭگەمىز جارقىراپ كەتتى. بۇعان كەرەمەت قۋاندىق. سودان كەيىن سول ۇلگى دانانى ەلگە الىپ قايتىپ, پرەزيدەنتىمىزگە اپارىپ كورسەتتىك. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دا ەرەكشە كوڭىل كۇيدە بولىپ, وسى ۇلگىدە شىعارۋىمىزعا نۇسقاۋ بەردى. سولاي كەلىسىم العان سوڭ, ءۇش ادامنان تۇراتىن شاعىن توپ تاعى ۇلىبريتانيا استاناسىنا اتتاندى. ديزاينەرلەر توبىنا ح.عابجالەلوۆ, ا.دۇزەلحانوۆ جانە م.ءالين سەكىلدى رەسپۋبليكاعا اتتارى بەلگىلى سۋرەتشىلەر قابىلداندى. بۇل توپقا كەيىن مەنىڭ نۇسقاۋىممەن ح.عابجالەلوۆ باسشىلىق ەتتى. وسى جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا تەڭگەنىڭ قاتارعا قوسىلاتىن كۇنى جاقىنداي ءتۇستى. اقشا جوباسى 1993 جىلعى قاڭتاردا وندىرىسكە جىبەرىلدى. ال ءساۋىر ايىندا بارلىق بانكنوتتار تولىق باسىلىپ بولدى. بىراق رەسەيمەن اراداعى قارىم-قاتىناستى بۇزىپ الماۋ ءۇشىن ءبىراز ساقتىق شارالارى جاسالىپ بارىپ, ول اينالىمعا قاراشا ايىندا عانا ەندى. بۇعان رۋبل ايماعىنان كەتپەۋ تۋرالى شارتقا قول قويعانىمىز دا اسەر ەتتى. اقىرىندا رەسەيدىڭ توپان اقشاسىنىڭ استىندا قالىپ قويۋ قاۋپى شىنداپ قويۋلانا تۇسكەن شاقتا دايىن اقشانى اينالىمعا ەنگىزە قويۋدىڭ ورايى كەلە قالدى. قاراشانىڭ 13-ءى كۇنى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تىكەلەي ەفير ارقىلى حالىق الدىنا شىعىپ, جاڭا ۇلتتىق اقشا – تەڭگەنىڭ دايىن بولعانىن جاريالاپ, ەكى كۇننەن كەيىن ونى اينالىمعا قوسۋ تۋرالى جارلىق شىعاردى. مىنە, قىسقاشا ايتقاندا, تەڭگەنىڭ پايدا بولۋ تاريحى وسىنداي.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
ەلدىك پاراساتى, تەڭگە ۇلاعاتى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ مۇراعاتى ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگەنىڭ اينالىمعا ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى شەجىرەلى جولدىڭ تاريحىن پاش ەتەتىن بىرەگەي قۇجاتتاردى ساقتايتىن بىردەن-ءبىر مەكەمە بولىپ تابىلادى. ءبىز تەڭگەنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي وسىناۋ مۇراعاتتىڭ ديرەكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ۆ.ن.شەپەلدى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ۆلاديمير نيكولاەۆيچ, پرەزيدەنت مۇراعاتى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى ەنگىزىلۋىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان كورمە ۇيىمداستىرىپ وتىر ەكەن. وسى قۇجاتتىق ەكسپوزيتسيالىق كورمە جايىندا ايتىپ بەرسەڭىز.
– كورمە 1991-2013 جىلدار ارالىعىن قامتىعان 79 جادىگەر ەكسپوناتتان تۇرادى. ەكسپوناتتار نەگىزىنەن قۇجاتتاردىڭ كسەروكوشىرمەلەرى, فوتوكوشىرمەلەرى, كىتاپتىق باسىلىمدار مەن مەرزىمدى باسىلىمدار كوشىرمەلەرى رەتىندە كورسەتىلۋدە. ولار ءار ءبولىمنىڭ تاقىرىپتارىنا ساي جۇيەلەنگەن. ءار جادىگەردىڭ قىسقاشا مازمۇنى باياندالىپ, سىلتەمە مالىمەتتەر كورسەتىلىپ, قۇجاتتاردىڭ انداتپاسى ەكى تىلدە بەرىلگەن.
قۇجاتتىق-ەكسپوزيتسيالىق كورمە ەكى بولىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشى بولىمدە «سوم ايماعىندا قالۋ نەمەسە ءوز ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋ: جاقتاۋ جانە قارسىلىق. 1991-1993, 2006, 2013 جج.» دەگەن تاقىرىپپەن ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ شارالارىنىڭ العاشقى قادامدارى سيپاتتالادى. ال ەكىنشى ءبولىم «ۇلتتىق ۆاليۋتانى اينالىمعا ەنگىزۋ. 1993-2000, 2004, 2007, 2013 جج.» دەپ اتالادى. وندا ۇلتتىق ۆاليۋتانى اينالىمعا ەنگىزۋ شارالارىنىڭ بارىسى مەن تەڭگەنى نىعايتۋ ورايىندا قولدانىلعان شارالاردى پاش ەتەتىن قۇجاتتار قويىلعان.
شىن مانىندە دە كورمەگە قويىلعان قۇجاتتار مەن ەكسپوناتتار تانىمدىق تۇرعىدان وتە قىزعىلىقتى. ولاردىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتىڭ 1993 جىلعى 5 قاراشاداعى «اقشا جۇيەسىن تۇراقتاندىرۋ جونىندەگى شۇعىل شارالار تۋرالى», 1993 جىلعى 12 قاراشاداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن ەنگىزۋ تۋرالى», 1997 جىلعى 13 قاراشاداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى كۇنى تۋرالى» جارلىقتارىن اتاپ ايتۋعا بولادى. ماڭىزدى حاتتامالاردىڭ, رەسەي جانە باسقا تمد ەلدەرى باسشىلارىمەن اراداعى كەلىسىمدەردىڭ دە ءبىرسىپىراسى وسى قاتاردا. ءوز باسىم تەڭگە ەنگىزىلۋىنىڭ كۋاگەرى بولسام دا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ 1993 جىلى شىققان اقشا بەلگىلەرىنە – تەڭگەلەر مەن تيىندارعا قىزىعا قارادىم. بۇگىنگى تاڭدا پرەزيدەنت جارلىعىمەن 1993 جىلدىڭ 3 قاراشاسىندا قۇرىلعان ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ جونىندەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك كوميسسياسى وتىرىسىنىڭ قۇپيالىلىعى الىنعان حاتتامالارى وتە بىرەگەي. ول كوميسسيانىڭ قۇرامىنا سول كەزدەگى قر پرەمەر-ءمينيسترى س.ا.تەرەششەنكو (توراعا), پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى د.ح.سەمباەۆ, قر ۇلتتىق بانكىنىڭ توراعاسى ع.ب.باينازاروۆ, قارجى ءمينيسترى ە.ج.دەربىسوۆ, ەكونوميكا ءمينيسترى ب.ءى.ىزتىلەۋوۆ كىرگەن بولاتىن. ايتقانداي, وسى كوميسسيا جانىنداعى د.سەمباەۆ جەتەكشىلىك ەتكەن جۇمىس توبى ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ كەزەڭىندە قارجىلىق ەسەپتەردى وڭدەۋ ماسەلەلەرىن جەدەل ءارى وڭتايلى شەشىپ وتىردى.
– ۆلاديمير نيكولاەۆيچ, قازاقستاندى قارجى جۇيەسىنىڭ قۇلدىراۋىنا بايلانىستى داعدارىس احۋالىنان الىپ شىعۋداعى ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ دارا ەڭبەگى كوپشىلىككە ءمالىم. وسى جايىندا مۇراعات قۇجاتتارىنان نە بىلۋگە بولادى؟
– شىن مانىسىندە, ەل قۇردىمنىڭ شەتىندە تۇردى. وسى جاعدايدا تەك ەلباسىنىڭ كۇش-جىگەرى مەن كورەگەندىگى, ونىڭ عاجاپ تۇيسىگى عانا مەملەكەتتىڭ تىرەكتەرىن قۇلاتپاي, امان ساقتاپ قالۋعا, ەلدىڭ ءومىر-تىرشىلىگىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن تەرەڭنەن سەزىنگەن پاراساتتى ساياساتكەر رەتىندە سوم ايماعىنان بىرتىندەپ, كەزەڭ-كەزەڭمەن شىعۋ قاجەت دەپ ەسەپتەدى. مۇنىمەن دە قويماي, ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزگەنگە دەيىن سوم ايماعىن ساقتاۋ جونىندەگى ءوزارا مىندەتتەمەلەر تۋرالى رەسەيمەن بىرقاتار ەكىجاقتى جانە تمد ەلدەرىمەن كوپجاقتى كەلىسىمدەرگە قول قويۋ ورايىندا باستاما كوتەرگەن دە ناق ءبىزدىڭ ەلباسىمىز بولاتىن.
ءبىزدىڭ پرەزيدەنت جاڭا ۇلگىدەگى سوم ايماعىن قالىپتاستىرۋ جونىندە دە ناقتى ۇسىنىستار ايتقان ەدى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ۋاعدالاستىقتار ەڭ الدىمەن رەسەي تاراپىنىڭ ۇستانىمىنا بايلانىستى كوزدەگەن ناتيجەگە جەتپەي قالدى. كەيىننەن, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەستەلىكتەرىن وقي وتىرىپ, ءبىز كەمەڭگەر باسشىنىڭ ۋاقىتتى بوسقا جىبەرمەگەنىن, سوم ايماعىنداعى احۋال دامۋىنىڭ ىقتيمال نۇسقالارىن بولجاي العاندىعىن بىلدىك. ءسويتىپ, ول 1992 جىلدىڭ باسىندا-اق عالىمدار مەن قارجىگەرلەردىڭ پايىم-پىكىرلەرىن زەرتتەپ قاراستىرعان, ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ جونىندەگى ءوز ۇسىنىستارىن ءازىرلەگەن قۇپيا كوميسسيا قۇرعان ەكەن.
«عاسىرلار توعىسىندا» دەگەن كىتابىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بىلاي دەپ جازدى: «قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعىنان قۇپيانى تاراتپاۋ تۋرالى قولحاتتار الىندى. اقشانىڭ ديزاينىن جاساۋ تيمۋر سۇلەيمەنوۆ باستاعان سۋرەتشىلەر توبىنا تاپسىرىلدى... ءبىرىنشى توسىن جاعداي – مەنىڭ سۋرەتىم بەينەلەنگەن اقشا جوباسىن اكەلدى. ارينە, مەن بۇل نۇسقانى قابىلداماي تاستادىم. اقشانىڭ بەت جاعىندا ءبىزدىڭ ۇلى بابالارىمىزدىڭ بەينەلەرىن, ال سىرتىندا – مادەنيەت پەن تابيعات ەسكەرتكىشتەرىن ورنالاستىرۋ ۇيعارىلدى... اقشانىڭ اتاۋىنا بايلانىستى دا ۇلكەن تالاس تۋدى... اقىرى تەڭگەگە توقتادىق».
– ءتول تەڭگەمىزدىڭ شىعۋى ناقتى قالاي جۇزەگە استى؟
– جاڭا اقشا بەلگىلەرىن انگليادا دايىنداۋ جوسپارلانىپ, 1992 جىلى تەڭگەنىڭ ءبىر بولىگى باسىپ شىعارىلدى. بۇل تۋرالى ەشكىم بىلگەن جوق. ءدال وسى جاعدايدى مەن دە راستاي الامىن. سەبەبى, سول كەزدە مەن پرەزيدەنت حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان ەدىم. پرەزيدەنت اتىنا كەلىپ تۇسەتىن بارلىق اسا قۇپيا قۇجاتتار مەنىڭ قولىمنان وتەتىن. سونداي-اق, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار باسشىلارىن قابىلداۋ كەستەسى ءۇشىن دە جاۋاپ بەردىم. وسىناۋ قۇپيا وپەراتسيا تۋرالى ءوز باسىم ەشتەڭە بىلگەن دە, بايقاعان دا ەمەسپىن. توپ مۇشەلەرىنىڭ ەشقايسىسى بۇل تۋرالى جۇمعان اۋىزدارىن اشپادى.
ءبىزدىڭ بارلىعىمىز ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋگە جۇيەلى دايىندىق بولعاندىعى تۋرالى كەيىننەن بىلدىك. قۇپيا اقىرىنا دەيىن ساقتالدى. 1993 جىلدىڭ 3 قاراشاسىندا پرەمەر-مينيسترلەر س.تەرەششەنكو مەن ۆ.چەرنومىردين بىرلەسكەن حاتتاماعا قول قويىپ, وندا رەسەي قازاقستاننىڭ ءتول ۆاليۋتاسىن ەنگىزۋى قالىپتاسقان تىعىرىق جاعدايدان شىعۋدىڭ بارىنشا ۇتىمدى جولى بولىپ تابىلاتىندىعىن مويىندادى.
وسىنداي جاعدايدا قازاقستان پرەزيدەنتى اسقان شەشىمتالدىقپەن مىناداي قادامدار جاسادى: 5 قاراشادا «اقشا جۇيەسىن تۇراقتاندىرۋ جونىندەگى شۇعىل شارالار تۋرالى» جارلىققا, 12 قاراشادا – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن ەنگىزۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويىپ, ناق سول كۇننىڭ كەشىندە تەلەديدار ارقىلى حالىققا وسىناۋ شەشىمنىڭ ءمانىسىن ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىرىپ, بارلىق ازاماتتاردى سابىر-تىنىشتىققا شاقىردى. ءدال وسى كۇندەردە قازاقستانعا يل-76 ۇشاعىمەن ۆاليۋتانىڭ قالعان بولىگى اكەلىنىپ, ول جەدەل ءارى قۇپيا جاعدايدا سەگىز كۇن ىشىندە رەسپۋبليكا وڭىرلەرىنە جەتكىزىلدى.
سونىمەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىنا سايكەس تەڭگە 1993 جىلدىڭ 15 قاراشاسىندا 8:00 ساعاتتان (جەرگىلىكتى ۋاقىت) باستاپ ەنگىزىلدى. ەسكى سوم بانكنوتتارى تەڭگەگە شاققاندا 1 تەڭگەگە 500 سوم باعاممەن ايىرباستالدى. وسىلايشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ جونىندەگى شيەلەنىستى جاعدايداعى قيىن وپەراتسيا ساتىمەن اياقتالىپ, بەرەكەلى تىرلىكتى, باياندى بولاشاقتى باستاپ بەردى.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
تارازدا ءتول اقشامىزعا ەسكەرتكىش ورناتىلدى
بىلە بىلسەك, ەلىمىزگە قۇپيا تۇردە جەتكىزىلگەن ونىڭ العاشقى ايالداعان جەرى بۇرىنعى جامبىل قالاسى
شاعىن بولسا دا توتىداي قۇلپىرعان تاراز قالاسىنىڭ ەل تاريحىندا الار ورنى ەرەكشە. مىنە, سول شەجىرەلى شاھار وسىعان دەيىن قۇپيا ساقتالىپ كەلگەن تاعى ءبىر جاڭالىعىمەن جۇرتتى تاڭعالدىرىپ وتىر.
جاقىندا تاراز قالاسىنىڭ ءتورىنەن ۇلتتىق اقشامىزدىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان ەسكەرتكىش اشىلدى. ونىڭ وزىندىك تاريحى مەن ءجون-جوباسى دا بار ەكەن. ويتكەنى, سوناۋ ۇلىبريتانيادا باسىلعان تەڭگەنىڭ العاشقى پارتياسى ۇلتتىق بانكتىڭ جامبىل وبلىستىق فيليالى عيماراتىنىڭ جەراستى قويماسىنا العاش رەت اكەلىنىپتى. سودان كەيىن عانا بارىپ ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جونەلتىلگەن.
تەڭگەنى لوندوننان بىرنەشە اۆيارەيسپەن تاسىمالداۋعا تۋرا كەلىپتى. ونىڭ ۇستىنە تەڭگە تاسىمالداۋ وپەراتسياسى وتە قۇپيا جاعدايدا وتكەن. تەڭگەنىڭ العاشقى ايالداماسى ءۇشىن جامبىل قالاسىنىڭ (قازىرگى تاراز قالاسى) تاڭدالۋ سەبەبى, ۇلتتىق بانكتىڭ سول تۇستاعى جاڭا جوبامەن سالىنعان جامبىل فيليالى عيماراتىنىڭ جەراستى قويماسى وتە كەڭ جانە توسىن قاۋىپ-قاتەردەن جاقسى قورعالىپتى. كەيىن ميلليونداعان تەڭگە بار بولعانى 5 كۇننىڭ ىشىندە, ياعني 15-20 قاراشا كۇندەرى بۇكىل قازاقستانعا تاراپ كەتە بارعان.
ۇلتتىق اقشامىزدىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا جامبىلدىق بانك قىزمەتكەرلەرى ايتۋلى مەرەيتويدى قالاي اتاپ ءوتۋ كەرەكتىگىن اقىلداسادى. سول اقىلدىڭ ۇستىندە العاشقى «قادامى» تاراز تورىنەن باستالعان ءتول تەڭگەمىزگە ەسكەرتكىش ورناتىپ, ماڭگىلىك ەستە قالدىرساق قالاي بولادى دەگەن شەشىمگە توقتاسادى. كوپ ۇزاماي ۇلتتىق بانكتىڭ جامبىل وبلىستىق فيليالى عيماراتى جانىنداعى اللەيادان جۇرتتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارىپ, ءتىپتى, تالايلاردىڭ تاڭدايىن قاقتىرعان تەمىر-اقشامىزدىڭ ەسكەرتكىشى پايدا بولدى.
اللەياعا قوردايدىڭ قىزىل گرانيتىنەن تۇعىرتاس قويىلىپ, وعان ديامەترى 1,2 مەتر بولاتىن الىپ اقشا-تيىننىڭ ۇلگىسى ورناتىلعان. ونىڭ ءبىر جاعىنا ەلىمىزدە ءتول اقشامىزدى ەنگىزۋ تۋرالى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىنان ءۇزىندى جازىلسا, ەكىنشى بەتىنە قازاقستان كارتاسى بەدەرلەنىپ, وعان ەلوردامىز – استانا, قارجى ورتالىعى – الماتى جانە بانك قىزمەتكەرلەرى ءتول تەڭگەمىزدىڭ «كىشى وتانى» ساناعان تاراز قالالارىنىڭ بەلگىلەرى سالىنعان.
ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت تەڭگەگە ورناتىلعان ەسكەرتكىشتىڭ بيىكتىگى – 4 مەتر, ال سالماعى – 9 توننا. وعان 3 ميلليون تەڭگە قاراجات جۇمسالدى.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
تاراز.