سوڭعى 100 جىلدىڭ ىشىندە ميلليونداعان ادامدى ومىرمەن قوشتاستىرعان, قانشاما وتباسىنا قايعى-قاسىرەت اكەلگەن, الەمدە 40-قا جۋىق مەملەكەت قاتىناسقان ەكى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ دا كارى قۇرلىق – ەۋروپادا تۇتانعانى ءمالىم. ال بۇگىنگىدەي عالامداسقان ۋاقىتتا جەكە ءبىر ەلدەگى تيىشسىزدىقتىڭ تۇتاستاي ايماقتى, ال ايماقتاعى داۋدىڭ بۇكىل الەمدى ءدۇرلىكتىرگەن زامانىندا تەك ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن جەكە كوتەرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا ەۋروپا قاۋىپسىزدىگىن ازيامەن, سونداي-اق بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك قاۋىپسىزدىكپەن بىرگە كەشەندى قاراستىرۋ اسا ماڭىزدى. ونىڭ ۇستىنە جاراتۋشىنىڭ ءوزى ەكى قۇرلىقتى ءبىر-بىرىنەن تەك ورال تاۋىمەن عانا شارتتى تۇردە ءبولىپ جاتقاندىعىنان, ەقىۇ-نى ەۋرازياداعى, سودان كەيىن بارىپ الەمدەگى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمى دەسەڭ دە سىياتىنداي. اۋزى كۇيگەن ەۋروپا ءۇشىن سوندىقتان دا قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن ۇيىم قاجەتتىگى تۋىپ, ول 1975 جىلى حەلسينكيدە ومىرگە كەلگەن.
ءوزىنىڭ جارعىسىندا تولىق كونسەنسۋستىق, ياعني ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتىڭ بىرەۋى قارسى بولسا شەشىم قابىلدانبايتىن, قازىر ۆانكۋۆەر مەن ۆلاديۆوستوك اراسىندا جاتقان 56 ەل مۇشە ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ مادريدتە وتكەن سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىندە 2010 جىلعى توراعالىققا قازاقستاندى لايىق دەپ تابىلعانى ءمالىم. مۇنىڭ ەقىۇ كەڭىستىگىندە بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن توسىن تاڭداۋ بولعانى دا انىق. وعان قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋداعى جولى مەن نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋى, ەكونوميكا سالاسىن تۇتاستاي ليبەرالداۋى سەبەپكەر ەكەنىنە داۋ جوق. ال بۇعان دەيىن بولماعان جاعداي دەپ باعالاۋدىڭ دا وزىندىك سىرى بار. ويتكەنى, بۇعان دەيىن وسى ۇيىمعا ازيا قۇرلىعىندا جاتقان ەل, ونىڭ ۇستىنە حالقىنىڭ نەگىزى يسلام ءدىنىن ۇستاناتىن مەملەكەت توراعالىق ەتىپ كورگەن ەمەس. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمدا وعان مۇشە ەلدەردىڭ بارلىعىنىڭ قۇقىعى بىردەي ەكەندىگىنىڭ دە ايعاعى بولدى. وسىلايشا قازاقستاننىڭ ەقىۇ توراعالىعىن اتقارعانىنا, مىنە, 100 كۇن تولىپتى.
100 كۇن, 100 ءتۇن. بۇل – قازاقستان ءۇشىن ناعىز تىنىمسىز كۇندەر مەن تۇندەرگە اينالدى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ كۇندىز مەملەكەت باسشىلارىمەن, ساياساتكەرلەرمەن كەزدەسسە, ءتۇن بالاسىنا ۇشاققا وتىرىپ, قازاقستان مەملەكەتى موينىنا العان ءىس-شارالاردى ورىنداۋ ءۇشىن جولعا ءجۇردى.
توراعالىققا كىرىسەردە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۆەنا قالاسىنداعى بەينەۇندەۋىندە ءمالىم ەتكەن 4-ت بويىنشا وسى 100 كۇن ىشىندە اتقارىلعان ىستەرگە بۇگىندە وڭ كوزقاراس قالىپتاسىپ وتىرعانىنا ساپارلار بارىسىندا كوز جەتتى. ماسەلەن, مولدوۆا سىرتقى ىستەر جانە ەۋروپالىق ينتەگراتسيا ءمينيسترى يۋريە ليانكە قازاقستان توراعالىعىنىڭ 100 كۇنىنە تاياندى دەپ, وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە توراعا-مەملەكەتتىڭ ەقىۇ مەن وزگە دە ەۋروپالىق ارىپتەستەرىنىڭ دنەستر وزەنى بويىنداعى كيكىلجىڭدى بەيبىت جولمەن, مامىلەگەرلىك سيپاتتا شەشۋدەگى ۇمتىلىسىنا ريزاشىلىعىن جەتكىزدى.
“ەقىۇ-نىڭ قازىرگى توراعاسىنا ايماقتاعى بۇگىنگى جاعدايدى ايتىپ بەردىك. دنەستر بويىنداعى ۇزاققا سوزىلعان وسى داۋدى اۋىزدىقتاۋدى كەشەندى شەشۋ باعىتىندا مولدوۆا رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ بەيبىت ۇنقاتىسۋدى قالايتىندىعىن ءمالىم ەتتىك. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىنىڭ دا ۇنقاتىسۋدى رەسمي سيپاتقا اينالدىرۋ ارقىلى ورىن العان قيىندىقتاردى ەڭسەرۋگە, شيەلەنىسكەن ءتۇيىندى شەشۋگە بولادى دەگەن قولداۋى اسا ماڭىزدى”, دەگەن يۋريە ليانكە 5+2 فورماتىنداعى كەزدەسۋدى جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزىنا باسا ءمان بەردى (كەلىسە الماي وتىرعان داۋلى ەكەۋ – مولدوۆا-پريدنەستوۆە جانە جاپسارلاس كورشى ەلدەر رەسەي, ۋكراينا مەن ەقىۇ, ارااعايىندىق ءرول اتقارۋشى اقش جانە ەۋرووداق). بۇل جەردە داۋلى ماسەلەلەردى قاراستىرۋدا قازاقستان تاراپىنىڭ قاي مەملەكەتتىڭ دە تەرريتوريالىق تۇتاستىعىنىڭ ساقتالۋى قاجەت دەگەن ۇستانىمى بار ەكەنى بەلگىلى.
الەمدە بۇكىل ادامزات بالاسىن الاڭداتىپ وتىرعان بىرنەشە قارۋلى قاقتىعىس وشاقتارى بولسا, سولاردىڭ ءبىرازى كەڭەستەر وداعى تۇسىندا قوردالانىپ, كەيىن ەلدەر تاۋەلسىزدىك العان تۇستا قالعىپ جاتىپ-جاتىپ ويانعان جانارتاۋداي جان-جاعىن سىلكىندىردى. ولار–قاپ تاۋىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى ابحازيا, وسەتيا, تاۋلى قاراباق پەن دنەستر بويىندا وزدەرىن تاۋەلسىزبىز دەپ جاريالاعان, بىراق تانىلماعان “مەملەكەتتەر” داۋى. ساياساتشىلار دارمەنسىزدىگى تۇتاس ەلدى پۇشايماندىققا اكەلەدى. ۇعىنىستىق پەن تۇسىنىستىك قارۋى–سوز كەيىنگە ىسىرىلىپ, قارۋ ءسويلەگەن ايماقتاردا قاراپايىم حالىق تارتقان تاۋقىمەت حالىقارالىق بەدەلى بار ۇيىمدى الاڭداتادى. بۇل رەتتە ەقىۇ-عا توراعا مەملەكەتتىڭ سول جەرلەردەگى ادامدار كورگەن قيىندىقتاردى ازايتۋعا دەگەن ۇمتىلىسى وتە ماڭىزدى. ويتكەنى, دنەستر بويىنا بارعاندا قاراپايىم حالىقتىڭ قۇجاتتارىن راسىمدەۋدىڭ وزىنە قينالعانىن كوردىك. سەبەبى, پريدنەستروۆەنىڭ ءوز كونستيتۋتسياسى, بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارى بار دا, ال ەشبىر ەل ونى مەملەكەت دەپ تانىماعاندىقتان, ونىڭ بارلىعى كىشكەنتاي بالالاردىڭ ءۇي ويناعانىنداي عانا. قۇجاتتارىنىڭ ەشقانداي دا زاڭدى كۇشى جوق. بۇدان ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق ماسەلەلەرىمەن ءبىرگە, تولىپ جاتقان وزگە دە كەشەندى پروبلەمالار تۋىنداپ وتىر. سول سەبەپتەن ديپلوماتيا قۋاتىن قاراپايىم ادامداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن قاراستىرۋعا جۇمساپ, سول جەردەگى حالىقتىڭ پسيحولوگياسىنا اسەر ەتۋ اسا ماڭىزدى.
ماسەلەن, مولدوۆا مەن پريدنەستروۆە اراسىنداعى قارۋلى قاقتىعىس باستالعاننان كەيىن تۋعان بالالاردىڭ الدى 18-گە جەتىپ قالدى. بىلايشا الىپ قاراساڭ, تۇتاستاي جاڭا ۇرپاق بۋىنى ومىرگە كەلدى. ولار قازىرگى 40-قا, 50-گە كەلگەندەردەي ەمەس, وق داۋىسىن ەستىمەگەندەر. ەندەشە, وق-ءدارى ءيىسىن سەزبەگەن جاس بۋىندى بۇلدىرۋگە ەمەس, بىتىستىرۋگە ۇمتىلدىرۋ باعباننىڭ ساۋ وسكىندى جەرگە ءسىڭىرىپ, ودان جاقسى ءونىم كۇتكەنىندەي يگىلىكتى ءىس بولماق. ونى ەكى جاق تا مويىنداپ وتىر. پريدنەستروۆە ليدەرى يگور سميرنوۆ ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىمەن بولعان كەزدەسۋدەن كەيىن وتكەن بريفينگتە: ء“بىز قازاقستاننىڭ ءتاجىريبەسى مەن بەدەلىنىڭ ارقاسىندا جاعدايدى جاقسارتۋعا قول جەتكىزىلەدى دەپ ويلايمىز”, دەگەن.
جالپى, دنەستر بويىنداعى 20 جىلعا سوزىلعان داۋدى شەشۋدە 5+2 فورماتىنداعى كەزدەسۋلەر وتكىزۋ جايىنداعى كەلىسسوزدەر 2006 جىلدىڭ اقپانىندا ۇزىلگەن بولاتىن. 2008 جىلى رەسەي كومەگىمەن اراعا 7 جىل سالىپ بارىپ ءساۋىر ايىندا سول كەزدەگى مولدوۆا پرەزيدەنتى ۆلاديمير ۆورونين مەن پريدنەستروۆە ليدەرى يگور سميرنوۆتىڭ كەزدەسۋىنە قول جەتتى. بىراق, ونان كەيىن مولدوۆاداعى كونستيتۋتسيالىق داعدارىس ۇدەرىستى توقتاتىپ تاستادى. داعدارىس سول قالپىندا, مولدوۆا مەملەكەتىنىڭ تىزگىنى قازىر كونستيتۋتسيا بويىنشا پارلامەنت سپيكەرىنىڭ قولىندا. ميحاي گيمپۋ مولدوۆا رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى عانا بولىپ وتىر. دەسەك تە, ۇنقاتىسۋ قاجەتتىگىن سەزىنۋشىلەر ەكى جاقتان دا تابىلادى. ماسەلەنىڭ تەك سىندارلى, ءبىر-بىرىمەن كەتىسۋگە ەمەس, كەلىسۋگە ۇمتىلعانىندا عانا شەشىلەتىنىن باسا ايتقان استانا مامىر ايىندا 5+2 فورماتىندا كەزدەسۋدى جاڭعىرتۋدى ۇسىنىپ وتىر.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ توراعالىعى تۇسىندا ۇيىمعا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ونداعى حالىقتاردىڭ وركەندەۋى جولىندا ايانبايتىنىن جەتكىزگەن. ونىڭ ۇستىنە ءوزىنىڭ جاعراپيالىق ورنالاسۋى مەن حالقىنىڭ قۇرامى جاعىنان دا شىعىس پەن باتىستىڭ ءبىر كورىنىسىندەي بولعان ەلىمىزدىڭ الەمدىك قوعامداستىق الدىنا ۇلگى ەتىپ كورسەتەرلىك وزىندىك بەينەسى, كوشباسشىسىنىڭ حالىقارالىق ارەنادا تانىلعان بەدەلى مەن بەيبىتسۇيگىش ساياساتى دا بار. يسپانيانىڭ ەلىمىزدەگى ەلشىسى البەرتو كورتەس سوزىمەن ايتساق: “ەقىۇ-عا قازاقستاننىڭ توراعالىعى ۇيىم تاريحىنىڭ جاڭا بەتى جانە ونىڭ دامۋىندا ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى. سىزدەر توراعالىق بارىسىندا بىرىككەن ەۋروپانىڭ جانە ەو-نىڭ قازاقستانداعى 19 ميسسياسىنىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنە الاسىزدار”. ەلشىنىڭ ءسوزىن بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو دا قايتالادى: ء“بىز ءسىزدەردىڭ بارلىق باستامالارىڭىزدى قولداپ, قاجەت كەزىندە يىعىمىزدى توسۋعا ءازىرمىز”, دەگەن ول ءوز ەلىنىڭ ادام ساۋداسى, زاڭسىز ميگراتسيا, شەكارا جانە ەنەرگەتيكا قاۋىپسىزدىگى ءماسەلەلەرىن شەشۋدە وزگەلەرگە ۇلگى كورسەتىپ, ەقىۇ-نىڭ ەكونوميكا-ەكولوگيا سالاسىندا جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىستارىنا بەلسەندى اتسالىسىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى.
تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى اتىنان ۇجىمدىق كانديدات قازاقستان كوتەرگەن جۇكتىڭ سالماعى دا قوماقتى. ۋكراينا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى كونستانتين گريششەنكو: “ۋكراينا قازاقستان ءتوراعالىعىنىڭ وسى كەزەڭىن وڭ باعالايدى. ءبىز توراعا ەلدىڭ بەلسەندى جۇمىسىنا جانە ءىس باسىنداعى توراعانىڭ تىنىمسىزدىعىنا كۋامىز. ونىڭ ەقىۇ حاتشىلىعى مەن وزگە دە حالىقارالىق دارەجەدەگى ساياساتكەرلەر الدىندا بەدەلىنىڭ مىقتىلىعىن كورىپ وتىرمىز. قازاقستان توراعالىعىنىڭ باستالۋى وتە جاقسى, ونىڭ توراعا رەتىندەگى قيمىلدارى كوڭىلدەگىدەي جانە, سونىمەن بىرگە, ءبىز جىل اياعىندا, توراعالىق تىزگىنىن تاپسىرار ۋاقىتتا دا وسىنداي باعاعا يە بولادى دەپ ويلايمىز”, دەدى ۋكراينالىق ديپلومات.
ەلىمىزدىڭ توراعالىق كەزىندە العا قويعان ماسەلەسىنىڭ ىشىنەن اۋعانستان ويىپ ورىن الادى. وسى ءبىر پروبلەماسى شاش-ەتەكتەن, سوعىستان قيراپ ءب ۇلىنىپ, قاۋساعان ەلدى بەيبىت رەتتەۋدى ماقسات تۇتقان قازاقستان اۋعانستاندىق 1000 جاستى ءوز ەلىمىزدە وقىتىپ, ماماندار دايارلاۋ ىسىنە 50 ميلليون دوللار ءبولىپ وتىر. ەگەر جوعارعى دەڭگەيدە سامميت وتكىزىلگەن جاعدايدا اۋعانستاندى بەيبىت رەتتەۋ كۇن ءتارتىبىندەگى ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ءارى بەرەگەيى بولاتىنى دا كۇمانسىز. نەمەسە وزدەرىنىڭ كانديداتۋراسىن 2013 جىلعى توراعالىققا ۇسىنىپ وتىرعان ەل – ۋكراينا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى كونستانتين گريششەنكونىڭ سوزىمەن جەتكىزسەك: “ارينە, توراعالىقتى بارلىق ماسەلەلەر شەشىلگەن كەزدە اتقارعان وتە ءتيىمدى بولار ەدى, بىراق بىزگە دە اينالىساتىن كوپ جۇمىس قالاتىن شىعار”, دەۋى شىندىق.
مينسكىدە بەلارۋس ۇلتتىق كەڭەسى وكىلدەر پالاتاسىنىڭ ءتوراعاسى ۆلاديمير اندرەيچەنكومەن كەزدەسۋ بارىسىندا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى قانات ساۋداباەۆتىڭ: “بۇگىنگە دەيىن حالىقارالىق قوعامداستىق قانشا تالپىنعانىمەن, اۋعانستاندا تۇراقتىلىققا قول جەتپەي وتىر. سامميت وتكىزىلمەگەن 10 جىل ىشىندە الەمدە جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەر پايدا بولدى. قازاقستان ءوزىنىڭ توراعالىعى كەزىندە ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ كوزقاراستارىن جاقىنداستىرۋدى ماقسات تۇتادى, ولاردىڭ اراسىندا سەنىم مەن ءوزارا كومەك ورناعانىن قالايدى”, دەۋى قازاق ەلىنىڭ ەڭ قاسيەتتى ۇستانىمى دەسەك, قاتەلەسپەيتىن شىعارمىز. تەك سول نيەتكە جەتىپ, ادامزات بالاسى قارۋعا جۇگىنگەنشە, بەيبىت كەلىسىم, سىندارلى ۇنقاتىسۋ ارقىلى ۇعىنىسۋعا بەت بۇرىپ جانە تىنىشتىقتىڭ ءتاتتى ءدامىن سەزىنە تۇسسە ۇتارى كوپ بولماق.
انار تولەۋحانقىزى.