كاتالونياداعى احۋال كۇردەلى

بىلتىر يسپانيادا وتكەن جالپى سايلاۋ كەزىندە ازاتتىق اڭساۋشىلار كاتالونياداعى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ عيماراتتارىنا ساياسي تۇت­قىن­داردى بوساتىپ, ەگەمەندىك جو­نىن­دەگى رەفەرەندۋم جاساۋعا شاقىرعان باننەرلەر مەن سارى جالاۋ ىلگەن-ءدى. جوعارعى سوت مۇنى ەلدىڭ ىشىنە ىرىتكى سالۋعا بالاپ, ءوڭىر باسشىلىعىنا ولاردى الىپ تاستاۋعا بۇيىردى. بىراق تاۋەلسىزدىك الۋدى كوكسەيتىندەردىڭ ءبىرى سانالاتىن كيم توررا بۇعان باعىنعان جوق.

ءسويتىپ, بىلتىر يسپانيا جو­­عارعى سوتى توررانىڭ وزىنە قا­تىس­تى ءىس قوزعاعان. بىراق كاتا­لو­­نيا پرەزيدەنتى وزىنە تاعىل­عان ايىپ­پەن كەلىسپەيتىنىن مالىم­دەدى. ك.توررانىڭ سوزىنە سۇيەن­سەك, ەگەمەندىككە شاقىرعان بان­نەر مەن estelada جالاۋىن الىپ تاستاۋ ءسوز بوستاندىعىن شەك­تەي­دى.

ەندى جوعارعى سوتتىڭ شەشى­مىنە سايكەس كاتالونيادا تاعى دا ساياسي دۇربەلەڭ باستالماق. ءوڭىر پارلامەنتى تاياۋ ۋاقىتتا ك.تور­رانىڭ ورنىنا جاڭا ۇمىتكەر ۇسىنۋى ءتيىس. الدا-جالدا پالاتا كەلىسىمگە كەلە الماسا, كوپ ۇزاماي كاتالونيادا سايلاۋعا دايىندىق باستالادى.

ك.توررانىڭ پايىمداۋىنشا, جوعارعى سوتتىڭ شەشىمى نەگىزسىز ءارى مادريد بيلىگى كاتالونيا ۇكىمەتىن قىزمەتىنەن كەتىرۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق ول وڭىرلىك سايلاۋدىڭ وتەتىنىنە سەنىمدى.

ء«بىز ازاتتىقتى اڭسايمىز. ەگەمەندىگىمىزدى العىمىز كەلەدى. بارىنەن بۇرىن, ەلىمىزدە دەمو­كراتيانىڭ جوعارى دەڭگەيىنە قول جەتكىزسەك دەيمىز. الداعى اي­لاردا وتەتىن سايلاۋدا وسى باعىتتا ودان ءارى جۇمىسىمىزدى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل – وزگەرىستىڭ باستاماسى بولۋى ءتيىس», دەدى ول.

جوعارعى سوت ك.توررانىڭ قۇزىرەتىن توقتاتقانىنا قارا­ماس­تان, ونىڭ ساياسي كوزقاراسىن ءبىل­دى­رۋدى شەكتەگەن جوق. ياعني ول الداعى ۋاقىتتا كاتالو­نيا­نىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەستى جالعاستىرا بەرمەك. سونداي-اق كاتالونيا پارلامەنتى جاڭا باس­شىنى تاڭداعانعا دەيىن پرەزي­دەنتتىك لاۋازىمدى اتقارۋ ۆيتسە-پرەزيدەنت پەرە اراگونەسكە جۇكتەلەدى.

جالپى, كاتالونيانىڭ تا­ۋەل­­سىزدىككە تالپىنىسى تالاي­دان بەرى اڭگىمە بولىپ ءجۇر. ما­­سەلەن, 2014 جىلى ايماقتا تاۋەلسىزدىك الۋ جونىندە حالىق­تىق رەفەرەندۋم وتكەن. وندا ەلەكتوراتتىڭ باسىم بولىگى يس­­پانيادان بولىنۋگە داۋىس بەر­دى. «جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كە­سۋدى» ءجون كوردى مە, ءبىر جىل­دان كەيىن تاعى ءبىر مارتە رەفە­رەندۋم ۇيىمداستىرىلىپ, قاتى­سۋ­شىلاردىڭ كوبى تاۋەلسىزدىك جاريالاۋعا كەلىسىمىن بەردى. بىل­تىر كاتالونيا ۇكىمەتى ەگە­مەندىك جونىندە پارتياارالىق داۋىس بەرۋ وتكىزگەن. كاتالونيا پارلامەنتىنىڭ 50 پايىزدان استامى ازاتتىق الۋدى قولدايتىنىن ءبىلدىردى.

اقىرى 2017 جىلى وڭىردە جال­پى حالىقتىق رەفەرەندۋم ءوتىپ, داۋىس بەرگەندەردىڭ 90 پا­يىزى ەگەمەندىك الۋدى قول­دا­دى. رەفەرەندۋمعا 5,3 ملن ەلەك­توراتتىڭ 42,3 پايىزى قاتىسىپ, 2,26 ملن كاتا­لو­نيالىق ازاتتىق الۋدى جاقتاپ داۋىس بەردى.

وسىلايشا, سول كەزدەگى كاتا­لونيا پرەزيدەنتى كارلەس پۋچ­دەمون تاۋەلسىزدىگىن جاريا­لادى. بى­راق يسپانيا بۇل شە­شىم­گە قارسى كەلىپ, رەفەرەندۋم ۇيىم­­داس­تىرعانداردى قۋدا­لا­عان-دى. ءسويتىپ, ولاردىڭ باسىم بولىگى تەمىر تورعا قامالسا, ك.پۋچ­دە­مون شەتەلگە قاشىپ, باس ساۋعا­لا­دى.

كاتالونيانىڭ تاۋەلسىزدىككە سونشا ۇمتىلۋىنىڭ, وعان رەسمي بيلىكتىڭ قارسى بولۋىنىڭ سىرى نەدە؟ بۇعان ەكونوميكالىق, سايا­سي جانە تاريحي وقيعالار اسەر ەتىپ وتىر. سولتۇستىگىندە فران­تسيامەن شەكتەسىپ, شىعىسىن جەر­ورتا تەڭىزىنىڭ سۋى شايىپ جات­قان مۋنيتسيپاليتەت ازات­تىق­تى كۇنى كەشە مايشاممەن ىزدەي باستاعان جوق, ونىڭ تاريحي تامىرى تەرەڭگە كەتكەن.

كاتالونيا – يسپانيانىڭ سول­تۇستىك شىعىسىندا ورنالاسقان اۆتونوميالىق ايماق. حالقىنىڭ سانى 6,5 ملن-نان اسادى. تا­لاي قانقۇيلى باسشىنىڭ تەپ­كىسىنە توزگەن تەرريتوريا XV عا­سىردا جەكە پاتشالىق رەتىن­دە جاريالاندى. جەرىنە كوز الارت­قان جاۋلارىنىڭ ورتاسىندا قال­عان كاتالونيا پاتشالىعى 1714 جىلى تاريح ساحناسىنان كەتىپ, يسپانيانىڭ ءبىر بول­شە­گى­نە اينالدى. سودان بەرى ازات­تىق­تىڭ ءتاتتى ءدامىن تاتقان كاتالو­نيالىقتار تاۋەلسىزدىككە تالپىنىسىن توقتاتقان جوق. گەنەرال فرانكو بيلىكتەن كەتكەن سوڭ, يسپانيا جاڭا دامۋ باعىتىن ۇستانعان-تۇعىن. كاتا­لونيا وسى ءساتتى ۇتىمدى پايدالانىپ, 1977 جىلى اۆتونوميا مارتەبەسىنە قول جەتكىزدى. ايماق 2006 جىلى اۆتونوميا اتاعىن تاعى دا بەكىتىپ الدى. بىراق 2010 جىلى يسپانيا بي­لىگى كاتالونيانىڭ بىرقاتار اۆتو­نو­ميالىق قۇقىعىن شەكتەپ, بار «باقىتىنان» ايىردى.

تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلۋدىڭ كەلەسى ءبىر قادامى – ەلدەگى ەكونو­ميكالىق جاعدايمەن تىكەلەي بايلانىستى. كاتالونيا – يسپا­نياداعى ەڭ اۋقاتتى جانە يندۋس­ترياسى دامىعان ايماق سانالادى. سونىمەن قاتار بارسەلونا – تۋريستەر اعىلاتىن سۇيىكتى مەكەنگە اينالعالى قاشان. شا­ھار­عا بيزنەس وكىلدەرى كوپتەپ كەلىپ, مۇندا مەملەكەتتەگى ۇلكەن بانكتەر ورنالاسا باستادى. Euro­news ارناسىنىڭ مالىمەتى بويىن­شا, كاتالونيانىڭ ءبىر ءوزى ەلدەگى ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 20 پا­يىزعا جۋىعىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. يسپانيادا ەش ايماق مۇن­داي جەتىستىگىمەن ماقتانا ال­مايدى. ايتسە دە, ۇكىمەتتەن اي­ماققا بولىنەتىن قاراجات ۇلەسى ءىجو كولەمىنە ساي ەمەس.

The Telegraph باسىلىمىنىڭ ەسەپتەۋىنە سايكەس, الدا-جالدا كاتالونيا ەگەمەندىگىن ال­سا, وندا «سۋ جاڭا ەلدىڭ» ءىجو مولشەرى 314 ملرد دول­لار­عا جەتىپ, الەم بويىنشا 34-ءشى ورىنعا تۇراقتايدى. سالىس­تىر­مالى تۇردە قاراساق, كاتالو­نيانىڭ ءىجو كولەمى پورتۋگاليا جانە يزرايلدەن كوپ. جان باسىنا شاققانداعى ءىجو دە كو­بەيىپ, 35 مىڭ دوللاردى قۇراي­دى. ياعني كاتالونيا ەكونو­مي­كالىق تۇرعىدا ۇتپاسا, ۇتىلمايدى.

ءتىل ماسەلەسى دە كاتالو­نيا­لىق­تاردىڭ ازاتتىققا ۇمتى­لۋىنىڭ ءبىر سەبەبىنە اينالعان. يس­پانيادا كاتالونشا رەسمي مارتەبەسى بار كاستيليا تىلىمەن قاتار قولدانىلادى. بىراق كا­تا­لونيادان باسقا ايماقتا ول تىلدە سويلەيتىندەر شامالى. ياعني, قاعاز جۇزىندە قۇقىعى بولسا دا, انا ءتىلى كاتالونيا حالقىنان باسقا ەشكىمگە كەرەك ەمەس.

ەندى كيم توررانىڭ قىز­مە­تىنەن كەتۋىنە بايلانىستى كاتالونيادا تاۋەلسىزدىك الۋ ماسە­لەسى قايتا كوتەرىلە باستا­دى. بۇعان سەبەپ جەتەرلىك. بىرىن­شىدەن, جوعارىدا ايتىپ وت­كەن­دەي, ءوڭىردىڭ تاريحي ماسە­لەسى اسەر ەتىپ وتىر. ەكىن­شى­دەن, يسپانيا ساياسي يستەبليش­مەن­تىندەگى كەيىنگى كەزدەگى جاعىمسىز وقيعالار دا ءوز ۇلەسىن قوسپاق.

ماسەلەن, يسپانيا مونار­حىنىڭ ابىرويى حالىق اراسىندا قۇلدىراپ بارادى. كورول حۋان كارلوس ءبىرىنشىنىڭ باسى داۋعا قالىپ, بيىل ەلدەن كەتكەن ەدى. وعان جەمقورلىققا قاتىسى بار دەگەن ايىپ تاعىلعان. ماسەلەن, ساۋد ارابياسىنان 65 ملن ەۋرو اقشا العان. سونداي-اق 2008-2012 جىلدارى شۆەي­تسارياداعى بانكتەگى ەسەپشوتىنان اي سايىن 100 مىڭ ەۋرو شەشىپ وتىرعان. سونداي-اق حۋان كارلوستىڭ 2014 جىلى تاق­تان باس تارتۋىنا دا وسى ماسە­لەلەر اسەر ەتكەنى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جازىلىپ ءجۇر. پيرەنەي تۇبەگىندەگى ەلدىڭ ءبىرىنشى ادامىنىڭ مۇنداي ارەكەتى كورولدىك وتباسىنىڭ دا, يسپانيا ۇكىمەتىنىڭ دە ابىرويىنا زور نۇقسان كەلتىردى.

وعان قوسا, تاياۋدا ەۋروپالىق كوميسسيا جاساعان زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىنە سۇيەنسەك, قارت قۇر­لىقتاعى بىرقاتار مەملەكەتتىڭ سوتتارى ءوز قىزمەتىن ادال اتقا­رىپ وتىرعان جوق. سولاردىڭ اراسىندا يسپانيا دا بار.

قورىتا ايتقاندا, كاتالونيا تاعى دا ەگەمەندىك الۋ تۋرالى باستاما كوتەرەتىن كۇن الىس ەمەس. قازىرگى تاڭدا يسپانيانى اسىرەوڭشىل پوپۋليستىك پارتيا باسقاراتىنىن ەسكەرسەك, ەل بيلىگى بۇعان قارسى تۇرارى ءسوزسىز.