ءوزىمىز قازىر اتىن قىسقا كۇندە قىرىق قايتالاپ, اۋليە تۇتىپ وتىرعان (شەتەلدىك بىرەۋدى اۋليە جاساماساق, قازاق بولامىز با) قىتاي ءرومانيسى مو يان «تۋىندىدا ءيىس بولۋ كەرەك» دەگەن. نە ءيىس ول؟ ارينە, تۋعان توپىراق ءيىسى, ۇلت ءيىسى, ۇلتتىق قۇندىلىقتار ءيىسى...
كوركەمونەردىڭ قاي سالاسى بولسىن – مەيلى كينو ءتۇسىر, مەيلى كىتاپ جاز, ءمۇسىن جاسا, مۋزىكا جاز, سۋرەت سال – ماقسات بىرەۋ بولۋ كەرەك. وسى تۋىندىم ارقىلى ۇلتىما نە بەرە الامىن. وسى ارقىلى ۇلتىمدى قالاي اسپەتتەپ, مارتەبەسىن كوتەرىپ, الەمگە تانىتا الامىن. جاس ۇرپاق ساناسىنا ۇلتىنىڭ ۇلىق بەينەسىن ءسىڭىرىپ, ءوز ۇلتىن سۇيەتىن, ماقتان ەتەتىن دارەجەگە جەتكىزە الامىن با؟
جوق, كەرىسىنشە, قازىرگى كوركەمونەر قازاقتىڭ سايقىمازاق سورلى بەينەسىن جاساعانى سونداي – قازىرگى جاس ۇرپاق قازاق بولۋعا ۇيالاتىن, ارلاناتىن, نامىستاناتىن دارەجەگە جەتتى.
جاس بالالارعا ەڭ جاقىنى, تۇسىنىكتىسى, اسەرلىسى, بىردەن قابىلداپ ەلىكتەيتىنى – مۋلتفيلمدەر. بۇل جاعىنان كراۋستار اعالاپ تۇر. بىراق وسى كراۋستار قازاقتى ماداقتاپ وتىر ما, الدە مازاقتاپ وتىر ما؟ ءبىر عانا «الداركوسەنى» الايىق.
كۇللى تۇركى جۇرتىنا ورتاق قوجاناسىر مەن الداركوسە شۋت ەمەس, سايقىمازاق تا ەمەس. ولاردىڭ ءاربىر كۇلكىلى اڭگىمەلەرىنىڭ استارىندا فيلوسوفيا, دانالىق, شەشەندىك پەن كورەگەندىك, ۇلكەن تاربيە جاتىر. ولاردىڭ ءاربىر ءسوزى, ءىس-ارەكەتى – بالا ءۇشىن ۇلكەن تاربيە كوزى. بالا ولاردىڭ ءىس-ارەكەتىنەن حالىقتى ءسۇيۋدى, قورعاۋدى, ءادىل, ادال, ەڭبەكشىل, تاپقىر بولۋدى ۇيرەنەدى. ال كراۋستار سول الداردى قالاي «قىرناپ-جونىپ» وتىر. ءبىر الدار ەمەس, بۇكىل ءبىر ۇلتتى, ونىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن اياققا باسىپ, مازاققا اينالدىرىپ وتىر. «الداركوسە» مۋلتفيلمىندە بايى – شارتىق, باتىرى – قورتىق, كەمپىرى – جالماۋىز, قىزى – مىستان. وڭكەي مەشكەي, اقىماق. الداردىڭ ءوزى جارعاقباس, قىلمويىن, شيبۇت. بالا ساناسى كەيىپكەردى ەڭ اۋەلى سىرتقى كەسكىن-كەلبەت, سيمپاتياسىنا قاراپ ۇناتادى نە جەك كورەدى. «الداردى» كورگەن بالالار قازاق بولۋعا ۇيالماعاندا قايتەدى؟ ۇلتتىق قۇندىلىقتىڭ قازاققا عانا ءتان ءبىر سيپاتى – ايەل ادامعا قۇرمەت. اسىرەسە قازاق كەيۋاناسى – قازاق ءۇشىن قۇرمەتتى, سىيلى بەينە. ەل اناسى, اۋىل اقىلمانى. «الداردا» ءبىر كەمپىر ۇيىنە كوڭىلدەسىن كىرگىزىپ الىپ, شالىن ۇرىپ-ۇرىپ قۋىپ جىبەرەدى. اتام قازاق تاريحىندا جوق سۇمدىق. بالا ساناسى وسىنى قالاي قابىلدايدى, قالاي سىڭىرەدى؟ وسىدان سوڭ اجەسىن, اجەسى تۇگىل قازاقتى سۇيە الا ما؟
«ەر توستىك» – بۇكىل قازاق تىڭداپ وسكەن عاجايىپ دۇنيە. توستىك ءارى باتىر, ءارى پالۋان, ءارى اقىلدى دا تاپقىر سۇيىكتى كەيىپكەرىمىز ەدى. ەرنازار مەن بايبىشەسى تولعاتىپ توعىز ۇل تاپقان, تورقالى توعىز كەلىن تۇسىرگەن, باق قونىپ, قىدىر دارىعان وتباسى. وسى ءمۋلتفيلمدى كورىپ, جاعامدى ۇستادىم. ەجەلدەن تىلىمىزدە «ەرنازاردىڭ سەگىزى, ەرتوستىگىم ءبىر توبە» دەگەن تىركەس قاناتتى سوزگە اينالىپ, قازىردىڭ وزىندە تىلدىك قولدانىستا بار. سويتكەن سەگىز ۇلدى كراۋستار «التىعا» ءتۇسىرىپ تاستايدى. قازاق ءۇشىن ءار ساننىڭ قۇپياسى, كيەسى بار دەپ ەسەپتەلەدى. عاسىردان-عاسىرعا سەگىز بوپ كەلە جاتقان ەرنازاردىڭ سەگىزىن (توستىكپەن توعىز) كراۋستار وزدەرى «سايتاننىڭ سانى» دەپ اتايتىن 6-عا نەگە تۇسىرەدى؟ سونان سوڭ قارنى قاتتى اشقان ەرنازار ءبىر اۋىلعا كەلىپ, ءبىر ۇيگە كىرسە, بەسىكتە بالا جاتىر. قاسىندا مىستان كەمپىر وتىر. بول, جىلدام, مىنا بالانى قازانعا سالىپ اسىپ جىبەر, اشپىن, – دەيدى ەرنازار. ە, بۇل ادام عوي, ادام ەتىن جەيسىڭدەر مە؟ – دەگەن مىستانعا:
– ە, جەسە نەسى بار؟ اتا-بابامىز تۇگەل كىسى ەتىن جەگەن, – دەيدى ەرنازار. ال ەرتەگىدە قالاي. ەرنازار شاڭىراقتىڭ كۇلدىرەۋىشىندە تۇرعان كەربيەنىڭ توستىگىن كورىپ:
– بايبىشە, كەربيەنىڭ توستىگى مايلى ەكەن. بول, جىلدام, اسىپ جىبەر! – دەيدى. بالا توستىك پەن مۇشە – توستىكتى كراۋستار اجىراتپاسىن دەيىك. سوندا كوركەمدىك كەڭەس قايدا قاراپ وتىر؟ قازاقتى كىسى ەتىن جەيتىن كاننيبال دارەجەسىندە سۋرەتتەۋ, بۇگىنگى جاس سابيلەر ساناسىنا سونداي ۇعىم قالىپتاستىرۋ – كىمگە قاجەت؟ كىمگە ءتيىمدى؟ بۇل كىمنىڭ يدەياسى؟ وسىعان ءاي دەر اجا, قوي دەر قوجا بار ما؟
سونان سوڭ اباي تۋرالى دا وڭدى-سولدى ءتۇسىرىلىپ جاتىر. ۇمىتپاسام, مۇنى تۇسىرگەن دە باسقا ۇلت. اباي كوشەدە «حۋليگاندارمەن» توبەلەسىپ ءجۇر. كوشەدە ءبىر قىز جالعىز كەتىپ بارا جاتسا, وعان ءبىر توپ جىگىت جابىلا كەتەدى. اباي اقىرىپ شىعىپ, ارىستانشا ايقاسىپ, توپ جىگىتتەن قىزدى قۇتقارادى. اينالايىن-اۋ, وسىدان عاسىر جارىم بۇرىن, «قىرىق ۇيدەن تىيىم» كورىپ وتىرعان قازاق قىزى قاشان كوشەدە سۋماڭداپ جالعىز ءجۇرۋشى ەدى؟ سونان سوڭ اتام قازاقتا جالعىز قىز تۇگىلى جالعىز جىگىتكە توپ بولىپ جابىلمايدى. كەكتەسكەن كۇننىڭ وزىندە «تۇرىساتىن جەرىڭدى ايت», دەپ جەكپە-جەككە شاقىرادى.
بۇل – بۇل ما؟ اباي ايۋمەن جەكپە-جەك الىسىپ, ونى جارتاستان لاقتىرىپ جىبەرەدى. سوندا ومىردەن كەشە عانا وتكەن, اقىندىعى مەن حاكىمدىگىنىڭ سارا جولى سايراپ جاتقان دانا ابايدى ومىردە بولعان-بولماعانى بەلگىسىز ەرتەگى كەيىپكەرىنە اينالدىرعاندا نە ۇتامىز؟ «ە, ول ەرتەك» قوي دەپ جۇرە تىڭداسىن دەگەندىك پە, كوپ ەرتەگىنىڭ بىرىنە اينالىپ, سانادان ءوشسىن دەگەندىك پە؟
ۇرپاق تاربيەسىنە, ۇلت نامىسىنا جات دۇنيەلەردى جاريا ەتۋگە تىيىم سالاتىن ۋاقىت جەتتى. كەڭەستىك كەزەڭدى جامانداعاندا, «يدەولوگيا مەن تسەنزۋرا» ەرىك بەرمەدى دەپ جىلايمىز. «ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىر» قولىمىزعا تيگەندە جەتكەن جەرىمىز وسى ما؟
ءامينا قۇرمانعاليقىزى,
سىنشى