ىبىراي ءالتىنساريننىڭ «مۇسىلماندىقتىڭ تۇتقاسى» اتتى كىتابىندا, جاراتۋشىنىڭ پەندەلەرىنە اۋەلى پارىز ەتكەندەرىنىڭ ەڭ ۇلكەنى يمان بولسا كەرەك. ودان سوڭ ءدىن عىلىمى تۇرادى. وسىلايشا يمان مەن ءدىن عىلىمىن ۇيرەنىپ, سول بويىنشا ىستەلەتىن ءىس-ارەكەتتەردى امال دەپ ايتادى دەپ كورسەتەدى. ءاربىر جاقسى ادامداردىڭ دا اسىل ءتۇبى يماننان, ياعني ءبىر نارسەگە شىن جۇرەگىمەن يلانۋدان كەلەدى دەيدى.
ولاي بولسا يمانسىز ەتكەن جاقسىلىقتىڭ دا پايداسى جوق. اينالىپ كەلگەندە, مۇسىلمان بالاسىنىڭ جۇرەگىندەگى يمانى مەنەن ءناپسىسىنىڭ ارا-قاتىناسى ونىڭ مۇسىلماندىق تۇتقاسى. ال جۇرەگىندە يمانى ناپسىسىنەن تومەن ادامنان نەشە ءتۇرلى جامان ارەكەتتەر شىعادى. ولار تۇتقادان ايىرىلادى, اللانى دا ۇمىتادى.
ال يماندىلىقتى جويۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءتاسىلى – ەل بولاشاعى جاستاردىڭ ءدىني ۇعىمىنا ىرىتكى سالۋ. سول ارقىلى ادامنىڭ جۇرەگىندەگى يمانىن ازايتىپ, ەرتەدەن قالىپتاسقان ۇلتتىق داستۇرلەردەن الاستاۋ.
قازاق رەسەيدىڭ وتارى بولعان تۇستا دا, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە دە وزبىر ساياساتتىڭ اسەرىنەن ورىسشىلدىققا بەيىمدەلە باستادى. اراق ءىشۋ كەڭ ءورىس الىپ كەتتى. مۇسىلماندىق داستۇرگە ىرىتكى سالىندى. ءتىپتى كەلە-كەلە كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە, پارتيا مۇشەلىگىندە بار قازاق بالاسىنا مارقۇم بولعان اعايىن-تۋىسىنىڭ باسىنا بارىپ قۇران وقىتۋعا تىيىم سالىندى.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلداردا ءدىن ماسەلەسىنە كوپ كوڭىل ءبولىندى. كوپتەگەن جاس يسلام ەلدەرىنە بارىپ ءدىني ءبىلىم الىپ كەلدى. الايدا ء«ار ەلدىڭ سالتى باسقا, يتتەرى قارا قاسقا» دەگەندەي, قاي ەلدەن ءبىلىم السا, وقۋشىنىڭ ساناسىندا سول ەلدىڭ ءدىني ءداستۇرى باسىم بولدى. ءبىلىم الىپ ەلگە كەلگەننەن كەيىن, ول باسقالارعا سول ءوزىنىڭ العان ءبىلىمى بويىنشا سول ەلدىڭ ءدىني داستۇرلەرىن دە ەنگىزە باستادى. ەندى ارابتارعا بەيىمدەلۋ باسىم بولىپ كەتتى. ەلدىڭ ءبىرازى, اسىرەسە جاستار ەلدىڭ بۇرىنعى ءدىني ۇستانىمدارىنان ايىرىلىڭقىراپ قالدى.
قازاق قاشاندا قازاق بولىپ قالۋ كەرەك. ول ءۇشىن ءار قازاق بالاسى ەڭ ءبىرىنشى ءوزىنىڭ اتا-بابالارىنىڭ ءتىلىن جەتە مەڭگەرۋى كەرەك.
«ادامزاتتىڭ بالاسى ءۇشىن ءومىر – ماڭگى ۇيقىنىڭ الدىنداعى ازداعان سەرۋەن», دەيدى. سوندىقتان دا ول اللانىڭ بەرگەن وسى سەرۋەنىن پايدالانىپ, ارتىندا ماتەريالدىق دۇنيە مەن جامان ءسوز قالدىرعانشا, ەرتەڭ ارتىندا قالعان ۇرپاعى, ەلى, ونىڭ جاساپ كەتكەن جاقسى ىستەرىمەن ماقتانا وتىرىپ ەسكە الىپ, وعان دۇعا باعىشتايتىن بولسا, وندا مارقۇمنىڭ يماندى بولعانى.
ادامنىڭ ومىردەن وتكەنىن ەستىگەندە, تۋعاندارى ءۇشىن ونىڭ قايعىسى ء«بىرىنشى كۇنى وت, ەكىنشى كۇنى شوق, ءۇشىنشى كۇنى جوق», دەيدى. ارينە ومىردەن وتپەيتىن پەندە جوق. اركىمنىڭ ايتەۋىر ءبىر كۇنى سەرۋەنى بىتەدى. سوندىقتان دا قۇراندا ادام بالاسى سول كۇندى ۇمىتپاي ەسكە الىپ ءجۇرۋى كەرەك, سوندا ول جامان ىستەرگە بارمايدى, دەيدى. مارقۇمدى ومىردەن وتكەن كۇنى ەمەس ءۇشىنشى كۇنى بارىپ جەرلەگەن جانە جەرلەۋ كۇنىنىڭ الدىنداعى ءتۇن – قوناق اسى دەپ اتاعان. كەي جاعدايدا ادامدار اۋرۋدىڭ سالدارىنان ولگەن ادامداي بولىپ جاتۋى دا مۇمكىن عوي.
ەسكى ءداستۇر بويىنشا مارقۇمنىڭ ەڭ سوڭعى ەلمەن قوشتاسۋ اسى, ول بالا-شاعا, ەڭ جاقىن جاناشىر تۋىستارىنىڭ قاتىسۋىمەن ءوتۋى كەرەك. سوندىقتان دا الىستاعى تۋعاندارى مارقۇمنىڭ قوناق اسىنان قالىپ قويماسىن دەگەن ويمەن ونىڭ قوناق اسى بولاتىن كۇنىن ەرەكشە ەستىرتكەن.
قازىر مارقۇم بولعان ادامدى قاشان سۋعا العانشا ءبىر بولمەگە جايعاستىرادى. بۇرىندارى ولاي بولماعان. مارقۇمدى ەشقاشان جالعىز قالدىرماعان. ءمايىتتى شىمىلدىقپەن قورشاپ قويىپ, ونىڭ جانىندا ۇلكەن ادامدار مارقۇم تۋرالى, باسقا دا جاقسى اڭگىمەلەر ايتىپ كۇزەتىپ وتىرعان. مولدالار قۇران اۋدارعان.
ءال-اعراف سۇرەسىنىڭ سەگىزىنشى اياتىندا «سول كۇنى دۇنيەدە ىستەگەن ىستەرىنىڭ بارلىعى تارازىعا تارتىلارى حاق, سوندا كىمنىڭ تارازىداعى ساۋاپتى ىستەرى اۋىر باسسا, مىنە سولار – ازاپتان قۇتىلىپ, ماقسات-مۇراتىنا جەتكەندەر» دەيدى. توعىزىنشى اياتىندا «ال كىمنىڭ ساۋاپتى ىستەرى بولماعاندىقتان تارازىسى جەڭىل تارتسا, مىنە سولار – اياتتارىمىزدى جوققا شىعارىپ, ء(وز-وزدەرىنە) زۇلىمدىق جاساۋدان قايتپاي, اقىرى ءوز-وزدەرىن زيانعا ۇشىراتقاندار», دەيدى. اللانىڭ بار ەكەنى جاسىرىن. ونى ادامزات بالاسى جەردەگى, كوكتەگى زاتتاردىڭ قادىر-قاسيەتىنەن اجىراتا ءبىلۋ ارقىلى اقىلمەن تانيدى. «اللا ءبىر, پايعامبار حاق, قۇران شىن» دەگەن قاعيدانى سانامىزعا ءتۇيىپ, مۇسىلماندىقتىڭ تۇتقاسىن قولدان شىعارماعان دۇرىس شىعار. قۇران اياتتارى مىڭداعان جىل بۇرىن جازىلسا دا, قازىرگى عىلىم ونىڭ ءالى نەگىزىنە جەتكەن جوق.
مارقۇمدى جەرلەۋگە كەلگەن ءار ادام, مارقۇمعا سۇراق-جاۋاپتىڭ كەزى كەلگەندە, ونى قابىر ازابىنان ساقتاۋعا كومەكتەسۋ ماقساتىندا, جاڭاعى اياتتاردا ايتىلعانداي تارازىنىڭ ساۋاپ جاعى باسىم تۇسسە ەكەن دەگەن ويمەن; «ە! راببىم! مارقۇمنىڭ كۇنالارىن كەشىرىپ, ساۋابىن مولايتا گور» دەپ دەم بەرۋ ارقىلى وعان ءوزىنىڭ بويىنداعى ەنەرگياسىن بەرىپ, ءبىر شوكىم توپىراق سالادى. ول توپىراق ءمايىتتىڭ جانىندا بولادى. بۇل ەرتە كەزدەن قازاق اراسىندا قالىپتاسقان مارقۇمنىڭ اعايىن-تۋىس, جولداس-جورالارىنىڭ ىزگى تىلەكپەن كەلىپ, مۇسىلمان رەتىندە مارقۇمعا جاساعان اقىرعى جاقسىلىعى ەمەس پە؟ مۇنى اركىم ءوزىنىڭ جان دۇنيەسىمەن وسىلاي سەزىنەدى. ەسكى جازبالاردا, جاڭاعى توپىراقتىڭ ءبارىن جيناپ, شۇبەرەككە ءتۇيىپ, ءمايىتتىڭ باس جاعىنا قويادى دەپ جازعان. بۇرىندارى وسىلاي بولاتىن. ءالى دە, ءبىراز جەرلەردە وسىلاي جاسايدى. ءبىزدىڭ جاقتا توپىراقتى اركىم ءمايىتتىڭ جانىنا ءوزى سالاتىن. «قازىر ونىڭ ورنىندا باس توپىراق جاتىر» دەپ توپىراق سالعىزبايدى, قابىردىڭ سىرتىنا سالعىزادى. بۇل تابىتتىڭ سىرتىنا توپىراق سالاتىن حريستيانداردىڭ سالتىنا قارايلاعانى ما؟ ال مۇنىڭ ساۋابى قانشا؟ باس توپىراق ول جاي عانا توپىراق قوي.
باياعىدا ءانشى مۇحيت جالعىز قىزى زاۋرەش قايتىس بولعاندا سىرت جاقتا ءجۇرىپ توپىراق سالا الماي, قابىرىن قۇشاقتاپ جاتىپ: «سەن ەدىڭ وتىز ۇلدان قالعان زاۋرەش, ءبىر ۋىس بۇيىرمادى-اۋ توپىراعىڭ», دەپ زار جىلاماي, قابىردىڭ سىرتىنان توپىراق سالا سالمادى ما؟ وسى قانشالىقتى دۇرىس؟ «مارقۇمعا توپىراق سالايىنشى» دەپ بارعانىڭدا, توپىراقتى ءمايىتتىڭ جانىنا ەمەس, قابىر سىرتىنداعى ۇيىندىگە تاستاعاندا ءوزىڭىزدى ءبىر ءتۇرلى دۇرىس ءىس جاساماعان, مارقۇمنىڭ الدىندا كىنالى ادامداي سەزىنەسىز.
قۇران سۇرەسىندە, «مەنىڭ ءسوزىمدى ساۋداعا سالماڭدار» دەگەن ايات بار. ال قازىرگى يمام-مولدالار وسى اياتتى دۇرىس قولدانىپ ءجۇر مە؟ قاراعاندىدا ءبىر مارقۇمنىڭ قوناق اسىندا ەلدىڭ ءبارى ءوز قايعىسىمەن ءجۇرىپ يمام ەسكەرۋسىز قالسا كەرەك. سوندا يمام داۋىستاپ: ء«اي, الگى ماعان بەرەتىندەرىڭدى تەزدەتىپ بەرىڭدەر مەن اسىعىپ تۇرمىن», – دەپ ايقاي سالدى. وسى يمامنىڭ جۇرەگىندە قانشا يماندىلىق بار؟ ول ءوزىنىڭ وقىعان قۇرانى ءۇشىن اقى سۇراپ تۇر عوي. ونىڭ ارەكەتى جاڭاعى قۇران اياتىمەن قاۋىشا الا ما؟ قازاق, «دۇمشە مولدا ءدىن بۇزار» دەيدى. بۇل دۇمشەلىك پە, الدە ونىڭ وسى ارەكەتى دۇرىس پا؟ قازاق: «مولدانىڭ ايتقانىن ىستە, ىستەگەنىن ىستەمە», دەيدى. مۇنى دا مولدادان ابدەن كوڭىلى قالعاننان كەيىن ايتقان شىعار. قازىرگى كەيبىر مولدالاردىڭ ايتقانىنىڭ ءوزىن بايقاپ-بايقاپ ىستەمەسەڭىز شاتاساسىز. سوندىقتان وسى يمامداردىڭ ءوزىن ونىڭ بىلىمىنە قاراي ەمەس, ادامگەرشىلىگىنە قاراي سۇرىپتاۋ كەرەك شىعار. بەيىت باسىندا كەي جەرلەردە بەيىتتىڭ ءتورت قۇلاعىنا دەپ ءتورت كىسى ءوزى بىلگەن قۇران اياتتارىن وقيدى, كەيبىرىنىڭ تىلدەرى ورامعا كەلمەي جاتادى. وبال. ولارعا تيىسىنشە اقشا بەرەدى. وسى تابىس كوزى مە, الدە پارىز با؟ جانى اشىپ بارا جاتسا, كەيىن قالىپ تەگىن وقىماي ما؟ ول ءۇشىن اقشا الماي-اق. قازىر مارقۇمدى جەرلەۋ ءراسىمىنىڭ ءوزىن كەي جەردە بيزنەسكە اينالدىرىپ الدى. وسىعان قاراعاندا ءوزىن «مولدامىن» دەپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرازىنىڭ ناپسىلەرى يماندارىنان وتە جوعارى تۇرعان سياقتى.
قاتەلەسسەم كەشىرىم سۇرايمىن. ال سىزدەر وسىلارعا قالاي قارايسىزدار؟
ءسابيت توعامبەكوۆ
قاراعاندى وبلىسى,
قارقارالى اۋدانى,
قاسىم اۋىلى