سالىمشى بەينەتتىڭ زەينەتىن كورە الا ما؟

جيناعى بار, زەينەت جاسىنا جەتكەن ازاماتتار سالىمىنىڭ 50 پايىزىنا دەيىن پايدالانا الادى. قازىر ەلىمىزدەگى 178,4 مىڭ زەينەتكەردىڭ جيناعىن پايدالانۋعا مۇمكىندىگى بار. بۇل ساناتقا قۇقىق قورعاۋ سالا­سى­نىڭ زەينەتكەرلەرى دە كىرەدى. بۇل سانات­تاعى ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتەن الىپ وتىرعان زەينەتاقىسى, بازالىق زەينەت­اقى جانە بجزق العان تولەمدەردى قوس­قان كەزدە ونىڭ زەينەتكە شىققان كەز­دەگى تابىسىنىڭ كەمىندە 40 پايىزى­نان تومەن بولماۋى كەرەك. قازىر قازاق­ستاندا بۇل كورسەتكىش – 63 پا­يىز. زەي­نەتاقى اننۋيتەتىن رەسىمدەپ, ساقتاندىرۋ قورىنا اۋدارعاننان كەيىن بجزق-دا جيناعى قالعاندار – شامامەن 13,3 مىڭ ادام.

– وسىلايشا قازىرگى ۋاقىتتا 721 مىڭ ازامات زەينەتاقى قورىنداعى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن ماقساتتى تۇردە پايدالانا الادى, – دەدى ب.نۇرىمبەتوۆ.

سودان بەرى بۇل ماسەلە قوعامدا قىزۋ تالقىلانۋدا. ەل ىشىندە «قۋانۋعا ءالى ەرتە, ونىڭ يگىلىگىن از ادامدار عانا كورەدى» دەگەن سىڭايداعى پىكىر بار.

بەتالىس ايقىندالدى

قارسى توپ كۇماندانۋعا سەبەپ بولاتىن فاكتور رەتىندە زەينەتاقى قورىن­داعى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن الا الاتىندار از ەكەنىن, جيناعى ءتيىستى شەككە جەتكەندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى تۇرعىن ءۇي مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرىن الدەقاشان شەشىپ قويعانىن العا تارتادى. ساراپشىلار اقيقاتتىڭ وزەگى پىكىرتالاستاردا اشىلاتىنىن ايتۋدان جا­لىققان ەمەس. بيلىكتىڭ بۇل قادامعا نەلىكتەن ءدال قازىر, داعدارىس بەلەڭ الىپ تۇرعاندا بارعانى جولداۋدىڭ «ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتى – باستى باسىمدىق» بولىمىندە بۇل ماقساتقا جەتۋ باسپانا ماسەلەسىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنى اشىپ ايتىلدى. نارىق جاعدايىندا ازاماتتار ءۇشىن تۇرعىن ءۇيدىڭ قولجەتىمدىلىگى ولاردىڭ كىرىسىنە جانە وسى ماسەلەنى ءوز بەتىنشە شەشۋگە قابىلەتتىلىگىنە تاۋەلدى.

بۇل شەشىم ۇزاق تالقىلاۋلار­دان كەيىن قابىلدانعانى تۇسىنىك­تى. زەينەتاقى سالىمدارى تۋرالى ماسەلە كوتەرىلە باستاعاننان بجزق-نىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتى زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ءبىراز بولىگىنەن ايىرىلعانىنا بايلانىستى زارداپ شەكپەي مە دەگەن ساۋال تۋىنداعان بولاتىن. بىراق جوبا اۆتورلارى جىلعا جۋىق سو­زىلعان تالقىلاۋدان كەيىن سا­لىم­­شىنىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە قا­­راپ مۇنىڭ دا تەتىگىن تاۋىپ, بۇل ماسەلەگە قايتا-قايتا ورالا بە­رۋ­­دىڭ قاجەتى جوعىن دالەلدەپ شىق­­تى. سونىمەن, زەينەتاقىنى تۇ­ر­عىن ءۇي جانە مەديتسينالىق قىز­مەت­تەر نارىعىمەن, سونداي-اق قور نارىعىمەن تىكەلەي ينتەگرا­تسيالاۋدىڭ العاشقى ماڭىزدى قادامى كەلەسى جىلى باستالادى.

راس, وسىعان دەيىن مەملەكەتتىك جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىمەن بىرگە جەكە زەينەتاقى قورلارى دا نارىقتا قاتار جۇمىس ىستەدى. ۇلتتىق بانك سالىمشىلار­دىڭ ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدىڭ ءار ءتۇرىن تاڭداۋ مۇمكىندىگى تۋرالى كوپ ايتتى. بىراق ءىس جۇزىن­دە وزگەرىستەرگە اسا ق ۇلىقتى بول­ماعانىن كوزىمىز كور­دى. جىل باسىندا 30 جاسقا تول­عان ەرلەرگە جەتكىلىكتى شەك 6,7 ملن تەڭگەنى, ال ايەلدەرگە 9,6 ملن تەڭ­گەنى قۇرادى. الايدا مينيستر ب.نۇ­رىم­بەتوۆ جەتكىلىكتى شەكتىڭ كول­ەمىن قايتا قاراۋعا ۋادە بەرگەن بولاتىن.

مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا بۇل ورايدا العاشقى قادام جاسالعانىن ايتىپ, جارنانى پايدالانۋشىلاردىڭ اۋقىمى ارتاتىنىن جەتكىزدى. بىراق ماسەلە ءالى كۇردەلى ەكەنىن ەل سەزىپ وتىر. ونىڭ شەشىمى ۇكىمەتتىڭ اقشا-نە­سيە سايا­ساتىن قانشالىقتى دايەكتى جۇر­گىزۋىنە بايلانىستى. ءدال قازىرگى جاعدايدا زەينەتكە شىعۋ جاسىن تومەندەتۋ مۇمكىن ەمەس. حالىقتىڭ قارتايۋ ۇدەرىسى الەمدى الاڭداتا باس­­تادى. قازاقستاندا مۇنداي پرو­ب­لەما تۋىنداماعانىمەن, ال­داعى جىلدارى حالىقتىڭ قارتايۋ ۇدە­رىسى اسىرەسە, سولتۇستىك وبلىس­تار­­دا ءبىرشاما جىلدامداۋى اب­دەن مۇ­م­كىن. ساراپشىلار مەملەكەت با­لا سانىن كوبەيتۋدى ىنتا­لان­دى­راتىن قوسىمشا شارالار قابىل­داماسا, الداعى ونجىلدىقتاردا ءبىزدىڭ ەل دە حالقى قارتايا باستاعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسىلا­تىنىن ايتىپ ءجۇر.

داۋلى ماسەلەگە نۇكتە قويىلدى

مەملەكەت باسشىسى جىل سوڭى­نا دەيىن بارلىق قاجەتتى نور­­ما­تيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى قا­بىلداۋدى جانە زەينەتاقى سا­لىم­­دارىنىڭ بولىگىن ماقساتتى جۇم­­ساۋعا دايىندىق جۇمىستارىن جۇر­گىزۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. قار­­جىگەر بەيسەنبەك زيابەكوۆتىڭ پىكىرىنشە, ىرىكتەلىپ شىققان 700 مىڭ سالىمشىنىڭ كورسەتكىشىن تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار ءۇشىن قولجەتىمدى دەۋگە بولمايدى. بۇل كورسەتكىش, بجزق سالىم­شى­لارىنىڭ شامامەن 6,6 پايىزى عانا. بىراق ۇكىمەتكە ەندىگى جەردە كەرى شەگىنۋگە جول جوق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى كاسىبي مامانداردىڭ عانا ەمەس, تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن تەرەڭ زەردەلەۋدى تالاپ ەتەدى. قارسى تاراپ قانداي دالەلدى العا تارتاتىنى دا نازارعا الىنۋى ءتيىس. وسى كۇنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلگەن بجزق جۇيەگە وزگەرىس ەنگىزۋ ارقىلى ونىڭ جۇمىسىن جار جاعاسىنا جە­تە­لە­گەنىن ۇكىمەت تە سەزىپ وتىر. قار­­­جى­گەردىڭ تۇسىندىرۋىنشە, ءبىر رەت­­­پەن شەكتەسە, قوعام مۇنى كوز الداۋ ءۇشىن ۋاقىتشا شارا دەپ قابىل­دايدى. ال جىل سايىن جۇر­گىز­سە, زەينەت جارناسىن شەشىپ الۋ­عا مۇم­كىندىگى بارلار سالىمىن جەت­كىلىكتى شەكتەن اسىرماۋعا تى­رى­­سادى. بۇل جەردە بجزق عانا ەمەس, سالىمشى دا ۇتىلادى.

 بجزق تاراتقان دەرەككوزدەرگە سەنسەك, قازىرگى قولدانىستاعى زەي­نەتاقىنىڭ 10-15 پايىزى عانا زەي­نەتاقى قورىنان اۋدارىلىپ وتىر. قالعان 80 پايىزعا جۋىعى مەملەكەت ەسەبىنەن تولەنەدى. ەگەر وسى ماسەلە رەتتەلمەسە, الداعى زەينەت جاسىنا جاقىنداپ قالعان ازاماتتاردى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ بيۋدجەتكە سالماق سالۋى ابدەن مۇمكىن. ب.زيابەكوۆ ەكىنشى ماسەلە ينۆەستيتسيالىق تابىس تومەندىگىنە بايلانىستى ەكەنىن ايتادى. زەي­نەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋدى جەتىل­دىرۋ ماسەلەسى دە مەملەكەتتى الاڭ­داتۋى ءتيىس. وسى سالاداعى باس­قارۋ مەنەدجمەنتىنىڭ السىزدىگى مەم­لەكەتتى جەتكىلىكتى شەكتەن اساتىن سوماعا 10 پايىزدىق سالىق تولە­تۋگە ماجبۇرلەپ وتىر.

سوڭعى بەس-التى جىلدا زەي­نەتاقى قورى اياسىندا جيناقتالعان ينۆەستيتسيالىق تابىس شامامەن 56 پايىزدى قۇرايدى. وسى ارالىقتاعى ينفلياتسيا 65-70 پايىزدىڭ اراسىندا. دەمەك, زەينەتاقى سالىم­دارىنىڭ كىرىستىلىگى ينفلياتسيانى جابا المايدى. ساراپشىلار اقشا-نەسيە ساياساتىن رەتتەۋ قورداعى ينۆەستيتسيالىق تابىستىڭ قۇنىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى دەپ سانايدى. اقشا-نەسيە ساياساتى جاقسارسا, ينفلياتسيانىڭ ۇلەسى ازايىپ, زەينەتاقى قورىنداعى جيناقتىڭ قۇنسىزدانۋىنا جول بەرىلمەيدى.

ەلىمىزدە جىل سايىن شامامەن 2,5-2,7 ملن ادام زەينەتاقى جارناسىن تۇراقتى تۇردە تولەيدى. ال ستا­تيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەگىنشە, رەس­پۋبليكادا 8-8,5 ملن ادام جۇ­مىس­پەن قامتىلعان.

– ەل ىشىندە جيعان-تەرگەن سالىمىن العىسى كەلەتىن ازاماتتار كوپ. ولار مۇنىڭ سەبەبىن قوردىڭ جۇمىسىنا سەنبەيتىنىمەن تۇسىن­دىرگىسى كەلەدى. وتكەنگە قايتا ورالۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق تاۋەكەل دە جوعارى. ءبىز مۇنى 1 رەتتىك اكتسيامەن شەكتەمەي, جىل سايىنعى قالىپتى داستۇرگە اينالدىرساق, بجزق-عا دەگەن سەنىم قالىپقا كەلەدى. بىل­تىرعى ەسەپ بويىنشا تەك 1 پا­يىز سالىمشىنىڭ مۇمكىندىگى بول­سا, بيىلعى كورسەتكىش 6 پا­يىزدان اسىپ تۇر. كەلەر جىلى بۇل كورسەتكىش 12, سودان كەيىن 18, 20 پايىز بولۋى مۇمكىن, – دەيدى ب.زيابەكوۆ.

قار­جىگەر بۇل رەفورما ءبىرىن­شى كەزەكتە كولەڭكەلى ەكونوميكا­نىڭ ىق­پالىن السىرەتۋگە باعىتتال­عا­نى­نا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن ەس­كەرتتى. ءبىزدىڭ ەلدە شوب قانا ەمەس, ۇلت­تىق كومپانيالار دا اكتسيا­لارىن, وبليگاتسيالارىن شىعارۋعا دا­يىن ەمەس. باسىم كوپشىلىگى اشىق ترانس­پارەنتتى سالىق زاڭدارىن ساقتايدى. تابىستارىن جاسىرىپ, ازايتىپ كورسەتىپ, ء«وز زاڭدارىمەن» ءومىر سۇرەدى. ەكونوميكانىڭ ميكرو دەڭگەيى جۇمىس ىستەمەسە, بجزق دا دۇرىس جۇمىس ىستەمەيتىنى حالىق­ارالىق تاجىريبەدەن بەلگىلى.

– ەگەر وسى جولى تاباندىلىق كورسەتسەك, ازاماتتار بجزق-داعى سالىمىنىڭ جەتكىلىكتىلىك شەگى­­نىڭ قولجەتىمدىلىگىنە مۇددەلى بو­لا­دى. بۇل شوب ءۇشىن ىنتالاندى­رۋ­شى فاكتور بولۋى ءتيىس, – دەيدى ب.زيابەكوۆ.

الاڭداۋعا نەگىز بار ما؟

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەت­تىك قورعاۋ ءمينيسترى ب.نۇرىمبەتوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلەدە الاڭ­داۋ­عا نەگىز جوق. جوعارىدا ايتىل­عان­داي, جيناق بىردەن جانە تولىق­­تاي الىن­بايدى, سوندىقتان بجزق ين­ۆەس­تيتسيالىق پورتفەلى ءۇشىن سون­شا­لىقتى شىعىندار بولمايدى. سەبەبى سالىمشىنىڭ جاسى ۇل­عاي­عان سايىن شەكتى سوما مول­شەرى دە ارتىپ وتىرادى. ۇكىمەتتىڭ ۇس­تانىمى سالىمنىڭ جەتكىلىكتىلىك شەگىنە جەتۋ دەڭگەيىندە تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار ءۇشىن قولجەتىمدى.

 بيۋروكراتيالىق شىرماۋىقتىڭ شىرعالاڭىنان ابدەن شارشاعان قازاقستاندىقتار ءۇشىن زەينەتاقى جيناقتارىن پايدالانۋدىڭ مۇن­داي ناقتى سحەماسى تاڭعالار­لىق­تاي كورىنگەنى راس. مەملەكەت باس­­شى­سىنىڭ كەلەسى جىلدان باس­تاپ وسى رەفورمانى باستاۋ تۋ­رالى ناقتى تاپسىرماسى­نان كە­يىن شەنەۋنىكتەردىڭ شەگىنەر جەرى قالمادى. سەبەبى وسىدان 1 جىل بۇ­رىنعى ەسەپتەۋ بويىن­شا سالىم­شى­لاردىڭ 1 پايى­زى­نىڭ عانا زەينەت سالىمدارىن الۋعا مۇمكىندىگى بولسا, بيىلعى كور­سەتكىش 6 پايىز­دان ءسال استى. بۇل فاكتور رەفور­مانى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇ­زە­گە اسىرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن كور­سەتەدى: سەبەبى قورداعى ورتاشا ەسەپشوت 1 ملن تەڭگەگە دە جەت­پەيدى. ال سالىمشىلاردىڭ 54 پا­يى­­زى­نىڭ جيعان-تەرگەنى 500 مىڭ تەڭ­گەدەن دە اسپايدى ەكەن.

ساراپشىلار بجزق مەن ونىڭ باسقارۋ مەنەدجمەنتىنە دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋگە سەبەپ بولاتىن تەتىكتەر جەتكىلىكتى ەكەنىن اي­تادى. بجزق اكتيۆتەرى ۇلتتىق بانكتىڭ قۇزىرەتىندە, اكتيۆتەرىن دە باس بانك باسقاردى. ب.زيابەكوۆ وسى تۇستا بجزق مەن ۇلتتىق بانك اراسىنداعى بايلانىستىڭ اشىق­تىعىنا قول جەتكىزۋ قاجەتتىگىن ايتادى.

– بجزق وزگە جەكەمەنشىكتەگى قورلار سياقتى اكتيۆتەردى باسقار­عانى ءۇشىن كوميسسيا الۋعا مىندەتتى ەمەس. بۇل سالىمشىلار جينا­عىنىڭ ينۆەستيتسيالىق وسىمىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ەكىنشىسى – ين­ۆەس­تيتسيالىق دەكلاراتسيانى وزگەرتۋ. بۇل فاكتور قورعا ەكىن­شى دەڭ­گەيلى بانكتەردىڭ باعالى قاعاز­دا­رىن ساتىپ الۋعا, سونىمەن قاتار رەي­تينگتەرى ا-دان تومەن ەلدەرگە كۇماندى ينۆەستيتسيالار سالۋدان باس تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. باس­قاشا ايتقاندا, ينۆەستيتسيا سالۋ, اكتسيا ساتىپ الۋ قۇقىن وزىندە قالدىرادى. قازىر ەكونوميكانىڭ ينۆەستورى – ۇلتتىق قور مەن قحر ەكەنى بەلگىلى. ەكونوميكاسى ەندى دا­مىپ كەلە جاتقان ەلدەرگە ين­ۆەس­تيتسيا سالۋدىڭ قاۋپى جوعا­رى. زەي­نەتاقى سالىمدارى تابىس­تى­لىعى مول سالالارعا باعىت­تال­عانى دۇرىس, – دەيدى ب.زيابەكوۆ.

قارجىگەر ەرلان يبراگيم سالىمشىلارعا جيناقتارىن ءوز بەتىنشە باسقارۋ قۇقىعىن بەرۋ حالىقارالىق تاجىريبەدە بار ەكەنىن ايتادى. سالىمشىلار جەكە جيناقتارىن جاي مەملەكەتتىك وبليگاتسيالار پورتفەلىنە سالۋ قۇقىعىن السا, ياعني وسى اقشانى ءوز ەلىنە دامىتۋ ءۇشىن قارىزعا بەرسە, وندا وزدەرى كوپ جەڭىلدىكتەرگە يە بولار ەدى. بىراق بىزدەگى زەينەتاقى جۇيە­سىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تار­تىم­دىلىعى قانداي ەكەنىن جانە ونىڭ ەكونوميكانىڭ ناقتى كور­سەت­كىشىمەن سايكەس كەلەتىنىن كورىپ وتىر­مىز. باسقاشا ايت­قان­دا, ەكونو­ميكاداعى ناقتى كور­سەتكىشىمىز قانداي بولسا, زەينەت­اقى جۇيەمىز دە سونداي بولىپ شىقتى.

زەينەتاقى سالىمىنىڭ شەكتى دالىزىنەن اسىپ تۇرعان 1,4 ترلن تەڭگە ىشكى نارىق ءۇشىن اسا تارتىمدى ەمەس ەكەنىن ايتقان ساراپشى جۇيەدەگى وزگەرىس 45-تەن اسىپ كەتكەن تولقىن ەمەس, كەيىنگى 20-30 جاس اراسىنداعى تولقىن ءۇشىن ءۇشىن ىنتالاندىرۋشى فاكتور بولۋى ءتيىس دەپ ۇمىتتەنەدى.

– 25-30 جاستاعى ازامات الداعى ونجىلدىقتاردا قورداعى جيعان-تەرگەنىن ءوزى باسقارا الاتىنىنا سەنەدى. مەملەكەت بۇل رەتتە قى­رىقتان اسقان سالىمشىلاردىڭ تاۋەكەلىن ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الىپ, جاستارعا جول اشىپ وتىر. سول سەبەپتى بۇل تەتىكتى الداعى ۋا­قىت­تا جەتىلدىرىپ, ۋاقىت اعىمىنا ساي جاڭارتىپ وتىرۋعا ءتيىسپىز, – دەيدى ە.يبراگيم.

قارجىگەر سالىمشى ءۇشىن جينا­عىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىم­دىلىعى تۋرالى مالىمەتتى جانە ول قارجىنى ءوزى باسقارۋعا قۇقى بارىن ءبىلۋ ماڭىزدى ەكەنىن, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن ەڭ تومەنگى زەينەتاقى, ياعني ساقتاندىرۋ زەينەتاقىسى مىندەتتى تۇردە جانە كەز كەلگەن جاعدايدا ساقتالۋى كەرەكتىگىن دە ەسكەرتىپ ءوتتى.

– وبليگاتسيالار پورتفەلىنە سالىن­عان جەكە زەينەتاقى شوتىن­داعى اقشانىڭ ءبىر بولىگى دە مەملەكەت كەپىلدەندىرگەن كىرىس بولادى. مەملەكەت وبليگاتسيا ساتىپ الۋشىلاردى ىنتالاندىرادى, بۇل تابيعي جاعداي. قارجى مينيسترلىگى بۇل اقشانى اۋكتسيون جۇيەسى ارقىلى قارىزعا الادى, شەتەلدىك ينۆەستورلار نەمەسە رەزيدەنتتەر كومپانيالار مەن بانكتەر مەملەكەتتىك قارىزعا اقشا سالادى, – دەيدى ول.

ە.يبراگيم بۇل قارجى ەلدىڭ دامۋىنا جۇمسالاتىنىن ايتادى. ەگەر جۇيە دۇرىس جۇمىس ىستەسە, جاس كەزىندە ەل ەكونوميكاسىنا ينۆەستور بولعان ازامات زەينەت جاسىنا جەتكەندە ونىڭ ديۆيدەندىن الۋى ءتيىس.

الماتى