سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتاتتار سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى زاڭ جوباسىن ماجىلىسكە قايتاردى.
شەنەۋنىككە سىيلىق بەرۋگە تىيىم سالىنادى
سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا قارادى. سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆ بۇل زاڭ جوباسى وتكەن سەسسياداعى پالاتا وتىرىسىندا ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالىپ, جان-جاقتى تالقىلانعانىن جەتكىزدى.
«سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ جولداۋىندا دا ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى. سوندىقتان قازىرگى تاڭدا ءتيىستى زاڭ جوباسىنا جۇيەلى تۇردە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قوسىمشا شارالار ەنگىزىلىپ جاتىر», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
زاڭدا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە كەز كەلگەن سيپاتتاعى جانە قۇندى سىيلىقتاردى بەرۋگە تىيىم سالىنباق. اتالعان زاڭ جوباسىنا قاتىستى بايانداما جاساعان سەنات دەپۋتاتى اندرەي لۋكين جۇمىس توبى ءتيىستى تالداۋ جاساپ, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ناتيجەسىندە زاڭ جوباسىنا جاڭا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەنىن ايتتى.
«زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا تالقىلاۋ بارىسىندا سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ ەسكەرتپەلەرى مەن ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, ءماجىلىس ماقۇلداعان زاڭ جوباسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ماسەلەن, قىلمىستىق كودەكستىڭ 412-1-بابىنا (قىلمىس جاساۋعا ارانداتۋ) وزگەرىستەر ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. سوعان سايكەس, قىلمىس جاساۋعا ارانداتۋ دەپ كەيىن اشكەرەلەۋ جانە قىلمىستىق جاۋاپقا تارتۋ نەمەسە بوپسالاۋ ماقساتىندا ادامدى قىلمىس جاساۋعا كوندىرگەن جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتىن نەمەسە سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدى جۇزەگە اسىراتىن لاۋازىمدى ادامنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرى جاتادى.
بۇدان باسقا, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسى 1-بابىنىڭ 2020 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلگەن 2-1-بولىگىنە سايكەس, كودەكسكە وزگەرىستەر نەمەسە تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باسقا دا زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەمەيتىن زاڭمەن جۇزەگە اسىرىلادى. وسىعان بايلانىستى بۇل زاڭ جوباسىنان كودەكستەگى وسى تۇزەتۋلەردى الىپ تاستاۋ قاجەت», دەدى ا.لۋكين.
ۇكىمەتتىڭ 2019 جىلعا ارنالعان زاڭ جوبالاۋ جۇمىستارىنىڭ جوسپارىنا سايكەس, ازىرلەنگەن زاڭ جوباسىنىڭ ماقساتى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە ارنالعان. زاڭ جوباسىندا 4 كودەكسكە جانە 10 زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ كوزدەلگەن. قۇجاتتىڭ نەگىزگى مىندەتى – سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرىنىڭ جۇيەلى تۇردە الدىن الۋ جونىندەگى قوسىمشا شارالاردى ەنگىزۋ.
ماسەلەن, مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە سىيلىق سىيلاۋعا تىيىم سالىنباق. سونداي-اق لاۋازىمدى قىزمەت اتقاراتىن ادامداردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە ماتەريالدىق سىياقى, سىيلىقتار نەمەسە قىزمەت كورسەتۋگە بولمايدى. ەكىنشى وقىلىمنان كەيىن سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى زاڭ جوباسى ماجىلىسكە قايتارىلدى.
سونداي-اق سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدادى.
سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە ەكولوگيالىق دامۋ ەلىمىز ءۇشىن الدىڭعى كەزەكتە تۇرعان ماڭىزدى ماسەلە دەپ اتاپ وتكەنىن ەسكە سالدى.
«جولداۋدا ۇلتتىق ساياباقتار مەن باسقا دا تابيعات بايلىقتارىن زاڭدىق جاعىنان قورعاۋ قاجەتتىلىگىنە باسا ءمان بەرىلدى. وسى رەتتە بۇگىن قابىلدانعان زاڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ اياسىنداعى بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەنى وڭ شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ونىڭ ىشىندە ىلە الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ جەرىنە قاتىستى ماسەلەلەر بار. بۇل جونىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ناقتى تاپسىرما بەرگەنى بەلگىلى. بۇگىن كوپشىلىكتى الاڭداتقان وسى ماسەلە دە زاڭ اياسىندا شەشىمىن تاۋىپ وتىر. سوندىقتان وسى زاڭ ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتەدى دەپ سەنەمىز», دەدى سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ.
قاشىقتان وقىتۋ ءتيىمدى مە؟
سونىمەن قاتار سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتاتتار ەلىمىزدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى اسقار ءماميننىڭ اتىنا ساۋال جولدادى. ماسەلەن, دەپۋتات مۇحتار قۇل-مۇحاممەد قاشىقتان وقىتۋ كەزىندە تۋىنداعان ماسەلەلەرگە توقتالدى.
دەپۋتات قاشىقتان وقىتۋعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارعان. سەناتور وتاندىق ونلاين ءبىلىم بەرۋ پلاتفورمالارىنا ورتاق كەمشىلىك رەتىندە ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋ جىلدامدىعىنىڭ تومەندىگىن ايتتى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, ينتەرنەت-ترافيكتىڭ ءدال سونداي كولەمىمەن شەتەلدىك ونلاين رەسۋرستار مەن قوسىمشالار اناعۇرلىم تەز جۇمىس ىستەيدى. وسىعان وراي دەپۋتات جاڭا ونلاين ءبىلىم پلاتفورماسىن ازىرلەگەن كەزدە وسى ماسەلەنىڭ ەسكەرىلگەنى ورىندى دەپ ەسەپتەيتىنىن جەتكىزدى.
سونداي-اق قاشىقتان وقىتۋ بارىسىندا, اسىرەسە شەتەلدىك قوسىمشالاردى پايدالانعاندا بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, جات بەينەجازبالاردىڭ تاراپ كەتپەۋىنىڭ الدىن الۋ, كەزەكشى سىنىپتاردى ۇيىمداستىرۋ جانە ءبىلىم الۋ ۇدەرىسىنە ءماجبۇرلى تۇردە قاتىسا الماي وتىرعان از قامتىلعان وتباسىلار بالالارىنىڭ سانىنا تالداۋ جۇرگىزۋ جۇمىستارىنا باسا ءمان بەرىلگەن.
وسى ايتىلعان ماسەلەلەردى ەسكەرە كەلە سەناتور مەملەكەت باسشىسىنىڭ بىرىڭعاي ءبىلىم بەرۋ ونلاين-پلاتفورماسىن قۇرۋ تۋرالى تاپسىرماسى ناقتى قانداي مەرزىمدە ىسكە اسىرىلاتىنىن سۇرادى.
«ونلاين ءبىلىم بەرۋ پلاتفورماسىن قۇرۋعا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى ايقىندالدى ما؟ پروتسەستى جىلدامداتۋعا تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەر بار ما؟ بۇل جۇمىسقا بيۋدجەتتەن قوسىمشا شىعىندار قاراستىرىلعان با؟ قاشىقتان وقىتۋ اياسىندا ازاماتتاردىڭ تەگىن ورتا ءبىلىم الۋى ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەر قامتاماسىز ەتىلگەن بە؟», دەدى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد.
سونداي-اق ۇزاق مەرزىمدى قاشىقتان وقىتۋدىڭ سالدارىنان ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىمەن بايلانىستى الداعى ۋاقىتتا قانداي شارالار قولعا الىناتىنى جانە ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتارداعى ءبىلىم الۋشىلاردىڭ اراسىنداعى ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىنىڭ الشاقتىقتىعىن ازايتۋ بويىنشا ۇكىمەتتىڭ قانداي جوسپارى بار دەپ سۇرادى. دەپۋتاتتىق ساۋالعا سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اسقار شاكىروۆ پەن سەناتور مۇحتار قۇل-مۇحاممەد قول قويعان.
بۇدان كەيىن ءسوز العان نۇرتورە ءجۇسىپتىڭ ۇكىمەت باسشىسىنا جولداعان ساۋالىندا كىتاپحانالار مەن مادەني ورتالىقتار جونىندە ۇلتتىق باعدارلاما قابىلداۋ كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىن ارتتىرۋ, باسەكەلەستىك قابىلەتىن كۇشەيتۋ, الەۋمەتتىك جانە شىعارماشىلىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ىسىندە كىتاپ وقۋ وتە ماڭىزدى.
«ينتەرنەت, Facebook, Instragram, تەلەارنا, راديو ارقىلى الىنعان اقپاراتتار تولىققاندى ءبىلىم نەگىزىن قۇراي المايدى. سول سەبەپتەن الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە كىتاپ وقۋ ىسىنە مەملەكەتتىك ءارى قوعامدىق قولداۋ كورسەتىلىپ جاتىر. وسى باعىتتا ۇلتتىق باعدارلامالار قابىلدانىپ, وتباسىلىق جانە بالالار وقۋىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. مۇنداي باعدارلاما بىزدە نەگە جوق؟ وسىعان وراي قازاقستاندا اكىمشىلىك قۇرىلىمدار مەن كىتاپحانا قىزمەتىنە, مادەني-اعارتۋ مەكەمەلەرى مەن قوعامدىق ۇيىمدارعا باعىتتالعان ۇلتتىق باعدارلاما قابىلداۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز», دەدى ن.ءجۇسىپ.
سەناتور ءلاززات سۇلەيمەن ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالاۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى قايرات كەلىمبەتوۆكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, ەلىمىزدىڭ دەموگرافيالىق دامۋىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاستاردىڭ ەڭبەك نارىعىنا تارتىلۋىن ۇلعايتۋ, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن بارىنشا ازايتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار جاستاردىڭ دەنساۋلىعىنا باسىمدىق بەرىپ, بالا تۋدى قولداۋ ساياساتىن جەتىلدىرۋ قاجەت ەكەنىنە توقتالدى.
ازىق-ت ۇلىك باعاسى تۇراقسىز
سەناتور اقىلبەك كۇرىشباەۆ ۇكىمەت باسشىسىنا جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا قاتىستى كوپتەگەن سۇراق تۋىنداعانىن اتاپ ءوتتى.
«بىرىنشىدەن, ساۋدا ورتالىقتارىن تاڭداۋ ءپرينتسيپى تۇسىنىكسىز. نەگە كەيبىر تاڭداۋلىلار عانا جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە يە بولادى؟ ەكىنشىدەن, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعاسىنىڭ ەلەۋلى قۇبىلۋى كەزىندە ونىڭ ەڭ تومەنگى شەگىن الدىن الا بولجاۋ وتە قيىن. ويتكەنى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ باعاسى تەك ماۋسىم بويىنشا عانا ەمەس, ءاربىر جىلدا وزگەرىپ وتىرادى» دەدى دەپۋتات.
ا.كۇرىشباەۆ بۇل سحەمادا ساۋدا ورتالىقتارى تەك وتاندىق اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن الۋعا مىندەتتەلمەگەنىن, سول سەبەپتى قازاقستاندىق فەرمەرلەر ءوز ونىمدەرىن وتكىزە الماي بيۋدجەت قاراجاتى شەتەلدىك وندىرۋشىلەردى قارجىلاندىرۋعا جۇمسالىپ جاتقانىن ايتتى.
«تۇراقتاندىرۋ قورىنىڭ باعانى رەتتەۋگە, بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمدى پايدالانۋعا دەگەن پارمەندىلىگى دە كۇمان كەلتىرەدى, سەبەبى وندا سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرى باسىم. مەنىڭ ويىمشا, بۇل ماسەلەمەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى شىنداپ اينالىسۋى كەرەك», دەدى سەناتور.
سونىمەن قاتار سەناتور باعانى رەتتەۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك شارالار بارلىق تۇرعىندارعا پايدالى بولۋى ءۇشىن, وسى قورعا ساتىپ الىناتىن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋدىڭ ماڭىزىن جەتىزدى.
«ەگەر اتالعان ماقساتتارعا بيۋدجەت قاراجاتىن كوبەيتۋ مۇمكىندىگى بولماسا, تىكەلەي از قامتىلعان وتباسىلار ساناتىن قولداۋعا كوشكەن دۇرىس. ول ءۇشىن حالىقتىڭ از قامتىلعان توپتارىنا ارناپ, الەۋمەتتىك ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنان قور قالىپتاستىرۋ قاجەت. ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن ساتىپ الۋدى جانە ولاردى ساقتاۋ, تاسىمالداۋ, وتكىزۋ جونىندەگى قىزمەتتەردى فيۋچەرستىك كەلىسىم-شارتپەن كونكۋرستىق نەگىزدە تەك وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرمەن جاساۋ قاجەت. بۇل ماقساتتارعا ۇزاق جانە جەڭىلدەتىلگەن بيۋدجەتتىك نەسيەلەردى قاراستىرۋ ءتيىمدى», دەدى ا.كۇرىشباەۆ.
دەپۋتات ەرىك سۇلتانوۆ پرەمەر-مينيستر اسقار مامينگە دەپۋتاتتىق ساۋالىندا اۋىز سۋ ماسەلەسىن قوزعادى. سەناتور كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, قازاقستاندا 1,2 ملن ادام اۋىز سۋ تاپشىلىعى زاردابىن تارتىپ وتىر. 2,5 مىڭنان استام اۋىلدىق جەردە ءالى كۇنگە دەيىن ساپالى اۋىز سۋ جوق. بۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى – بيۋدجەتتىك باعدارلامانىڭ دۇرىس باقىلانباۋى جانە 2019-2020 جىلدارى بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتتىڭ يگەرىلمەۋى.
«بيۋدجەتتىڭ تاپسىرىس بەرۋشىسى دە, اكىمشىسى دە سانالاتىن ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى قىزمەتىنىڭ سىن كوتەرمەۋى دە سەبەپ بولىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگى مەن قوستانايداعى جاعداي بۇعان دالەل», دەيدى دەپۋتات.
ە.سۇلتانوۆ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سۋ قۇبىرلارىنىڭ 67 پايىزى نەمەسە 1955 شاقىرىم تولىعىمەن توزعانىنا ەكپىن بەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە وڭىردە توتەنشە جاعداي تۋىنداپ وتىر. جاعداي وسى قالپى قالا بەرسە, سولتۇستىك قازاقستان جانە قوستاناي وبلىستارىنىڭ 200-دەن استام ەلدى مەكەنى سۋسىز قالۋى مۇمكىن.
سەناتور داۋرەن ادىلبەكوۆتىڭ ساۋالى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ شارالارىنا ارنالدى. دەپۋتات شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە نەسيە بەرۋ مەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرىندەگى ولقىلىقتارعا توقتالدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قولدانىستاعى زاڭنامادا اكىمدىكتەردىڭ بوس اۋىل شارۋاشىلىعى جەر ۋچاسكەلەرىن كونكۋرستارعا شىعارۋىنا قاتىستى سۇيەنەتىن نورمالار جوق. ياعني اكىمدىكتەر قانداي بوس جەر تەلىمى بار جانە ونىڭ قاشان كونكۋرسقا شىعارىلاتىنىن وزدەرى شەشەدى.