ۇلت مادەنيەتىنىڭ ەستەتيكالىق ءمانىن ايشىقتايتىن قازاقتىڭ ويۋ-ورنەگى. تالايعى تاريحتىڭ تارالعىسى تۇتاسا كەلىپ تەكەمەت بەتىنە جايعاسقاندا, جۇرەك كوزەڭىزدى بىرەۋ قايتا شايقاپ جىبەرگەندەي كۇي كەشەسىز. جانىڭىزدى بالقىتىپ, ىلكى زاماننىڭ شەجىرەسىن شەرتكەندەي بولادى. قانشا عاسىر اۋناسا دا ۇلتتىق سانامىزبەن بىتە قايناسىپ كەتكەن ناقىشتى ويۋ-ورنەكتەر بابا ءداستۇرىنىڭ بالتالاسا بۇزىلمايتىن بولشەگى.
ويۋ-ورنەك – الەمدەگى بارلىق حالىقتىڭ ىشكى مادەنيەتىن كورسەتەتىن ەلەمەنتتەردىڭ جيىنتىعى. كونە زامانداردا قالىپتاسىپ, بۇگىنگە دەيىن ءوز قاسيەتىن جوعالتپاي جەتكەن ءىرى مادەنيەت ۇلگىسى. حالىق اراسىنداعى شەبەرلەر ساۋلەتتى عيماراتتار مەن كيىم-كەشەكتەردى, قارۋ-جاراقتى, تاعى باسقا تولىپ جاتقان تۇرمىستا تۇتىناتىن بۇيىمداردى زەرلەپ, اشەكەيلەپ وتىرعان. توزىمدىلىك پەن سۇلۋلىقتى قاجەت ەتەتىن بۇل سالانىڭ دامۋ بارىسىندا ءار ءداۋىردىڭ ءوز تاڭباسى بار. ونىڭ ۇلگىسىندە ءار حالىقتىڭ ەرەكشەلىگى, تاريحي كەلبەتى ايقىن تانىلادى. ول قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتى سەكىلدى مادەني شەجىرە.
ويۋ-ورنەكتىڭ مىڭجىلدىقتار قويناۋىندا جاتۋىنىڭ سىرىن كونە اشەكەي-بۇيىمداردىڭ سان مىڭداعان تۇرلەرىنەن كورۋگە بولادى. ءاربىر ورنەكتىڭ وزىندىك اتاۋى مەن ءمان-ماعىناسى بولعاندىعىن دا ۇلكەندەرىمىزدىڭ اۋزىنان ءجيى ەستىپ قالاتىنىمىز بار. مىنە, ءبىزدىڭ ۇلىلىعىمىز وسىندايدان اڭعارىلادى.
كەشەگى كيمەشەك كيگەن اجەلەردىڭ, ورامال تاققان انالار مەن كەلىندەردىڭ قولىنان شىققان ويۋ-ورنەكتەر قيالدىڭ ۇشقىرلىعىن بايقاتادى. ءبىر عانا ويۋدان قازاقتىڭ تاريحىن سەزىنۋگە بولادى. ۇلت بولاشاعىن ويلاعان ءاربىر انا قىزدارىنا جاس كۇنىنەن قولىنا ينە-ءجىبىن, توقىما ءبىزىن ۇستاتىپ, شەبەرلىك ساباعىن وتكىزگەن. مىنە, قىز تاربيەلەۋدەگى باستى قاعيدا وسىدان باستاۋ الادى. بۇل – بۇگىنگى قىز ەرتەڭگى يبالى كەلىن, اسىل جار, اياۋلى انا اتانۋ جولىنداعى ۇلكەن مەكتەپ. قولدان جاساعان بۇيىمدارى ارقىلى قىز بالانىڭ مىنەزى اڭعارىلىپ تۇرادى دەگەن پىكىر دە وتە ورىندى ايتىلعان. سەبەبى, قولونەر بۇيىمدارىنىڭ قاي-قايسىسىن الىپ قاراساق تا, ارنايى ولشەممەن ءپىشىلىپ, بۇرىشتارىنىڭ بىردەي بولۋى تىكەلەي انانىڭ ەڭبەگى ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. وتكەن زاماندا قازىرگىدەي سىزعىش, قارىنداش سىندى قۇرالداردى پايدالانباعان. وسى تۇستان ءبىز ماتەماتيكالىق-گەومەتريالىق وي-جەلىسىمىزدى دە تەرەڭ بىلگەندىگىمىزگە كوز جەتكىزە الامىز.
اسىرەسە ۇلتىمىزدىڭ قولتۋما ساندىك ونەرىندە ويۋ-ورنەكتەر كوبىرەك قولدانىلادى. حالىقتىڭ گەوگرافيالىق ورتاسىنا, ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرىنە بايلانىستى ويۋ-ورنەك ۇلگىلەرى ءارتۇرلى جاعدايدا دامىپ, تۇرلەنىپ وتىرعان. سوندىقتان دا قولونەر شەبەرلەرى جاساعان زاتتىڭ ارقايسىسىنىڭ قالاي اشەكەيلەنىپ, ورنەكتەلگەنىنە ءجىتى زەر سالعان ءجون. ويۋ-ورنەك ونەرى ەجەلگى زاماندا قالىپتاسىپ, دامىپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوز قاسيەتىن جويماي, ءىرى رۋحاني مادەنيەت ۇلگىسى رەتىندە ساقتالىپ كەلەدى.
جالپى, ويۋ-ورنەك ماتەماتيكا ساباعى سياقتى. دالدىك, ەسەپ, تەڭدىك, تەڭەۋ امالدارىن مەنگەرگەن ابزال. وعان ءسان مەن كوركەمدىكتى قوسىڭىز. ادامدى يكەمدىلىككە تاربيەلەپ, دالدىككە باۋليدى. ارينە, بۇل ويدىڭ دا وزىندىك استارلى ءمانى بار. ءبىر ويۋعا قاراپ وتىرىپ, وعان نەشە ءتۇرلى تەڭەۋ تاۋىپ, بىرنەشە وي قوسۋعا بولادى. قازاقتىڭ ويۋ-ورنەگى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ساندىك ۇلگىسى عانا ەمەس, ول فيلوسوفيالىق تەرەڭ ماعىناعا نەگىزدەلگەن.
قازاقتىڭ ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتەرى مەن ونىڭ اتاۋلارى كوپ. بۇگىندە عالىمدار ەكى جۇزدەي ءتۇرىن عانا انىقتاپتى. ويۋ-ورنەكتە كوڭىل-كۇي مەن سەزىم تەرەڭدىگى بولادى. قازاق ءداستۇرلى مادەنيەتىندە جاستارعا ءوزىنىڭ تۇرمىس جاعدايى مەن ءتالىم-تاربيە ۇعىمدارىن كىلەمشەدەگى ناقىشتاردىڭ ماعىنالىق ەرەكشەلىكتەرىمەن جەتكىزىپ وتىرعان. شەتەلدىك عالىمداردىڭ «قازاقتار ويۋ-ورنەك الەمىندە تۇرادى», دەپ باعا بەرۋى بەكەر ەمەس. تىرشىلىگى ءتورت ت ۇلىكپەن تىكەلەي بايلانىستى كوشپەلى حالقىمىزدىڭ مال – كيسە كيىمى, ىشسە تاعامى, مىنسە كولىگى بولعان. ولار مال ءجۇنىن ءيىرىپ كيىز ءۇي جاساۋلارىن, كيىمدەرىن توقىعان, ال سۇيەگىنەن, مۇيىزىنەن نەمەسە تەرىسىن يلەپ كۇندەلىكتى تۇرمىسقا قاجەتتى زاتتارىن دايىنداعان. ءتىپتى, مالمەن بايلانىستى ۇعىم-تۇسىنىكتەرىن ويۋ-ورنەكتەر ارقىلى بەينەلەپ وتىرعان.
ءبىز جوعارىدا ايتقانداي مادەنيەتىمىزدىڭ سىرتقى كورىنىسى ويۋ-ورنەكتەرىمىز ارقىلى كورىنەدى. ۇلتتىق كيىمدەرىمىز – ۇلتتىڭ ۇستىنى. وندا بەدەرلەنگەن ويۋ-ورنەكتەر وتكەن تاريحتىڭ جىرشىسىنداي. قاراپ وتىرىپ, قايران قالاسىز...