قايتا وڭدەۋ قارقىن السا...

مۇنداي باسى اشىق ساۋالعا اقتوبە جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ مىسالىندا وي جۇگىرتىپ كورگەندى ءجون كوردىك. بۇل رەتتە اقتوبە ەلىمىزدىڭ باس­تى ونەركاسىپتىك وڭىرلەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ كورسەتكەنىمىز ءجون. جۇمىس ىستەپ تۇرعان وندىرىستىك كاسىپورىنداردىڭ سانى جونىنەن ايماق وبلىستار اراسىندا الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىندە تۇر. مۇندا ءوندىرىس ورىندارىن كاسىپورىنداردىڭ ءوز قاراجاتتارى ەسەبىنەن جاڭعىرتۋ جونىندە ناقتى ءىس-قيمىل جوسپارى جاسالعانى, ارينە قولداۋعا ابدەن لايىقتى. الدىن الا جاسالعان ەسەپكە قاراعاندا ساتىلاي جۇرگىزىلىپ وتىراتىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنا جارتى تريلليون تەڭگە قاراجات جۇمسالماق.

ايتسە دە ءتاپ-ءتاۋىر باستالعان ءىستىڭ بارىسى كەيىنگى كەزدە قايىرلاپ قالعانداي كورىنەدى. ەندەشە, ايماقتا جولداۋدا ايتىلعانداي وندىرىسكە قولداۋ كورسەتۋدىڭ ناقتى شارالارىن جەتىلدىرۋ ىسىنە تىڭ سەرپىن بەرىلسە, مۇنداعى كاسىپورىندار كوشتىڭ باسىنا قاراي بەت تۇزەي الاتىنىنا شەك كەلتىرۋگە بولمايدى. جۇيەلى ءارى ءبىرتۇتاس ۇستانىمنىڭ قاجەتتىلىگى دە وسىندا. اقتوبە – ونەركاسىپ پەن كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن ءوندىرۋ ءىسى قاتار دامىعان وڭىرلەردىڭ ءبىرى. ونى ءوندىرىپ جاتقان نەگىزىنەن شەتەلدىك كومپانيالار بولىپ تابىلادى. ءوڭىر اۋماعىندا مۇناي ونىمدەرى مەن وزگە دە جەراستى قازبا بايلىقتارىن يگەرۋ ءىسى ءتاپ-ءتاۋىر جولعا قويىلعانىمەن ونى وڭدەۋ ماسەلەسىندە شەشىمىن تاپپاعان تۇيىندەر جەتكىلىكتى.

اشىعىن ايتقاندا اقتوبەدە پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا قويىلعان مىندەتتەرگە سايكەس مۇناي-حيميا كەشەنىن سالىپ, جوعارى دەڭگەيدەگى قايتا وڭدەۋ ءىسىنىڭ جاڭا ءوندىرىسىن قۇرۋعا قاجەتتى العىشارتتار دا بار. ءوڭىردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى, سالىس­تىرمالى تۇردە العاندا قۋات پەن جىلۋ كوزدەرى مەن وزگە دە رەسۋرس باعالارىنىڭ تومەندىگى ينۆەستيتسيا كولەمىن ودان ءارى كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرە الاتىنى انىق. اتالعان ماسەلەدە باسى اشىق ايقىن ءبىر ماسەلە: مۇناي-گاز شيكىزاتىن ءوندىرۋ بار دا, ونى وڭدەۋ, ءتىپتى جولداۋدا ايتىلعانداي جوعارى دەڭگەيدەگى قايتا وڭدەۋ بار.

قۇدايعا شۇكىر, ونى ءوندىرۋ جونىنەن الدىمىزعا ەشكىمدى جىبەرمەي قارقىندى قيمىل تانىتىپ جۇرگەنىمىز بەسەنەدەن بەلگىلى. ال كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن وڭدەۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە ءۇنىمىز شىقپاي, قۇمىعىپ قالىپ جۇرگەنىمىز دە بەلگىلى. ايتپەسە ەل پرەزيدەنتى: «بىزدە وسى كۇنگە دەيىن مۇناي حيمياسى مەن گازدى قايتا وڭدەۋ جۇيەسىنىڭ جوقتىعى – اقىلعا قونبايتىن قيسىنسىز ماسەلە» دەپ ايتار ما ەدى, ايتپاس پا ەدى. اقتوبە ايماعىندا حيميا كەشەنىن سالۋ مەن پايدالانۋ ىسىندە بۇعان دەيىن قالىپتاسقان داعدى مەن تاجىريبە دە بار. ەندەشە, ونى بۇگىنگى جاڭاشا تىڭ كوزقاراستار تۇرعىسىنان قايتادان قولا العاننىڭ تيگىزەر پايداسى از بولماسا كەرەك.

 مۇناي حيمياسى مەن گازدى قايتا وڭدەۋ جۇيەسى تۋرالى اڭگىمە قوزعالعان كەزدە بۇل ماسەلە يننوۆاتسيالىق ءوڭىر قاتارىندا جۇرگەن باتىس قازاقستان وبلىسىندا دا وتكىر كۇيىندە تۇرعانى بولەك ءبىر اڭگىمەنىڭ ەنشىسى. تابيعي گاز ءوندىرۋ جونىنەن رەس­پۋبليكا وڭىرلەرى اراسىندا الدىڭعى ورىندا تۇرعان وبلىستا وندىرىلەتىن شيكىزات وزىمىزدە وڭدەلمەي, تۇگەلدەي دەرلىك رەسەيدىڭ ورىنبور قالاسىنداعى گاز وڭدەۋ زاۋىتىنا جونەلتىلىپ كەلەدى. بۇل ۇدەرىس قاي ۋاقىتقا دەيىن سوزىلاتىنى ازىرگە بەلگىسىز. بۇدان ءبىز وڭباي ۇتىلىپ جۇرگەنىمىز, التىنمەن پارا-پار جەراستى بايلىعى رەسەيدە وڭدەلىپ قايتا قولىمىزعا تيگەن كەزدە باستاپقى جوعارى باعاسىن اجەپتاۋىر جوعالتىپ الاتىنى ەشقانداي تالاس تۋعىزبايدى. وسى ورايدا بۇدان 6-7 جىل بۇرىن قاراشىعاناق كەنىشىنەن وندىرىلەتىن تابيعي گازدى وڭدەۋ زاۋىتى سالىناتىنى جونىندە ءمانى مەن ماڭىزى جوعارى ماسەلە كوتەرىلگەنى دە ۇمىتىلا قويعان جوق. وسىعان بايلانىستى قۇرىلعان ساراپشىلار توبى بولاشاقتا تۇرعىزىلاتىن گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ اۋماعىن بەلگىلەپ وبلىس ورتالىعىندا جانە ءبورلى مەن تەرەكتى اۋداندارىندا قوعامدىق تىڭداۋلار دا وتكىزىلدى.

ايتسە دە كەيىننەن باسى دىرداي بولىپ باستالعان ءىستىڭ اياعى قىلداي بولىپ, سيىرقۇيىمشاقتانىپ وزىنەن ءوزى قۇردىمعا باتىپ تۇرعانى وكىنىشتى-اق. بۇل ماسەلەنىڭ «بەسىگىندە تۇنشىعۋىنا» سول ۋاقىتتا قالىپتاسقان بىرقاتار سىرتقى جانە ىشكى فاكتورلاردىڭ سالقىنى تيگەن سەكىلدى. «ەشتەن دە كەش جاقسى» دەمەي مە حالقىمىز. قاراشىعاناق كەنىشى اۋماعىندا گاز وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ ماسەلەسى وزەكتىلىگى مەن كوكەيكەستىلىگىن ەش ۋاقىتتا جويماق ەمەس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىنا باستى جەلى بولىپ تارتىلعان ماسەلە بۇل ىسكە قايتادان قوزعاۋ سالىپ, ونى قارجىلاندىرۋ جونىندەگى جايتتار شەشىمىن تاباتىن بولسا, ونىڭ قاي تۇرعىدان دا تيگىزەتىن پايداسى مول بولارى بەلگىلى.

ماسەلەنىڭ ەكىنشى ءبىر قىرىنان قاراستىرساق, بۇعان دەيىنگى تاجىريبەدە باتىس قازاقستان وبلىسىندا مەملەكەتتىڭ ميللياردتاعان تەڭگەدەن تۇراتىن مول قاراجاتى ەسەبىنەن بوي كوتەرەتىن جوبالاردى سول تۇستا ءوڭىر باسشىلىعىندا بولعاندار اجەپتاۋىر جارنامالاپ كەلگەنى بەلگىلى. ايتالىق توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتا كەزى مەن اياعىندا ورال قالاسىندا سپيرت زاۋىتى سالىناتىنى جونىندەگى ماسەلەنىڭ اياعى جەرگە تيمەي تۇردى. ال 2000 جىلداردان بەرگى كەزەڭدە وبلىس اۋماعىندا تسەمەنت زاۋىتىن تۇرعىزۋ, 870 باسقا ارنالعان ءىرى-قارا بورداقىلايتىن مال سەمىرتۋ كەشەنىن سالۋ جانە كۇنىنە 40 مىڭ مارقا قوزىنىڭ ەتىن وڭدەيتىن تسەح تۇرعىزۋ سەكىلدى ءىرى جوبالار قولعا الىندى.

ونىڭ كەيبىرەۋىنىڭ نىساندارى جارتىلاي بوي كوتەرسە, ەكىنشى ءبىر جوبانىڭ عيماراتتارى مەملەكەت قاراجاتتارى ەسەبىنەن تولىقتاي تۇرعىزىلدى. ءارى وسى ۋاقىت ارالىعىندا سول كەزدە ءوڭىر باسشىلارى بۇل جوبالار وبلىسقا قيساپسىز مول پايدا تۇسىرەتىنى جونىندە ءجۇز قايتارا ايتۋدان ءبىر تانعان ەمەس. ايتسە دە ءىستىڭ ناقتى ناتيجەسى تۋرالى ايتار بولساق, بۇگىنگى كۇنى سول جوبالاردىڭ بىردە-ءبىرى ىسكە اسپاعانىن ءارى پايدالانۋعا بەرىلمەگەنىن بارماق تىستەي وتىرىپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى.

وسىندايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ نەگىزگى ماقسات – جۇمىستىڭ بارىسى ەمەس, ناتيجەسى بولۋعا ءتيىس دەپ, جولداۋدا اتاپ كورسەتكەن تۇجىرىمى ەرىكسىز ويعا ورالا بەرەدى. سونىڭ سالدارىنان بۇعان دەيىن اتالعان جوبالارعا مەملەكەت قاراجاتى تەكتەن-تەك ىسىراپ بولعانى وكىنىشتى-اق.

ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز بىرقاتار وبلىس اكىمدەرى ءار جىل سايىن ەل-جۇرت الدىندا ەسەپ بەرگەن كەزدە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى ءبىر نەمەسە ەكى تريلليون تەڭگەگە ءوستى دەگەن استرونوميالىق سانداردى العا تارتىپ كەلەدى. بۇدان نەنى ءتۇسىنىپ, نەنى ۇعىنۋعا بولادى؟ بۇل ابستراكتىلى ءوسىم حالىقتى قۋانتىپ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق دەڭگەيىنىڭ ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزە الا ما؟ جولداۋدا كورسەتىلگەن وسى جايت جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان جەتەكشىلەرىنە وي سالىپ جاتسا, قانەكي؟ وسىنداي ەل-جۇرتقا ەڭ الدىمەن كەرەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى ەمەس, تۇراقتى جۇمىس ورنى, تەگىس جول, اۋرۋحانالار مەن مەكتەپتەر, ساپالى ازىق-ت ۇلىك دەپ, اشىعىن ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءتۇيىندى ءسوزى ءار كەز نازاردا بولسا ەكەن دەمەكپىز.

اقتوبە – ورال