(ۇستاز تۋرالى ەسسە)
...سۇراپىل سوعىس اياقتالىسىمەن جەر-جەردەن ءبىلىم اڭساپ اقباس الاتاۋ اياسىنا ورنالاسقان اسەم قالا الماتىعا ەنتەلەپ كەلگەن ەدىك. ەلۋىنشى جىلداردىڭ باس جاعى. قازاق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ قارا شاڭىراعى سانالاتىن قازپي-دىڭ ءتىل-ادەبيەت ءبولىمىن ويداعىداي ءتامامداعاندار توبىندا سەرىك قيراباەۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, ءشامشيابانۋ ساتباەۆا, ايقىن نۇرقاتوۆ, بالامەر ساحاريەۆ, تاعى باسقالار بولدى. بۇل اتى اتالعاندار مەنىڭ كۋرستاس دوستارىم ەدى.
جوعارى ءبىلىم ورداسىنىڭ ديپلومىن الىسىمەن-اق: «ەندىگى تاعدىرىمىز قالاي بولار ەكەن؟ قايدا بارماقپىز؟ قانداي قارەكەتپەن اينالىسپاقپىز؟», – دەگەن ساۋال كوكەيلەرىمىزدە سايراپ تۇرعان-دى. كوپتەگەن تۇلەكتەر رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جول تارتىپ, ۇستازدىق ماماندىعىمەن اينالىسا باستادى. الگى اتى اتالعاندار عىلىمي جۇمىستارىن جالعاستىرسا, كەيبىرىمىز جۋرناليستيكا سالاسىنا جۇمىلدىق.
– ءاي, مىڭباي, سەن ەرتەڭ ءبىزدىڭ رەداكتسياعا كەل! – دەدى ءبىر كۇنى جۇبان مولداعاليەۆ.
(ۇستاز تۋرالى ەسسە)
...سۇراپىل سوعىس اياقتالىسىمەن جەر-جەردەن ءبىلىم اڭساپ اقباس الاتاۋ اياسىنا ورنالاسقان اسەم قالا الماتىعا ەنتەلەپ كەلگەن ەدىك. ەلۋىنشى جىلداردىڭ باس جاعى. قازاق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ قارا شاڭىراعى سانالاتىن قازپي-دىڭ ءتىل-ادەبيەت ءبولىمىن ويداعىداي ءتامامداعاندار توبىندا سەرىك قيراباەۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, ءشامشيابانۋ ساتباەۆا, ايقىن نۇرقاتوۆ, بالامەر ساحاريەۆ, تاعى باسقالار بولدى. بۇل اتى اتالعاندار مەنىڭ كۋرستاس دوستارىم ەدى.
جوعارى ءبىلىم ورداسىنىڭ ديپلومىن الىسىمەن-اق: «ەندىگى تاعدىرىمىز قالاي بولار ەكەن؟ قايدا بارماقپىز؟ قانداي قارەكەتپەن اينالىسپاقپىز؟», – دەگەن ساۋال كوكەيلەرىمىزدە سايراپ تۇرعان-دى. كوپتەگەن تۇلەكتەر رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جول تارتىپ, ۇستازدىق ماماندىعىمەن اينالىسا باستادى. الگى اتى اتالعاندار عىلىمي جۇمىستارىن جالعاستىرسا, كەيبىرىمىز جۋرناليستيكا سالاسىنا جۇمىلدىق.
– ءاي, مىڭباي, سەن ەرتەڭ ءبىزدىڭ رەداكتسياعا كەل! – دەدى ءبىر كۇنى جۇبان مولداعاليەۆ.
جەردەن جەتى قويان تاپقانداي قۋانىپ كەتتىم. جۇبەكەڭ كوزىلدىرىكتى, سىرتتاي قاراعاندا ءتۇسى سۋىقتاۋ بولاتىن. مەنى وزىمەن بىرگە ەرتىپ «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى اباي بەيسەنباەۆتىڭ كابينەتىنە الىپ كەلدى.
– ابەكە, انەۋكۇنگى ايتقان جىگىتىمىز. اتى – مىڭباي, اكەسى – ءراش, – دەدى.
سۇڭعاق بويلى, كەلبەتى كەلىسكەن ابەكەڭ ماعان تىكەلەي قارادى:
– ادەبي قىزمەتكەر بولاسىڭ, كەلىسەسىڭ بە؟
– كەلىسەمىن!
– ەندەشە, ەرتەڭ تاڭەرتەڭنەن باستاپ كەلەتىن بول, – دەدى باس رەداكتور ءسوزىن قىسقا قايىرىپ. مەن كاكىمجان قازىباەۆ, ساپار بايجانوۆتارمەن بىرگە قىزمەت ىستەي باستادىم. ەكەۋى دە ءبولىم مەڭگەرۋشىلەرى ەكەن. ولەڭدەرى باسىلىمداردا ءجيى جاريالانىپ جۇرگەن جۇبان اعامىز باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى كورىنەدى.
كەشىكپەي جۇبەكەڭ جاڭادان شىققان «قازاق ادەبيەتىنە» قىزمەتكە اۋىسقاندا مەن ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالدىم. رەداكتسيامىز – قازىرگى ابىلاي حان داڭعىلىنىڭ بويىنداعى عيماراتتىڭ ءۇشىنشى قاباتىندا-تۇعىن. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى مەن قازتاگ بىزبەن كورشىلەس عيماراتتا.
ءبىزدىڭ رەداكتسيامەن قاتارلاس بولمەلەردە «قازاقستان پيونەرى» گازەتى مەن «پيونەر» جۋرنالى بولاتىن. تانىمال اقىن مۇزافار الىمباەۆ «پيونەر» جۋرنالىنىڭ پوەزيا بولىمىنە, جازۋشى مۇقان يمانجانوۆ پروزا بولىمىنە جەتەكشىلىك ەتەدى ەكەن. سەرىك قيراباەۆ – رەداكتور.
سوعىستان امان-ەسەن ورالعان اقىندار: قاليجان بەكحوجين, حاميت ەرعاليەۆ, جۇماعالي ساين, جۇبان مولداعاليەۆتار لەگىندە مۇزافار الىمباەۆ ەسىمىن دە ءجيى ەستىپ, جازعاندارىنا كوز سۋارىپ جۇرگەنبىز.
– اسسالاۋماعالەيكۇم! – دەپ سالەم بەردىم.
– ۋاعالەيكۇماسسالام, سەن كىم بولاسىڭ؟ – دەپ مۇزاعاڭ تاڭىرقاي قارادى.
– مەن مىڭباي راشەۆپىن. «لەنينشىل جاستىڭ» ادەبيەت بولىمىنە قىزمەتكە الىندىم...
– بارەكەلدى, دۇرىس بولعان ەكەن, – دەپ ك ۇلىمسىرەي قاراپ قويدى ول.
...ءيا, قايران مەزگىل شاپشاڭدىعى-اي دەسەيشى, مۇزاعاڭمەن تۇڭعىش جولىعىپ, تانىسقانىما سودان بەرى تۇپ-تۋرا 60 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى-اۋ. ونىڭ تۋرا وردابۇزار وتىزىنداعى كەزى ەكەن. شوت ماڭدايلى, قارشىعا قاناتىنداي تۇكسيگەن قويۋ قارا قاستى, توماعاسىن سۋىرعاننان-اق توڭىرەگىن تىنتكىلەي, قىرقا قارايتىن قىران جانارىنداي قىراعى كوزدەرىنەن قايراتى ۇشقىنداعان اعامىز مايدانگەر اقىن مۇزافار الىمباەۆتىڭ قارسى الدىندا قازديىپ تۇرعان ەدىم.
– وتىر! – دەپ ورىندىقتى نۇسقادى.
مەن ءوز قولتاڭباسى, ەرەكشەلىگى بار قىسقا قايىرىمدى ويلى-كۇيلى ولەڭدەرى گازەت-جۋرنالداردا ءجيى باسىلىپ جۇرگەن اقىنمەن سۇحباتتاسقانىما ايرىقشا قۋانىش سەزىمىنە بولەنگەن ەدىم.
– قاسىم امانجولوۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن تاياۋدا جارىققا شىققان «جاستىق جىرى» كىتابىنداعى ولەڭدەرىڭدى وقىدىم. اياق الىسىڭ جامان ەمەس, كانى, قانداي بۇيىمتايىڭ بار, ۇيالماي ايتا بەر! – دەدى مۇزاعاڭ.
مەن گازەتپەن شيىرشىقتاۋلى ءۇش ولەڭىمدى ۇسىندىم.
– بىرەر اپتادان سوڭ جولىعارسىڭ, – دەدى ول الگى ولەڭدەرىمدى ۇستەلىنىڭ وڭ جاق شەتىندەگى جۋان پاپكاعا توعىتىپ جاتىپ.
مۇزاعاڭ ولەڭ جازۋمەن عانا شەكتەلمەي, ادەبيەتتىڭ بارلىق جانرلارىن قامتيتىن: جاڭىلتپاش, جۇمباق, ەرتەگى, تاقپاقتار, مىسال دەيسىز بە... جازبايتىنى جوق. ونىڭ قولىنان تۋعان ءان ماتىندەرىنىڭ ءوزى جۇزدەن استام. ونى ايتاسىز-اۋ, «ورنەكتى ءسوز – ورتاق قازىنا» دەگەن كولەمدى مونوگرافيالىق كىتابىن, «مارجان ءسوز» اتالاتىن ماقال-ماتەلدەردى قامتيتىن ءبىر تومدىعى شىققانىن بىلەمىز. ول – ءوزى دە كوپتەگەن ماقال-ماتەلدەردىڭ اۆتورى. قىپ-قىسقا, باس-اياعى ەكى جولدان تۇراتىن, جەتكىنشەكتەرگە ارناي ايتىلعان: «باستالعان ءىستى تاستاساڭ, المايسىڭ جەمىس ەشقاشان», دەگەن ناقىل ولەڭىنىڭ وزىندە قانشا تاربيەلىك ءمان جاتىر! ىنجىق, ەرىنشەك بولما, ەرىنبەي ەڭبەك ەت دەپ تۇر ەمەس پە.
مۇزافار الىمباەۆ حاقىندا «قازاق كوركەمسوزىنىڭ شەبەرلەرى» دەگەن كىتاپتا (2010 ج.) ادەبيەت زەرتتەۋشىسى نۇرداۋلەت اقىش اقىننىڭ, اسىرەسە, بالدىرعانداردى ويلاندىرىپ, تاربيەلەۋگە ارنالعان تۋىندىلارىنان دالەلدەر كەلتىرە پىكىر وربىتكەن. سولاردىڭ ءبىرازىن تىلگە تيەك ەتەلىك ەندى:
«كوبەلەك ءبىر – گۇل دە ءبىر,
قىزىل-جاسىل كۇللى ءوڭىر.
اسپان ءتورى اقشا بۇلت
باۋ-باقشادا بارشا جۇرت
...بۇل قاي كەزدە بولادى؟
* * *
ءبىر دەگەنىم – ءبىر تاياق,
ەكى دەگەنىم – ەكى اياق.
ءۇش دەگەنىم – ۇشكىر ءتىس,
ءتورت دەگەنىم – ءتورت بۇرىش.
...سان بىلمەگەن ايتا ما؟
ساناماقتى قايتالا!
* * *
جاڭىلتپاش
جاڭىلتپاس.
جاڭىلار اڭعىرت جاس.
سوزىنە سالعىرت باس.
بالداي سانالاتىن بالا تىلىنە وراي, تاپ باسىپ ايتا بىلگەن, ويلاندىرار, تولعاندىرار ونەگەسى مول ولەڭ جولدارى وسىلاي ورىلسە كەرەك. اسىلى, اقيىق اقىنىمىز مۇزافار الىمباەۆ شىعارماشىلىعىنا ارناپ كولەمدى مونوگرافيالىق ەڭبەك جازىلسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
ادەتتە, ايتىلىپ جۇرگەن «بەساسپاپ» ءتىركەسىنەن دە ءبىر اسپابى اسىپ تۇسكەن مۇزاعاڭنىڭ وزگە دە قىرلارى كوپ. ءازىل-وسپاقتىڭ دا مايتالمانى, سىقاقشى-ساتيريك دەسە دە بولادى. قادىر مىرزاليەۆ, انۋاربەك دۇيسەنبيەۆ, قابدىكارىم ىدىرىسوۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, سۇلتان قاليەۆ, ولاردىڭ قاتارىندا ءوزىم دە بارمىن, تاعى دا ەسىمدەرى اتالماعان ءبىراز ادام... ءبارىمىز مۇزافار اقىننىڭ شاكىرتتەرى سانالامىز.
مەنەن جەتى جاس ۇلكەندىگىنە قاراماستان, مۇزاعاڭ ەكەۋمىز وڭاشادا ورايى كەلگەندە قالجىڭمەن قاعىسا, ازىلدەسىپ تە قوياتىن ەدىك. ەرتەرەكتە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە مەنىڭ «الىسقا – مارسقا» دەگەن فانتاستيكالىق پوەمامنان ءۇزىندى جارىق كوردى. سول كەزدە «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەيتىن اقىن اعامىز ماعان قاراپ ك ۇلىپ جىبەردى.
– نەگە كۇلەسىز, مۇزاعا؟ – دەدىم.
– ساعان ارناپ ەكى جول ودا جازدىم!..
– كانى, وقىڭىزشى.
جەردىڭ ءۇستىن تاۋىسقان
مارس جاققا اۋىسقان! حا-حا! – دەدى ول.
ەكى عانا جولدا ەزۋ تارتقىزار ساتيرا وتى لاپىلداپ تۇر عوي.
– مەن دە جازدىم سىزگە, مۇزاعا! – دەدىم.
– كانى, سەن دە سىلتە.
مەن ارنايى ءانى بار, ءماتىنى جۇرتقا تاراپ كەتكەن مۇزاعاڭنىڭ ءوز بيدايىن وزىنە قۋىرىپ:
«ءوزىڭ دە جىگىت قىزىقسىڭ»
ءتارتىپتى تاعى بۇزىپسىڭ.
«سۇيەمىن» دەگەن ءبىر ءسوزدى
ساناڭنان مۇلدە سىزىپسىڭ.
باتىلداۋ ەگەر بولماساڭ
سىرىڭدى قايدان قىز ۇقسىن!» – دەدىم.
– ءاۋ, مىناۋىڭ پاروديا بولىپ شىعىپتى عوي, سىقاقتارىڭدى سۋىرتپاقتاي بەر, بىراق مازمۇنعا باي, ويناقى, كۇلكىلى بولۋ جاعىن ۇمىتپا!– دەپ كەڭەس بەردى.
– قۇپ بولادى, «ءمالىم» اعا! – دەپ گەنەرال الدىندا تۇرعان سولداتتاي سىرەسە قالدىم.
«ءمالىم» دەيتىنىم, كەيبىر كەزدەردە مۇزاعاڭ ءوز اتى مەن اكەسىنىڭ اتىن قىسقارتا قوساقتاپ قول قويا سالاتىن. بۇركەنشىك اتى دەسە دە بولادى.
– سىزگە ارناپ جانە ءبىر ءازىل جازدىم, – دەپ ەم.
– كانى, وقىشى, – دەدى تاعى دا مۇزاعاڭ.
كوزدىڭ مايىن اعىزعان
اينىمايدى – ابىزدان.
تۇلا بويى جارالعان
جىر-داستان مەن اڭىزدان.
ماقالدارى – مىڭ وتار,
ماتىندەرى – ءجۇز وتار.
قالجىڭدارى – قۇز, قاتپار,
ءوزىمىزدىڭ مۇزافار
توپەي بەرسە وسىلاي
جاسىن جۇزگە ۇزارتار!
«سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 1974 جىلدىڭ 4 ساۋىرىندەگى سانىندا باسىلىپ شىعىپ, «كەڭ ءورىس» ايدارىمەن بەرىلگەن بايقاۋدىڭ باس جۇلدەسىنە يە بولعان مەنىڭ جاس شوپاندار جايلى جازىلعان «باستاۋ» اتالاتىن داستانىما العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ پىكىر بىلدىرگەن دە مۇزاعام ەكەنىن ەشقاشان ەستەن شىعارماق ەمەسپىن.
مۇزافار الىمباەۆ ولەڭدەرى ءتورت اياعى تەڭ تۇسكەن تۇرپاتى باسقا, بوياۋى قانىق, ايتارى انىق, سەزىمىڭدى سەلت ەتكىزەر, كوزىڭدى ءمولت ەتكىزەر, جۇرەكتى تەبىرەنتەر, تۇلا بويىڭدى ەمىرەنتەر ءوز الدىنا بولەك ءبىر اقىندىق ارقاۋى, شالقىعان شابىت-شالقارى بار ەكەنى كۇمانسىز. وعان مانا تىلىمىزگە ورالعان وتىزداعى وردابۇزار شاعىندا جازعان ونداعان تۋىندىلارىنىڭ ءوزى-اق دالەل:
تۋمايدى جۇرتىن اقىن جىلاتۋعا,
تۋادى جۇرەكتەردى نۇرلانتۋعا.
ولەڭىن ورامال عىپ وتەدى ولار
كوز جاسىن ادامزاتتىڭ قۇرعاتۋعا.
اينىماس ول – ادىلدىك بالاسى دا,
قىڭبايدى كۇنشىلدەردىڭ تالاسىنا.
جۇرەگىن كوپىر ەتىپ توسەيدى اقىن:
«جەتسىن, – دەپ جۇرتىم باقىت جاعاسىنا!»
شىعانداي شىڭ باسىنا شىعادى ونەر,
شىن اقىن ەكى تۋىپ, ءبىر-اق ولەر.
الدىندا ءار زاماننىڭ, ءار ۇرپاقتىڭ
قۇلاماي تىككەن تۋى تۇرا بەرەر.
اقيىق قالامگەر «اقىن» دەگەن ولەڭىندە اقىننىڭ قوعامدا قانداي ورىن الاتىنىن, ونىڭ ەلى ءۇشىن ەڭىرەپ, جانىن پيدا ەتۋگە دە ءازىر ەكەنىن پوەزيا تىلىمەن جەتكىزە بىلگەن. ال, ەندى تۋعان اناسى زەينەپكە ارناعان ولەڭىن وقىپ كورەيىك.
جەڭبەيدى سەنەن وزگە ۇيقى كىمدى,
ءتۇن باقتىڭ كۇزەتشى ەتىپ كىرپىگىڭدى.
بالبىراپ بەسىگىمدە ۋىلدەسەم,
ك ۇلىمدەپ, قاباعىڭا كۇلكى كىردى.
ويعا السام وكىنەمىن دۇركىن-دۇركىن.
...كورمەدىڭ, كورمەدىڭ-اۋ, اتتەڭ شىركىن...
يىققا ءىلىپ وتتان جامىلعىنى,
جۇگىردىم وق ىشىندە داۋىل كۇنى.
ەلىمدى ورتكە بەرمەي, وجەتتەندىم,
سونداعى كورمەدىڭ-اۋ سارى ۇلىڭدى.
...قيمادىم انام, سەنى قارا جەرگە,
قوياتىن ورىن تاپپاي بار الەمدە –
وزىڭە جۇرەگىمدى زيرات ەتتىم,
ەسكىرمەس ەسكەرتكىشىڭ قالدى ولەڭدە.
مىنە, اناعا دەگەن بالاسىنىڭ كىرشىكسىز ماحابباتى. تار قۇرساعىن كەڭىتىپ, تاس ەمشەگىن ءجىبىتىپ دۇنيەگە اكەلىپ, اق ءسۇتىن ەمىزىپ, ايالاپ وسىرگەن, ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولگەن اناسى باقيلىق بولعاندا كوز جاسىن كولدەتە توككەن اقىننىڭ اعىنان جارىلا ايتقان سىرى.
تابيعات تاقىرىبىن تۋىنداتقان اقىن تەبىرەنىسى نازىك ليريكالىق جىر جولدارىمەن جۇرەك قىلىن شەرتەدى. سۇلۋلىق, عاجايىپ تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ سيقىرلى سۋرەتتەرىن كوركەمسوزبەن كەستەلەيدى. ولەڭ جولدارىن وقي باستاعاننان-اق بوزتورعاي ءۇنىن تىڭداپ قۇمارتقان وقىرمان قۇمارىنان ءبىر شىققانداي كوڭىل كۇيىن كەشەدى. ناعىز اقىن بەينەلى سوزىمەن تىرشىلىك تاماشاسىن كوز الدىڭا قىل قالامنان تۋعان سۋرەتتەي اينىتپاي الىپ كەلەدى.
تاڭ اتا الاكەۋىمدە
بوزتورعاي – دالا بۇلب ۇلى,
ءلاززاتىن سىيلاپ كوڭىلگە
تىنبايدى نازىك شىرىلى.
باسىنداي عانا بارماقتىڭ
اۋەگە ءوزىن ءىلۋى-اي!
ۇشىندا ەكى قاناتتىڭ
بالاپان تولقىن ءدىرىلى-اي!
وڭەشتىڭ كەڭى نە كەرەك
وكىرگەن سايىن كەڭەيگەن؟!
سىبىزعى كۇي دە كەرەمەت
توگىلگەن قىلداي كومەيدەن.
«سىباعا-سىيىڭ الدا كوپ,
سامالىن ەسىپ, تاڭ اتتى.
ەرتە ويان, قاپى قالما!» دەپ
شىرىلداپ تۇرعان سياقتى.
مۇزاعاڭ ەرتەرەكتە جازعان انگە ارنالعان ماتىندەر ويلى, مازمۇندىلىعىمەن, ويناقىلىعىمەن, سۇلۋلىعىمەن, كوركەمدىك كەستەسىمەن ەرەكشەلەنەدى. مۇنداي ماتىندەر ايگىلى انشىلەر مەن تالانتتى سازگەرلەردىڭ قولىنا تۇسكەندىكتەن دە شىعار, اۋە تولقىنى مەن ساحنالاردىڭ ءمانى مەن سانىنە اينالىپ كەتەتىنىن قۇلاقپەن ەستىپ, كوزبەن كورىپ ءجۇرمىز.
جاسىرىپ-جابارى جوق, كەيىنگى كەزدەرى ءارى ءسوزىن, ءارى ءانىن شىعارعىش «بەساسپاپتار» بەيبەرەكەت كوبەيىپ كەتتى, جۇرەك قىلىن قوزعامايتىن داۋرىقپا انسىماقتار مەن ماتىنسىماقتار جاۋىن قۇرتىنداي جىبىرلاپ جونەلگەننەن-اق زىقىڭ قاشادى.
ەرتەرەكتەگى اندەردىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ وسى ساۋالعا ايتار جاۋاپ – تالعام بيىك دارەجەدە بولاتىن. ءماتىن – جازۋشىلار وداعىندا نەمەسە ارنايى كوركەمدىك كەڭەستەردە, سازى كومپوزيتورلار وداعىندا سۇزگىدەن وتكەننەن سوڭ عانا ورىنداۋ قۇقىعىنا يە بولاتىن. ماتىندەردى ناعىز اقىندار, ءاندى ناعىز كاسىبي كومپوزيتورلار جازاتىن. بۇگىنگىدەي كوزسىز ەركىندىكتى ءسوزسىز ەرەپەيسىزدىكپەن استە ۇشتاستىرمايتىن. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان مۇزاعاڭنىڭ ماتىندەرى ەسپاەۆ, قالداياقوۆ, مۇحامەدجانوۆ, بەيسەۋوۆ ىسپەتتى تانىمال سازگەرلەردىڭ قولدارىنا تيىسىمەن-اق تىڭدارمان كوكەيىنە جول تارتىپ جاتاتىن.
مىسالعا مۇزاعاڭ جازعان ەكى ءان حاقىندا ءسوز ەتەلىك. ءبىرىنشىسى, ءانىن ءشامشى قالداياقوۆ جازعان «اقماڭدايلىم». بۇل ءاننىڭ شىعۋ تاريحى تۋرالى كەزىندە ءوزى دە سازگەر, جازۋشى ءىليا جاقانوۆ اۋە تولقىنىنان الدەنەشە رەت مۋزىكالى حابار جۇرگىزگەنىن بىلەمىز.
مۇزاعاڭ ءان ءماتىنىن اۋەلى قالداياقوۆقا بەرەدى. ول كوپ ۇزاماي-اق جاڭا ءان اۋەنىن نوتاعا تۇسىرەدى.
– كىم ورىندار ەكەن؟ – دەگەن ساۋال مازالايدى ەندى.
– جىعىلساق ناردان جىعىلايىق, مۇزاعا, ءاندى روزا باعلانوۆانىڭ داۋىسىنا لايىقتاپ جازدىم, – دەيدى ءشامشى.
ەكەۋى ايگىلى انشىمەن تەلەفون ارقىلى حابارلاسادى.
– ءاۋ, مەن مۇنداي سازگەردى بىلمەۋشى ەم, – دەپ كۇمىلجىگەندەي بولادى باسىندا روزا.
– تىڭداپ كورىڭىز, ءان سىزگە ۇناۋى ءسوزسىز, – دەيدى مۇزاعاڭ.
– وندا كەلە بەرىڭىزدەر, كورەلىك...
روزا باعلانوۆا پيانينودا ءشامشى ورىنداعان العاشقى ساتتەن-اق جاڭا ءاندى قاتتى ۇناتىپ:
– قايتا ورىنداشى! – دەپ وتىنەدى.
مۇزاعاڭنىڭ ءماتىنىن قولىنا الىپ ىڭىلداپ كورىسىمەن-اق, اۋەندەتە جونەلەدى.
– مىناۋ عاجاپ ءان ەكەن, ءسوزى دە كەلىستى, كەشىكپەي ايتاتىن بولامىن! – دەپ, روزا باعلانوۆانىڭ كوزى بال-بۇل جايناپ كەتەدى.
كوك مايسا الاتاۋدىڭ بوكتەرىندە
گۇل تەردىك جاستىق شاقتىڭ كوكتەمىندە.
الدىمنان ارمانىمداي جارق ەتىپ ەڭ
قولىمدى جەتكىزگەندەي كوكتە كۇنگە.
اينالدىم, اقماڭدايلىم,
اقىلدىم, بال تاڭدايلىم.
جالىندا جاس داۋرەندە,
ۇيالما: «جان ساۋلەم!» دە –
جاقسىلىقتىڭ جوق ساۋلەم, ەرتە-كەشى,
جادىراشى, نازدانشى, ەركەلەشى.
دۇنيەگە عاجاپ ءان كەلدى. ورىنداۋشىسى – روزا باعلانوۆا.
سازگەر – ءشامشى قالداياقوۆ. بۇل ءان تەك قازاقستان عانا ەمەس, جەر جاھاننىڭ جيىن جايلارى ساحناسىندا ساڭقىلداپ, سانسىز كورەرمەندەردىڭ ماحابباتتارىن مازداتتى, سۇيگەنىنە دەگەن سيقىرلى سەزىم ساۋلەلەرىنە شومىلدىردى.
مۇزاعاڭ جازعان ماتىندەر ءماندى دە ءساندى, ساۋلەلى دە سيقىرلى سۋرەتىمەن باۋراپ الادى. سوندىقتان دا بولار, بۇل ىسپەتتەس ولەڭدەر قولدارىنا تۇسىسىمەن-اق سازگەرلەر اندەرىن قولما-قول قينالماي شىعارادى.
ءوزىنىڭ كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن جەرىن جىرىنا قوسپاعان اقىن كەمدە-كەم شىعار. سونىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى دە مۇزاعاڭ. كەرەكۋ وڭىرىندەگى شارباقتى اۋدانىنا قاراستى مارالدى اۋىلىندا وسىدان 90 جىل بۇرىن دۇنيە ەسىگىن «ىڭگالاپ» اشقان مۇزافار ەسىمدى ءسابي بۇگىندە جاسى 90-عا جەتىپ, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتانىپ, تاۋەلسىز ەلىنىڭ تارلانىنا اينالىپ وتىر. توم-توم كىتاپتارى جارىققا شىققان الىمباەۆ شىعارمالارىن تامسانا وقىپ, ءتانتى بولماعان وقىرمان كەمدە-كەم. ونىڭ ماتىنىنە جازىلعان اندەرىن اۋەندەتە شىرقاپ, ماقالدارى مەن ماتەلدەرىن اۋىزدارىنان تاستاماي ايتۋمەن جۇرگەن پەندەلەر قانشاما دەسەڭىزشى. اقىننىڭ ءانىن اققۋ سازگەر اسەت بەيسەۋوۆ جازعان «مارالدىم» ءانى دە التىن قورعا كىرگەلى قاشان.
مۇزاعاڭنىڭ قادىر باستاعان شاكىرتتەرىن جوعارىدا ءسوز ەتتىك قوي. ول ۇنەمى شالعاي شەتتەگى اۋىل-ايماقتاردان دا شاكىرت ىزدەپ وتىرۋدى ادەتىنە اينالدىرعان ەدى. ادىربەك سوپىبەكوۆ, ءالي ىسقاباەۆ, مارقۇم بولعان: مۇباراك جامانبالينوۆ, ەسەنتاي ەربوتين, اسقارجان سارسەكوۆ جانە باسقالار بالالار ادەبيەتىن وركەندەتۋگە ءوز ۇلەستەرىن قوسقان قالامگەرلەر-تۇعىن. بەلگىلى بالالار جازۋشىسى سۇلتان قاليەۆ ەرتەرەكتە ماسكەۋدە ءبىلىم جەتىلدىرگەن باس رەداكتورلار ساپىندا بولعاندا: «مۇزافار اعامىزعا بىزدەن سالەم ايتا بارىڭىز!» – دەپ ازەربايجان جازۋشىلارى گۋسەين گابباسزادە, توفيح ماحمۋدوۆ, گرۋزين جازۋشىسى لەش كاشەلي, وزگە دە وزبەكستان, قىرعىزستاننان, كوپتەگەن ەلدەردەن كەلگەن بالالار جازۋشىلارىنىڭ ءوتىنىش بىلدىرگەنىن ەسىنە الادى. ياعني, مۇزاعاڭ – ءاۋ باستان-اق ءوز شىعارمالارىمەن توڭىرەكتىڭ ءتورت بۇرىشىنا تانىلعان قالامگەر.
مۇزاعاڭ الەم كلاسسيكتەرى مەن كورشىلەس ەلدەر شايىرلارىنىڭ شىعارمالارىن قازاقشاعا ءتارجىمالاۋدا دا تالماي ەڭبەكتەندى. الەم ەلدەرىنىڭ ماقال-ماتەلدەرىن جەكە توم ەتىپ ءتارجىمالاپ باستىردى.
مەن بۇل ماقالامدا مۇزاعاڭنىڭ سان سالالى شىعارماشىلىعىنا تولىق توقتالۋدى ماقسات ەتكەم جوق. كەيبىرەۋلەرى جايلى عانا ايتتىم. تاياۋ ارادا عانا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءىس باسقارماسىنا قاراستى ورتالىق اۋرۋحانانىڭ 2-تەراپيا بولىمشەسىنىڭ 18-پالاتاسىندا ەمدەلىپ جاتقان اقيىق اقىنىمىزدىڭ دەنساۋلىعىن سۇراي بارىپ سالەمدەسكەن ەدىم. جەكە پالاتادا, جەڭگەي قاسىندا ەكەن. «سىرلى اياقتىڭ سىرى كەتسە دە سىنى كەتپەس», دەگەندەي, جەڭەشەمىز سول جايدارى قالپىندا. مۇزاعاڭنىڭ «وققاعارى» سەكىلدى قارسى كەرەۋەتتە جىلىۇشىراي قابىلداپ:
– قاينىم, سەنى دە كورەتىن كۇن بولادى ەكەن! – دەپ ك ۇلىمسىرەي قارادى.
ال مۇزاعاڭ بولسا – ءوڭى س ۇلىق. قانشا جىلداردان بەرى ۇيىنەن قادام اتتاپ شىقپاي, سىرقىراعان تىزەنىڭ تاقسىرەتىن تارتقاندىعى بايقالىپ-اق تۇر. جاس كەزىندەگى جايناپ تۇراتىن بەت الپەتى كومەسكى تارتقان. قارشىعا قاناتىنداي قارا قاسىن اق قىراۋ شالىپ, ماڭداي اجىمدەرى تەرەڭدەگەن. كوڭىل كۇيى دە تۇسىڭكىلەۋ كورىندى. ءبىراز سۇحباتتاستىق. كەتەردە:
– مۇزاعا, بۇگىنگى قالامگەر جەتكىنشەكتەرگە ايتار تىلەگىڭىز بار ما؟ – دەپ ساۋال قويدىم.
ول وقىس قويىلعان ساۋالعا ءسال ويلانىپ, ماعان باجىرايا قارادى. ءسويتتى دە, قارسى الدىنداعى شاعىن دا الاسا جۋرنال ۇستەلىنىڭ ۇستىندەگى قالامىن الىپ, مىنا سوزدەردى مارجانداي ەتىپ ءتىزدى: «جاس اقىندار ىزدەنىمپازدىققا قۇشتار بولسىن. ىزدەنۋ جولى – قيىن جول. شىعارماشىلىقتا, ىزدەنىستە ەشقاشان شالدىعۋدى بىلمەسىن... قازاننىڭ 5-جۇلدىزى. مۇزافار الىمباەۆ, حالىق جازۋشىسى».
مەن اياۋلى ۇستازىم مۇزاعاڭا ارناپ ءبىر شۋماق ولەڭ جازىپ قالدىرىپ كەتتىم:
ابىز اعا, اڭىز اعا, مۇزاعا,
توقسانىڭدى تويلاماقپىز ءبىز, اعا.
ساعىمدانار ءجۇز جىلدىقتىڭ توبەسى,
سوعان دەيىن شالعايلارعا ۇزاما!
وسى تىلەگىم تىلەك!
مىڭباي ءراش.
الماتى.