ەرەكشە بالالارعا – ەرەكشە قامقورلىق

بالالار كەڭدىگى سارايعا بەرگىسىز كوپ بولمەلى جەكە ۇيگە ورنالاستى. بولمەلەردىڭ تازالىعىن ساقتاۋ, اس دايىنداۋ, ىدىس-اياق جۋ, اۋلانى رەتتەۋ, باقشاداعى كوكونىستى سۋارىپ, توپىراعىن قوپسىتۋ سياقتى ءۇي شارۋاسىنىڭ ءبارىن وزدەرى اتقارادى. ورتالىقتا تاربيەلەنىپ جاتقانداردىڭ ەڭ كىشىسى – 9-دا, ۇلكەنى 28-دە.

 – ءبىز 2018 جىلدان بەرى اۋتيزمگە دۋشار بولعان بالالاردى ومىرگە بەيىمدەپ, بالاباقشا مەن مەكتەپكە دايىنداۋمەن اينالىسىپ كەلەمىز. سونداي-اق مەنتالدى جانە وزگە دە اۋىتقۋلارى بار جاسوسپىرىمدەردى شىنايى تۇرمىس جاعدايىندا دەربەس ءومىر سۇرۋگە ۇيرەتەمىز, ەرەسەكتەرى كىشى­لەرىنە باس-كوز بولىپ وتىرادى. بالالار ورتا­لىققا كەلگەلى ءبىراز نارسەنى ۇيرەنىپ قالدى. گازدى دا وزدەرى جاعادى. اۋلاعا ساماۋىر تۇتاتىپ, شاي قايناتادى. تاۋىقتارعا سۋ بەرىپ, جەم شاشادى. قازىر تۇرمىسقا كادىمگىدەي توسەلىپ قالدى. بالا­لار ءوزى كۇتىپ-باپتاپ وسىرگەن قىزاناق, قيارمەن سالات جاساۋدى دا ۇيرەندى, – دەيدى ورتالىق جەتەك­شىسى ايسۇلۋ كۇزەنباەۆا.

«امانات» العاشقىدا مەكتەپكە دەيىنگى جاس­تاعى بالعىندارمەن عانا جۇمىس ىستەپ كەلگەن. الايدا ءوز قامقورلىعىنداعى بالالاردىڭ مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعاننان كەيىن دە ءتۇرلى كەدەر­گىلەرگە تاپ بولىپ, تاۋى شاعىلىپ جاتاتىن جاعدايلار ءجيى كەزدەسەتىنىنە كوز جەتكىزگەن ور­تا­لىق پەداگوگتەرى بىلتىردان باستاپ ەرەسەك بالا­لاردى دا قاناتىنىڭ استىنا الىپ, كوپشىلىك ور­تاعا, قوعامدىق ومىرگە بەيىمدەي باستادى.

– ءبىز بالالاردى الدىن الا ەشبىر ەسكەرتۋسىز ءارتۇرلى قوعامدىق ورىندارعا ەرتىپ شىعا باستادىق. مىسالى, قوعامدىق كولىككە قالاي ءمىنۋ كەرەكتىگىن كورسەتىپ, جولاقى تولەۋدى ۇيرەتتىك. ادەتتە ءتورت بالاعا ءبىر پەداگوگ ەرىپ جۇرەدى. الدىمەن بەلگىلى ءبىر نۇسقاۋلىق بەرىپ, تۇسىندىرەمىز, سودان كەيىن بالالار تاجىريبەگە كوشەدى. ءبىز سىرتتاي باقىلاپ, كەرەك جەرىندە كومەكتەسىپ, كەڭەس بەرىپ وتىرامىز, – دەيدى ورتالىق جەتەكشىسى.

تالىمگەرلەر دەربەستىككە باۋلۋ ورىندارىن بالانىڭ قالاۋىنا وراي ءار جاعدايدا ارقالاي تاڭداپ الادى. ماسەلەن, جەمىس-جيدەك جەگىسى كەلىپ تۇرسا, جاقىن ماڭايداعى دۇكەنگە اپارادى. بالا جەمىس ءتۇرىن ءوزى تاڭداپ الىپ, دۇكەنشىمەن ەسەپ ايىرىسۋدى ۇيرەنەدى. اتتراكتسيونعا بارعان بالالار كاسساعا كەزەككە تۇرىپ, بيلەتتى وزدەرى ساتىپ الۋعا داعدىلانادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي تاجىريبەلەر ناقتى كوپشىلىك ورتادا بالانىڭ ءوزىن ءوزى ۇستاي ءبىلۋى, اينالاداعى ادامداردان قاجەت اقپاراتتى سۇراپ الا ءبىلۋى سياقتى تۇرمىستىق داعدىلاردى قالىپتاستىرادى. ءار تاجىريبە ۇستىندەگى بالانىڭ ارەكەتى بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىلىپ, الدىمەن تالىمگەرلەر اراسىندا تالقى­لانادى. سودان كەيىن بەينەتاسپا بالانىڭ قانداي دا ءبىر كەدەرگىنى ەڭسەرگەنىن كورسەتۋ ءۇشىن اتا-انالارعا جىبەرىلەدى.

ورتالىق بالعىنداردى قوعامدىق ومىرگە, الەۋمەتتىك ورتاعا بەيىمدەۋمەن قاتار, ولارعا دۇرىس كيىنۋ, دۇرىس جۋىنۋ, ءوزىن ءوزى كۇتۋ, تاڭەر­تەڭگىلىك اس ازىرلەۋ, كيىمىن جيناۋ سياقتى كۇن­دەلىكتى تۇرمىس قاجەتتىلىكتەرىن ۇيرەتەدى. مۇنىڭ سىرتىندا, ءسوز ادەبىن, سويلەۋ مادەنيەتىن قالىپ­تاس­تىرۋ ارقىلى بالالاردىڭ ءوزارا بەلسەن­دى قارىم-قاتىناسىن دامىتۋعا دا كوپ كوڭىل بولىنەدى.

بالالار تۇرىپ جاتقان ءۇي جالعا الىن­عان­دىقتان, جوبا بيۋدجەتىنىڭ ءبىراز بولىگى باسپانا اقىسىنا جۇمسالادى. قالعان قارجىعا تۇرمىسقا قاجەت زاتتار ساتىپ الىنعان. تاربيە­شىلەر ءار بالانىڭ كۇندىك كەستەسىن قۇرىپ, جەكە جوسپار جاساپ قويعان. بالا وزىنە مىندەتتەلگەن كۇندىك جۇكتەمەنى وسى جوسپار بويىنشا اتقارادى.

– كوبىنە كومەكتەسىپ, ءبىر كورسەتكەندى بىرنەشە قايتارا كورسەتىپ, تۇسىندىرۋگە تۋرا كەلەدى. ويتكەنى ەرەكشە بالالار ءبىر نارسەنى بىردەن ەسكە ساقتاپ السا, ەكىنشى ءبىر نارسەلەردى ەلەڭ قىلماي, تەز ۇمىتىپ كەتىپ جاتادى. قايسىبىر بالالارعا قاراپايىم عانا قىزاناق تۋراۋدىڭ ءوزى اسا قيىنعا سوعادى. مۇنداي جاعدايدا تەك قايتالاۋ ارقىلى عانا ناتيجەگە قول جەتكىزەمىز. سونداي-اق ماسەلەن كارتوپ ارشۋدى سۋقانى سۇيمەيتىن بالالار بار. مۇنداي ساتتە كارتوپتى باسقا بالاعا بەرە قويامىز. ول بالا دومالاتىپ ارشي باستاعاننان-اق, ونى كورىپ تۇرعان العاشقى بالانىڭ قىزىعۋشىلىعى ويانادى. وسىنداي نازىك ادىستەردى پايدالانۋ ارقىلى بالالارعا كوپ نارسە ۇيرەتتىك. ايتەۋىر ءار كۇنىمىز زايا كەتكەن جوق, – دەيدى ورتالىق تالىمگەرلەرى.

«امانات» ورتالىعىنداعى بالالار, ەڭ باس­تىسى, ءبىر-بىرىنە سۇيەنىش بولۋدى ۇيرەنىپتى. تاربيەشىلەردىڭ ايتۋىنشا, ءبىرىنىڭ قولىنان ءىس كەلمەي جاتسا, ەكىنشىسى كەلىپ كومەكتەسىپ, قولۇشىن سوزىپ جاتادى ەكەن.

بيىل ورتالىق ماماندارى ءوز قامقور­لىعىن­داعى بالالاردىڭ ىشىنەن ارنايى توپ قۇرىپ, كاسى­بي بەيىمدەۋ كۋرستارىن وتكىزبەك. ۇيىمداس­تىرۋ­شىلار وسى ماقساتتا بالالارعا قولداۋ كورسە­تەتىن ۇلكەن ورتالىق اشۋدى كوزدەپ وتىر. قازىرگى ورتالىق عيماراتىنىڭ اۋدانى 100 شارشى مەتردەي بولسا, جاڭا ورتالىق اۋدانى كەم دەگەندە مىڭ شارشى مەتر بولۋى ءتيىس ەكەن.

– ءبىر جەردە توقتاپ قالعىمىز كەلمەيدى. اي­ماقتا اۋتيزمگە شالدىققان بالالار كوپ. ولار­دى تولىق قامتىپ, قامقورلىعىمىزعا الايىق دەسەك, قازىرگى عيماراتىمىز تارشىلىق ەتىپ وتىر. ال كوزدەگەن ماقساتىمىز جۇزەگە اساتىن بولسا, مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالعىنداردان باستاپ, ەرەسەك بالالارعا دەيىن قامتىلاتىن بولادى. كوپتەن كوكەيدە جۇرگەن تاعى ءبىر ماسەلە – داۋن بەلگىسى بار بالالاردى دا ەرەكشە قامقورلىققا الۋ, – دەيدى ا.كۇزەنباەۆا.

قازىر ورتالىقتا داۋن بەلگىسى بار 1-2 بالا عانا بار. ولارمەن جۇرگىزىلەتىن پەداگوگيكالىق جۇمىس تا, تۇرمىسقا بەيىمدەۋ ادىستەرى دە وزگەشە. سوندىقتان «اماناتتىقتار» الداعى ۋاقىتتا بۇل ساناتتاعى بالالارعا ارناپ جەكە توپ اشۋدى جوس­پارلاپ قويعان.

قوستاناي وبلىسى