ەلدىك پەن ەرلىك جىرشىسى

الاشتىق, كەڭەستىك كەزەڭنىڭ ءولىارا تۇيىلىسىندە ۇلى ءداستۇردىڭ تۋىن ماع­جان, ءىلياس سەكىلدى جامپوزدار اسپانعا كو­تەرگەنىمەن, ولاردىڭ ءۇنىن بوداندىقتىڭ قارا قۇيىنى تۇنشىقتىردى. ارينە كە­ڭەستىك كەزەڭدە اۋىزعا قاقپاق, باسقا توق­پاق سالىنعانىمەن قازاق پوەزياسى زاۋ بيىك­تەردى باعىندىردى, حالىقتىڭ ارمان-مۇ­راتىنىڭ جوقشىسى بولدى. «وتكىزۋ ءۇشىن شىندىقتى, وتىرىك قوستىم ىشىنە» دەپ قادىر اقىن ايتقانداي بوداندىقتىڭ تاقسىرەتىن تارتقان تۇلپار – جىر تۇعىردىڭ كەيپىنە ءتۇسىپ, تۇراسى توزىپ تاسىرقاعان, سۇڭقار ولەڭ جاپالاقتاي جالباقتاعان تۇستار دا بولدى. قازاقتىڭ ەبىنىڭ جەلىندەي ەسكەن ەسىل جىرى اسىرەسە تاريحي تاقىرىپتارعا كەلگەندە تەكىرەكتەپ, توباناياق كۇي كەشە­تىن. بۇل سالادا, شىندىعىن ايتقاندا, اق مىل­تىق ۇشقىر پوەزيا ەمەس, كەرىسىنشە سابىرلى پروزا جانرى اتويلاپ العا شىعىپ, تاريحي تاقىرىپتاردى يگەرۋدە كلاسسيك جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرلين كوشباسشى بولىپ, مۇزجارعىش كەمەدەي العا ۇمتىلىپ, ادەبيەت الەمىندە ءىرى بەتبۇرىس جاساعانى ايقىن. قازاق پوەزياسىنداعى ورنى ۇڭىرە­يىپ تۇرعان وسى ءبىر كەتىك ەلىمىز تاۋەلسىز­دىك العاننان كەيىن ەندى عانا بۇ­تىندە­لىپ, ەسەمىز تۇگەندەلىپ, ەنشىمىز دە ەسەلەنە باستاعانداي. البەتتە, بۇل كۇر­مەۋى قيىن, كۇردەلى تاقىرىپقا قالام قۋا­تىن ارناعان مايتالمان شايىرلار بار بولعانىمەن, سولاردىڭ ىشىنەن شاشاسىنا شاڭ جۇقپاي سۋىرىلىپ العا شىققان مارقاسقا, وسى قازىنالى سالادا ولجا سالىپ, توپجارعان كەڭ قۇلاشتى ەپيك اقىن ورتامىزدا بار. ول – تاۋەلسىزدىك پەن ەلدىك مۇراتتى تامىلجىتىپ ساڭقىلداپ جىرلاعان, ادەبيەتسۇيەر قاۋىم بۇگىندەرى «بوستاندىق جىرىنىڭ بوزجورعاسى», ء«ىلياستىڭ ءىزباسارى» اتاپ كەتكەن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەا­تى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «پاراسات», «بارىس» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, كورنەكتى اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى.

ول شىن مانىسىندە ازاتتىقتىڭ بوزالا تاڭى اتىسىمەن تۇساۋى شەشىلگەن تۇلپارداي كەڭ كوسىلىپ جۇيتكىگەن, وتپەلى كەزەڭ وتكەلەگىندە توسىرقاپ قالماي تولاسسىز جىر نوسەرىن سەلدەتكەن قازىنالى قالام يەسى. توكپە اقىن كەڭ تىنىستى ەپيكالىق پوەمالار شوعىرى, شىمىر تولعاۋلارى مەن نازىك ليريكالىق ولەڭدەرى ارقىلى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ كۇمىسكومەي جىرشىسىنا, جامپوز جارشىسىنا اينالدى. ونىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ كوك اسپانىندا جەلبىرەگەن كوك بايراقتىڭ كيەسىنەن شابىت الىپ جازعان پوەمالارى حالقىمىزدىڭ باسىنان كەشكەن قاھارماندىق تاريحى مەن بۇگىنگى ءومىر-تىرشىلىگىمىزدى جىمداس­تىرا جىرلاۋىمەن ايرىقشا ماڭىزعا يە. مازمۇندىق تۇرعىدان ءبىر-بىرىمەن تىعىز ساباقتاسقان سالالاس پوەمالار تسيكلى ءداۋىر مەن ۋاقىت جونىنەن دە ىشكى بىرلىك ۇيلەسىمىن ساقتاپ, جالپى تۇتاستىقتا قاراعاندا ەپوپەيا سەكىلدى اسەر قالدىرادى. بۇل بايتاق داستانداردا الاش جۇرتىنىڭ قاھارماندىق تاريحى مەن ازاتتىق رۋحىنىڭ قاداۋ-قاداۋ كەزەڭدەرى, حالقىمىزدىڭ باسىنان كەش­كەن ءتۇرلى ءناۋبات, قيلى زوبالاڭداردىڭ تۇتاس پانوراماسى شەبەرلىكپەن سومدالعان. اقىننىڭ ء«جالاڭتوس», «تولەگەتاي», «سار­دار», «تۋ», «ناۋرىزباي», «بەردىقوجا», «شا­قانتاي», «بايمۇرات باتىر» «مۇ­قا­عالي-جەلتوقسان» سەكىلدى پوەمالارىندا ارعى-بەرگى تاريحىمىزداعى حالقىمىزدىڭ ازاتتىعى ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن حاندارىمىز بەن بيلەرىمىزدىڭ, جاۋجۇرەك باتىرلارىمىز بەن ابىز اقىندارىمىزدىڭ جاۋھار گالەرەياسى جاسالعان. ۇلى دالانىڭ قاسيەتتى توپىراعى ءۇشىن ازۋلى يمپەريا­مەن ايقاسقان حان كەنە باستاعان, تاي­جان, سەيتەندەر قوستاعان ەرلەر تۋرالى «اقمولا شايقاسى» پوەماسىندا سۋ­رەتتەلسە, وسى تاقىرىپقا ۇندەس تۋ­عان كە­ڭەستىك وتارشىل وكتەم جۇيەگە ارىس­­تانداي ارپالىسقان مەملەكەت جانە قو­عام قايراتكەرى جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ تا­بان­دى كۇرەسى «جەر – جاننان قىمبات» داستانىنا ارقاۋ بولادى. حالقىمىزدىڭ باسىنان كەشكەن ناقاق قۋعىن-سۇرگىن, اشتىق ءناۋبات «كوكالا ۇيرەك», «تاناباي», «كامەي ۇشقان», «سارى قىز» سەكىلدى پوە­مالارىندا كورىنىس تاپقان. اقىننىڭ پوە­مالار شوعىرى – وتكەن تاريحتىڭ جالاڭ وقيعالارىنىڭ تىزبەگى ەمەس, وتانىمىزدىڭ ازاتتىعى جولىندا جانتالاسقان بۇرىنعى بابالار باسىنان كەشكەن قىم-قۋىت ءومىر-تىرشىلىكتىڭ جاندى سۋرەتى, عيبراتتى ءدارىسى, كوركەم شەجىرەسى. اقىن بۇگىنگى ۇرپاق­تىڭ تاريحي جادىن جاڭعىرتۋمەن بىرگە كە­يىپكەرلەردىڭ شيەلەنىسكەن درامالىق تارتىسى ارقىلى وقىرماننىڭ ار-نامىسىن قامشىلاپ, ىستىق سەزىمنىڭ شارپىسىنا بولەپ, وتكەننەن اششى ساباق الىپ, بۇگىنگى كۇنى قاپى قالىپ وكىنبەۋگە, بولاشاققا اداسپاي ايقىن قاراۋعا ۇيرەتەدى. ۇلى دالانى ۋىسىندا ۇستاعان قاھارمان دانا بابالارىمىزدىڭ ەرلىگى مەن وسال تۇستارىن اقىندىق اڭقىلداعان پاك جۇرەكپەن بۇكپەسىز اشىق جىرلاپ, وتىرىكتى بەتىڭ-ءجۇزىڭ دەمەي اشكەرە ەتىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزگە كولەڭكەسىن ءتۇسىرىپ وتىرعان كەلەڭسىز قۇبىلىستاردىڭ سەبەپ-سالدارىنا سىن جەبەسىن اياۋسىز قادايدى. وسىلايشا سۇلۋ پوەزيا ارقىلى وتكەن تاريحتى ماقتان تۇتاتىن داڭعازا مەن داقپىرتتىڭ قويماسى ەمەس, بۇگىنگى كۇنىمىزگە ساۋلە ءتۇسىرىپ, بو­لاشاق مۇراتىمىزدى شىڭدايتىن, ۇلتتىق بەت-بەينەمىزدى جاڭعىرتىپ تۇلەتەتىن قۇندى قۇرال ەتە ءبىلۋى – اقىننىڭ ونەرنامالىق تەمىرقازىعى.

اقىن قازاق مەملەكەتىنىڭ ءداستۇرلى باس ءرامىزىنىڭ ءبىرى بايراققا ارناپ «تۋ» اتتى پوە­ما جازدى. بۇل قازاق ادەبيەتى تاريحىندا بولماعان تىڭ قۇبىلىس, ازاتتىق كەزەڭىندە قول جەتكىزگەن پوەزياداعى سۇبەلى تابىس دەۋ­گە بولادى. بۇرىنعى قازاق اقىندارىندا تۋعا, بايراققا, جالاۋعا ارناعان جەكەلەگەن ولەڭدەر, جىر شۋماقتارى بولعانىمەن بۇل تاقىرىپتا تۇتاس پوەما ءالى تۋعان جوق ەدى. اقىن ن.ايت ۇلىنىڭ كولەمدى «تۋ» پوەماسى قازاق حاندىعىنىڭ حان ابىلاي, قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنبايلار كوتەرگەن قاسيەتتى بايراعىن بۇگىنگى ازات وتانىمىزدىڭ اسپان تۇستەس كوك تۋىمەن ساباقتاستىقتا ەكەنىن جىرمەن كەستەلەپ, مايدان دالاسىندا ءوزى ءشايىت بولعانىمەن قولىنداعى تۋدى جىقپاعان ساربازدىڭ ەرلىك وبرازىن نەگىز ەتىپ, ايشىقتى سومداۋىمەن پاتريوتتىق تاعىلىمى زور بولعان. قازاق ەلىنىڭ قاسيەتتى بايراعىن قاندى شايقاستا قاس قاقپاي كۇزەتىپ, ءوزى قۇربان بولعانىمەن تومەن ءتۇسىرىپ قۇلاتپاي, ۇزەڭگىلەس نوكەرلەرىنە تابىستاي العان قازىمبەتتىڭ قايسارلىعى – ادامزات تاريحىندا دا كەزدەسە بەرمەيتىن سيرەك ەرلىكتىڭ ۇلگىسى. البەتتە, وسىعان ۇقساس وقيعانى ارقاۋ ەتكەن پوەما دا, جىر ەتكەن اقىن دا, مەنىڭشە, الەم ادەبيەتىندە جوق سەكىلدى. پوەما جەلىسى ومىردە بولعان وقيعا مەن حالىق اڭىزىنىڭ اسىل ارقاۋىنا سۇيەنگەن.

جىردا حان ابىلاي, بۇقار جىراۋ, قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, كوكجال باراق سەكىلدى ابىلاي زامانىنىڭ باس باتىرلارىنىڭ تۇلعاسى ەپيزود-شتريحتارمەن سومدالعانىمەن پوەمانىڭ باس كەيىپكەرى – قازاق ورداسىنىڭ تۋى, ونى كوتەرگەن تۋبەگى سارباز قازىمبەت, سول قاسيەتتى بايراقتىڭ قايتا جاڭعىرعان بۇگىنگى جالعاسى – كوك بايراق. اقىن وتكەن تاريحپەن بۇگىنگى كۇنگى قۇبىلىستى ساباقتاستىرا جىرلاپ, نامىستى نايزامەن قورعاعان بابالار ەرلىگىن قازىرگى ۇرپاققا اماناتتاپ, ازاتتىقتىڭ كوك بايراعىن قاستەرلەۋدى, قادىرلەۋدى, بيىككە كوتەرىپ, التىن تۇعىرىن بەكىتىپ, ايبارىن اسقاقتاتۋدى جاس بۋىنعا ونەگە ەتەدى. بۇل پوەمانىڭ ەرەكشەلىگى سول, مۇندا وقيعانىڭ شارىقتاۋ شەگىندە باس كەيىپكەر – تۋ مەن تۋ ۇستاۋشى قازىمبەتتىڭ كۇردەلى تاعدىرى بەتپە-بەت تۇيىلىسەدى, تارتىس ۇلعايتىلىپ, كانىگى ەپيك اقىننىڭ ماشىقتى شەبەرلىگى وقىرماندى تاعى دا ءتانتى ەتەدى. جىر ارقاۋىنا باس نىسان بولعان – تۋ جىعىلماعان, ال باس كەيىپكەر – تۋ ۇستاۋشى قازىمبەتتىڭ ءشايىت بولۋى كورىنىس تاۋىپ, جەڭىستىڭ شاتتىق قۋانىشى مەن تراگەديالىق حال قاتار ءورى­لىپ, ءبىر ارناعا توعىستىرىلادى:

 جالعىز تۇر تۋ ۇستاۋشى

ءدوڭ باسىندا,

 كورگەندەر اڭ-تاڭ قالدى العاشىندا.

 بايراعى قولىنداعى جەلبىرەيدى,

ء وزىنىڭ كورىنبەيدى جان قاسىندا.

 بولماستان ويلارىندا ەشبىر قاۋىپ,

 باتىرلار ساتىرلاتىپ

كەلدى شاۋىپ.

 كۇيىندە تۋ ۇستاعان قاتىپ قاپتى,

 ولسە دە قۇلاماعان اتتان اۋىپ.

جىر تراگەديامەن اياقتالعانىمەن قاسيەتتى ءشايىت ارقىلى جەڭىستىڭ رۋحىن اسقاقتاتىپ, بۇگىنگى بەيبىت ءومىردىڭ, قاسيەتتى كوك بايراقتىڭ قۇنىن باعالاۋعا ۇر­پاققا ۇلاعاتتى ۇندەۋ تاستالادى. جىر سوڭىندا تۋ ۇستاپ قاتىپ قالعان قازىمبەت پەن قاسيەتتى تۋ تۇتاس تۇلعاعا, ەرلىك ءۇشىن تۇرعىزىلعان الىپ مونۋمەنت – مۇسىنگە اينالعانداي اسەر ەتەدى.

اقىننىڭ ليريكالىق ولەڭدەرى مەن تولعاۋلارى شىنايىلىعىمەن, ىستىق سەزىممەن سۋارىلعان وي سەمسەرى سەكىلدى لىپىلداعان وتكىرلىگىمەن وقىرمانىن تاڭداندىرىپ كەلەدى. ونىڭ ولەڭدەرىندە بۇگىنگى ءومىر-تىرشىلىگىمىزدىڭ بۇلكىلدەگەن قان تامىرى, زامانداستارىمىزدىڭ كەسكىن-كەلبەتى, مىنەز-ق ۇلىقتاردىڭ الۋان ءتۇرلى ءپىشىنى سومدالادى. قازىرگى تاۋەلسىز ەلىمىزگە, ۇلتىمىزدىڭ مۇددەسىنە كەسىرىن تيگىزەتىن توعىشارلىق پەن توڭمويىندىق, ماڭگۇرتتىك پەن سامارقاۋلىقتى قاتاڭ ايىپتاعان اقىننىڭ شەرلى ولەڭدەرى زارلى تولعاۋلارعا ۇلاسادى.

ءومىر ءوتتى ارپالىسپەن, تارتىسپەن,

كەزدەرىم كوپ ارتىق كەتكەن,

كەم تۇسكەن.

بابالاردان ماعان دەيىن ۇلاسقان,

قايعىم ۇزاق ۇزىن اققان ەرتىستەن.

قاسىرەتتەن قانى قايناپ قارايعان,

كۇن استىندا كۇڭىرەنگەن تالاي جان.

بىزدەن اسىپ بولاشاققا جالعاسار,

قالعان قايعى الىشەردەن, ابايدان.

اقىن جىرىنىڭ سوڭىندا « ۇلى قاي­عى جانىمدى جەپ جەگىدەي, جەتى تۇندە ۇليدى كەپ بورىدەي» دەگەنىنە ءشۇباسىز سەنەسىڭ. ويتكەنى بۇگىندەرى ايماڭداي اقىن – ولەڭ-ءومىرى ارقىلى بۇكىل بولمىسىمەن ءاز حالقىمەن تۇتاسىپ, قابىسىپ, ونىڭ سىڭارىنا, بالاماسىنا اينالعان ليريكالىق تۇلعا. سوندىقتان دا ول ء«بىردىڭ مۇڭى ۇلاسار مىڭعا بارىپ, ءوزىمدى ايتىپ, حالقىمدى بەينەلەدىم» دەيدى نىق سەنىممەن. «نەسىبەمە بۇيىرعان سوڭ, قايعى – مەنىڭ قازىنام» دەيتىنى دە سودان. بوزبالا كەزىندە البىرتتىقپەن «ەي, ولەڭ باراسىڭ سەن, قاي جاققا الىپ؟ سەسكەنەم, ءتۇبى تەرەڭ ءيىرىمبىسىڭ, بەت جاعى جاتاتۇعىن قايماقتانىپ» دەپ قايمىعىپ باستاعان اقىننىڭ قازىر الاشتىڭ ءسوزىن سويلەيتىن ابىز اقىنعا اينالعان شاعىندا:

 جىرىم مەنىڭ – مۇڭداسىم,

سىرلاسىم دا,

 كوز جاسىم بار ءموپ-ءمولدىر

تۇنباسىندا.

ء بىر باسىندا ول تۇرسا تارازىنىڭ,

 ال, تاعدىرىم تۇرادى ءبىر باسىندا! –

دەپ جىرلاۋعا تولىق حاقىسى بار ەكەنىنە يلاناسىڭ.

اقىن تابيعاتتىڭ تىلسىم سىرىن تۇي­­سىگىمەن بارلاپ, بايقاپ جىرلاي­تىن تاڭ­عاجايىپ سەزىمتالدىققا يە. جاراتى­لىس­تىڭ قۇپيا قۇبىلىستارىن, جىل مەزگىل­دە­رىنىڭ وزگەرىستەرىن ادامنىڭ كوڭىل كۇيى­مەن, ىشكى الەمىمەن استاستىرا جىرلاۋ – ونىڭ شىعارماشىلىق ماشىعىنا ءتان بەدەر.

مىنا كۇننىڭ الدى – جاڭبىر,

ارتى – قار,

توڭعان جانىم تورعايدايىن

قالتىرار.

عۇمىر, ءسىرا, قىزىلشاقا قۇرالاي,

 تۋا سالا سان جىعىلىپ, سان تۇرار...

 قورعانسىزعا جەر بەتىندە جوق پانا,

 جەمتىك بولار جىرتقىشقا دا,

وققا دا.

 قۇلدىراعان ءسابي جۇرەك توبىقتاي,

 قۇستاي ۇشىپ جانىن ساقتار

تەك قانا...

اقىن «قۇرالاي-عۇمىر» اتتى وسى ولەڭىندە قۇرالايدىڭ سالقىنىندا تول­دەگەن كيىكتىڭ لاعىن ۇشى-قيىرى جوق شەتسىز, دالادا شەكسىز قاۋىپ-قاتەر كۇتىپ تۇرعانىن, ونىڭ ءسابي جۇرەگىنە الدەكىمدەر سۇعىن قاداپ ۇلگەرگەنىن ايتىپ, دابىل قاعادى. قۇرالايدىڭ سالقىنى دا ءولىارا قۇبىلىس, كيىكتىڭ لاعىنىڭ اياقتانۋى دا وتكەلەك مەزەت, سول سەكىلدى ادام بالاسىنىڭ عۇمىرى دا كەلتە, وتكىنشى ەكەنىن اقىن ۇشقىر تۇيسىگىمەن اڭعارىمپازدىقپەن جىرعا قوسىپ, سەزىمىڭدى سەلت ەتكىزەدى. «عۇ­مىر – بەينە جەزكيىكتىڭ لاعى... ور­تا­سىندا ءومىر مەنەن ءولىمنىڭ, كۇندىز-ءتۇنى ەلەڭدەيدى قۇلاعى» دەپ توسىن ءتۇيىن جا­سايدى. وسىلايشا قۋ مەديەن دالا تو­­سىندەگى قۇرالايعا وق جۇمساپ, ءسابي جۇ­­رەگىنە پىشاق شانشىعالى تۇر­عان قارا پيعىل قاتىگەز ادامنىڭ ءوزىنىڭ دە شىن مانىسىندە ءومىرى شولاق ەكەنىن ۇعىنباي, مەيىرباندىقتان جۇرداي بولىپ وتە­تى­نىنە بۇل ولەڭدى وقىعان جان كوز جەت­كى­زەدى. بەتپاقدالاداعى قۇلدىراڭداعان قۇرالايعا, جەلدەي ەسكەن جەزكيىككە وق جۇمسايتىن پەندەنىڭ وزىنە دە قادالاتىن اجالدىڭ جۇيرىك وعى دايىن ەكەنىن ءبىر مەزەت پەندەنىڭ تۇسىنبەيتىنىنە قايران قالاسىڭ. اقىن بۇل جىرىندا تابيعاتتى قورعاۋ تۋرالى قۇرعاق ۋاعىز ايتپاي-اق قالت-قۇلت ەتىپ ومىرگە قادام باسقان يەن دالاداعى قۇرالايدىڭ مامىراجاي ءومى­رىن ويراندايتىن «قۇدىرەتتىڭ كوك ءيتى» جاۋىزدىڭ قاراۋ نيەتىن بەينەلەۋ ارقىلى وقىرماننىڭ جاناشىرلىق سەزىمىن وياتىپ, ىزگىلىكتىڭ ءدانىن سەبەدى. بالكىم سوڭعى جىلداردا قاراقشىلىقپەن كيىك اۋلاۋعا شىعىپ, تاپاداي تالتۇستە اڭ ورنىنا ادام اتىپ, قورىقشىلاردى قورعاسىن وققا بايلاي سالاتىن قانىشەرلىك قوعام الدىندا ادەبيەتىمىزدىڭ ابىرويى السىرەۋدەن, پوە­زيانى باعالاپ وقىماۋدان تۋعان سىرقات سانانىڭ جەمىسى شىعار؟!

اقىن ن.ايت ۇلىنىڭ پوەزياسىنىڭ التىن ارقاۋى, باس تاقىرىبى – تاۋەلسىزدىك, بوستاندىق, تەڭدىك. تاۋەلسىزدىك جولىندا قانشاما سۇراپىل شايقاستار بولعانىن, اتا-بابالارىمىز ەلى مەن جەرىنىڭ تۇتاستىعىن قاسىق قانى قالعانشا قاھارماندىقپەن قورعاپ, بىزگە امانات ەتكەنىن اقىننىڭ ەپوپەيالىق ورىسكە كوتەرىلگەن پوەمالار شوعىرىنا وزەك بولعان تاريحي وقيعالار شەرۋى راستايدى.

باسىنان كونە تاريح تومەن قۇلداپ,

 تاعدىرىن تۋعان ەلدىڭ كەلەم جىرلاپ.

وزەگىم تالىپ جەتكەن, تاۋەلسىزدىك,

 ومىردە نە بار ەكەن سەنەن قىمبات!؟

 قۇبىلىپ سوققان جەلدەي زامان نەشە,

 قان كەشتى تولارساقتان بابام كەشە.

 كۇن ەمەس بوداندىقتا كورگەن كۇنىم,

توبەمنەن التىن قۇيسىن ماعان دەسە.

جوڭعار مەن قۇبا قالماق, وتارشىل رەسەي, كەشەگى كەڭەستىك يمپەريا, كەيبىر كورشىلەس حالىقتار قازاق حالقىنىڭ بايتاق اتاجۇرتىنا سۇعاناقتىق جاساپ, ەلدىڭ مامىراجاي تىنىشتىعىن بۇزىپ, اشكوزدىكپەن شابۋىل جاساعانىمەن, ويسىراي جەڭىلگەنى اقىننىڭ جىر-داستانىنا تامىزىق بولعان. ول قازىرگى قازاق پوەزياسىن تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستە شاھيد بولعان باتىرلاردىڭ ايبىندى بەينەسىمەن تولىقتىردى. تۇپتەپ كەلگەندە, باسقىنشى يمپەريالاردىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا تۇبەگەيلى قارسى شىعىپ, ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ەرلەردىڭ ازاتتىق جولىندا قۇربان بولعانىن, بۇگىنگى قول جەتكىزگەن تاۋەلسىزدىك پەن بوستاندىق اتا-بابانىڭ قىزىل قانى, اق جاۋلىقتى انالاردىڭ ادال تەرىنىڭ وتەۋىنە كەلگەنىن اسا كورنەكتى ءسوز زەرگەرى ن.ايت ۇلىنىڭ بۇكىل شىعارماشىلىق بولمىسى مەن اقىندىق كەلبەتى قالىڭ وقىرمانعا ءتۇيسىندىرىپ, ءتۇسىندىرىپ تۇر دەۋگە تولىق نەگىز بار.

اقىن – اۋدارما ونەرى سالاسىندا ءونىمدى ەڭبەك ەتكەن ءتارجىما تارلانى. ول اۋدارعان ايگىلى الىشەر ناۋايدىڭ «ەسكەندىر قور­عانى», ء«لايلى-ءماجنۇن» داستاندارى مەن «عازالدارى», ورىس حالقىنىڭ ەجەلگى قىپ­شاقتارمەن اراقاتىناسىنان تامىر تارتقان كونە ەپوسى «يگور جورىعى تۋرالى جىر» ەجەلگى ادەبيەتتىڭ كۇمبىرى مەن ءدۇبىرىن بۇگىنگە جالعاستىرعان التىن كوپىرگە اينالدى.

اقىن ن.ايت ۇلىنىڭ اۋدارعان شى­عىستىڭ جەتى جۇلدىزىنىڭ ءبىرى – الىشەر ناۋايدىڭ «ەسكەندىر قورعانى» مەن ء«لاي­لى-ءماجنۇن» داستانى «حامسا» (2019) دە­گەن اتپەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى تاراپىنان جارىق كورىپ, ادەبي مۇرامىزدى ەجەلگى تۇركى پوەزياسىنىڭ نازىك ناقىسىمەن بايىتا ءتۇستى.

بۇل كىتاپقا العى ءسوز جازعان  پرەزيدەنت ق.توقاەۆ: «الىشەر ناۋايدىڭ «حامسا» شى­عارماسىنىڭ قازاق تىلىندەگى كورنەكتى اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى اۋدارعان قوس داستانى رۋحانياتقا قوسىلعان باعالى ولجا بولارى انىق. لايىم, ۇلى شايىردىڭ جاۋھار جىرلارى جاس ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىك پەن دوستىققا, ادالدىق پەن پاراساتقا باۋلي بەرسىن!», دەپ جوعارى باعا بەردى.

بۇگىندەرى اقىندىق لاپىلداعان وتتى سەزىمى پاراساتتىڭ تۇڭعيىق يىرىمىمەن ۇش­تاسىپ, ليريكالىق تۇلعاسى ۇلتىنىڭ بولمىس-ءبىتىمى, اردا قادىر-قاسيەتىمەن ەتەنە قابىسىپ كەتكەن ول الدىڭعى ابىز اعالارىنىڭ ءىزىن باسىپ, وتانى مەن مەم­لەكەتىنىڭ مۇددەسىن قورعاپ وي تولعايتىن قايراتكەرلىك بەلەسكە كوتەرىلدى. ن.ايت ۇلى – قازىرگى قازاق قوعامىندا قالىپتاسقان وزەكتى ماسەلەلەر, ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى مەن بۇگىنگى كۇنىنە اسەر ەتەتىن كوكەيكەستى وقيعالار تۋرالى سەرگەك پىكىر ءبىلدىرىپ, شۇعىل ويلارىن جاريالاپ, حالقىنىڭ ار-نامىسىن جوقتايتىن ەركىن ويلى ساناتكەر. انا ءتىلى, اتا ءدىلى, ۇلتتىق قۇندىلىقتار, اسىرەسە رۋحاني ومىرىمىزدە تولعاعى جەتكەن تۇيتكىلدى دۇنيەلەر اقىننىڭ نازارىنان ەشقاشان تىس قالعان ەمەس. ونىڭ وسى باعىتتاعى ماقالالارى مەن سۇحباتتارى «سارايىمنان شىققان ءسوز» (2014) دەگەن اتپەن كولەمدى جەكە توم بولىپ جارىققا شىعىپ, وقىرماننىڭ قۇمارتىپ وقيتىن كىتابىنا اينالۋى – سونىڭ ءبىر دالەلى. تۇلپار – قالام يەسىنىڭ قاتارلاستارى مەن ارىپتەستەرى, ادەبيەتتانۋشى عالىمدار مەن قوعام قايراتكەرلەرى ونى «بوستاندىق جىرىنىڭ بوز جورعاسى» (2017) دەپ اتاۋى, اقىن تۋرالى زەرتتەۋلەردىڭ وسى اتتاس كىتاپتا توپتاستىرىلىپ وقىرمانعا جەتۋى ازاتتىقتىڭ ەلەڭ-الاڭىنان بەرى الاش جۇرتىنىڭ تەرەڭ تاريحىن تولقىتا تولعاپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىن شابىتتانىپ جىرلاعان جەمىستى تۋىندى يەسى بولۋىنا بەرىلگەن شىنايى باعا دەۋگە ابدەن بولادى.

 

اقەدىل تويشان ۇلى,

اقىن, فولكلورتانۋشى عالىم