ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «رۋحى بيىك ەل عانا ۇلى مۇراتتارعا جەتە الادى», دەپ ايتقانداي, مەملەكەتىمىز مەرەيىنىڭ ۇستەم بولۋى ونىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن جانە ادەبي قۇندىلىقتارىن قاستەرلەپ, قۇرمەتتەۋدەن باستالادى. بۇل ورايدا, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ۇرپاعىنا ەرلىك ءىسى مەن ولمەيتۇعىن ءسوزىن قالدىرعان داڭقتى پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىتىم-بولمىسىن بيىكتەن-بيىككە كوتەرىپ, ءومىر جولدارىن ونەگە ەتۋدە ايتارلىقتاي ءىس-شارالار اتقارىلدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «رۋحى بيىك ەل عانا ۇلى مۇراتتارعا جەتە الادى», دەپ ايتقانداي, مەملەكەتىمىز مەرەيىنىڭ ۇستەم بولۋى ونىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن جانە ادەبي قۇندىلىقتارىن قاستەرلەپ, قۇرمەتتەۋدەن باستالادى. بۇل ورايدا, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ۇرپاعىنا ەرلىك ءىسى مەن ولمەيتۇعىن ءسوزىن قالدىرعان داڭقتى پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىتىم-بولمىسىن بيىكتەن-بيىككە كوتەرىپ, ءومىر جولدارىن ونەگە ەتۋدە ايتارلىقتاي ءىس-شارالار اتقارىلدى.
سونىڭ ءبىرى, تۇگەل بيلىككە قول جەتىزگەن تولە بي مەرەيتويى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بيىل ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن وڭىرلەرىندە ءوز زامانىنىڭ حانى دا, باتىرى دا, ءبيى دە بولعان دالا دانىشپانى تولە بي الىبەك ۇلىنىڭ 350 جىلدىق مەرەيتويى كەڭىنەن اتالىپ وتىلۋدە. تاراز قالاسىنداعى تولە بي داڭعىلى مەن جەلتوقسان كوشەسىنىڭ قيىلىسىنداعى اشىق الاڭعا تۇرعىزىلعان تولە بي ەسكەرتكىشىنىڭ سالتاناتتى جاعدايدا اشىلۋىن ۇلىلىقتى ۇلىقتاعان ەلدىڭ وسى ۇلاعاتتى ءىس-شارالارىنىڭ ءبىرى دەسەك بولادى.
بيىكتىگى 11 مەترلىك الىپ ەسكەرتكىش قولادان قۇيىلىپتى. ال سالماعى 35 توننانى قۇرايدى. ەسكەرتكىش اينالاسى زاماناۋي قۇرىلىس ماتەريالدارىمەن اسەم بەزەندىرىلگەن.
مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد پەن وبلىس اكىمى قانات بوزىمباەۆ قۋانىشقا جينالعان كوپشىلىك الدىندا ەسكەرتكىشتىڭ جامىلعىسىن سىپىرىپ, بابا ءمۇسىنىن ۇرپاعىنا پاش ەتسە, وبلىس باسشىسى ءسوزى مەن ءىسى حالقىمەن بىرگە عاسىرلاردان-عاسىرلارعا جالعاسىپ كەلە جاتقان بابا ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋىمەن توي قوناقتارىن قۇتتىقتاپ: «بابامىزدىڭ رۋحى ءبارىمىزدى قولداي بەرسىن!» دەدى. تولە بي اتىنداعى رەسپۋبليكالىق قوردىڭ پرەزيدەنتى ءمۇسىلىم دايىربەك ەلدىڭ بەرەكەسى مەن بىرلىگىن ويلاعان بىتىمگەر بابانىڭ 350 جىلدىق مەرەيتويىن ويداعىداي ۇيىمداستىرىپ, وبلىس ورتالىعىنان ونىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشىن ورناتقان وبلىس باسشىلىعى مەن جۇرتشىلىعىنا العىسىن جەتكىزدى.
مەرەيتويدىڭ مادەني-عىلىمي «ءمازىرى» بۇدان كەيىن «بالاساعۇن» ورتالىق كونتسەرت زالىندا جالعاسىپ, تولە بي ءالىبەك ۇلىنىڭ تۋعانىنا 350 جىل تولۋىنا ارنالعان «تولە بي جانە ونىڭ ۇلاعاتتى مۇرالارى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-ءتاجىريبەلىك كونفەرەنتسياعا ۇلاستى. كونفەرەنتسيانى پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى نۇرلان ورازالين جۇرگىزىپ وتىردى. العاشقى بولىپ ءسوز العان مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى. وندا بىلاي دەلىنگەن:
«بۇگىنگى كۇن – قازاق مادەنيەتى مەن تاريحىنداعى ەستە قالار ەلەۋلى كۇن. ۇلتىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتى, حالقىمىزدىڭ قاسيەتتى ءسوزىن ەل بىرلىگى مەن جەر تۇتاستىعىنا ارناعان تاريحي تۇلعا تولە بي الىبەك ۇلىنىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى كونە تاراز جەرىندە بوي كوتەردى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ارايىندا ورداباسىدا وتكەن القالى جيىندا ءبىز جۇرتىمىزدىڭ ايگىلى ءۇش ءبيى – تولە ءبيدىڭ, قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ, ايتەكە ءبيدىڭ رۋحتارى ەندىگى جەردە حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىنىڭ نۇرلى نىسانىنا اينالىپ, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ۇلى تۇلعالارعا دەگەن قۇرمەتى ارتا تۇسەتىنى ايتىلعان ەدى.
تولە بي قازاق جەرىنە تىگىلگەن جات كوزدىڭ سۇعىنا, جاۋ ەلدىڭ باسقىنشى ارەكەتىنە قارسى كۇرەستە سۇڭعىلا سوزىمەن, سەرتكە ساي ىسىمەن, ساردارلىق ستراتەگياسىمەن ەرەكشە كورىنگەن تۇلعا. ەلدىڭ نامىسى مەن ەرلىگىن وياتقان, جىگەرىن جانىپ, ەڭسەسىن تىكتەگەن قايراتكەر. رۋحاني كوسەمدىك پەن تابيعي شەشەندىكتى تەڭ ۇستاعان ابىز. قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعى مەن ەل بىرلىگىن قاشاندا قازىق قىلىپ ۇستاعان بابامىز كەيىنگى ۇرپاعىنا ۇلى وسيەتتى امانات ەتىپ كەتتى. تولە بي وسيەتتەرى بۇگىنگى تاڭدا دا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ رۋحاني ءوسىپ-وركەندەۋىنە, جاستاردىڭ بويىنا وتانسۇيگىشتىك قاسيەتتەردى سىڭىرۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
سوندىقتان وسىنداي ۇلى تۇلعاعا ەسكەرتكىش قويۋ ارقىلى ءبىز وتكەن تاريحىمىزدى قاستەرلەپ, بۇگىنىمىزدى بەدەرلەپ, ەرتەڭىمىزدى باياندى ەتۋگە جول اشامىز. ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ جاڭا بەتتەرىن جازۋ ۇستىندە, وتكەنىمىزدىڭ ونەگەسىن زەردەلەۋدە ءبىز بابالار اماناتىنا ادالدىق پەن بەرىكتىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتەمىز.
تۇگەل ءسوزدىڭ بيىگى بولعان تولە ءبيدىڭ قاسيەتتەرى مەن وسيەتتەرى الەمدىك وركەنيەتتە وزىندىك ورنىن تاپقان قازاق جۇرتىنىڭ تىرەگى مەن تىلەگى بولىپ ماڭگىلىك قالا بەرەدى».
وبلىس اكىمى قانات بوزىمباەۆ مەرەيتوي قوناقتارى مەن كونفەرەنتسياعا كەلگەن عالىمدارعا قاراتا: «اسىل مەن جاۋھاردى قادىرلەي بىلەتىن, ەلدىك مۇرات پەن ەرلىكتى ۇستاي بىلەتىن جامبىل جەرىنە قوش كەلدىڭىزدەر!» دەي كەلىپ, بار عۇمىرىن ۇلت بىرلىگىنە ارناعان تاريحي تۇلعالاردىڭ بيىگىنەن تابىلۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ باستى پارىزى, دەپ وي ءتۇيدى.
ءيا: «قابىرعادان قار جاۋسا, اتان مەنەن نارعا كۇش, ەل شەتىنە جاۋ كەلسە, باتىر مەنەن بيگە كۇش» نەمەسە: «كوسىلە شابار جەرىڭ بار, قول بولارلىق ەلىڭ بار, قول باستايتىن ەرىڭ بار, اتادان قالعان جولىڭ بار, جاي وتىرىپ قۇل بولساق, اتادان ۇل بوپ تۋدى دەپ, كەيىنگىدەن كىم ايتار», دەگەن تولە بي شاپقىنشىلىق زاماندا حان مەن قارانى, باتىر مەن ءبيدى, باي مەن باعلاندى قازاق دەگەن ۇلى ەلدىڭ كيەلى شاڭىراعى استىنا جيىپ, ەلى مەن جەرىن جاۋدان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بارىن سالعان. قازداۋىستى قازىبەك پەن ايتەكە ءبيدى ماڭدايىنداعى قوس قاراشىعىنداي قاتار قادىر تۇتقان. مىنە, وسىنداي ۇلت پەرزەنتتەرىن وقتىن-وقتىن ۇلىقتاپ وتىرۋ قوعامدىق وي-سانانى ەلدىك پەن ەرلىك تۇرعىسىندا قالىپتاستىرىپ, قاناتتاندىرۋدا ۇلكەن ءرول اتقارادى.
كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى مامبەت قويگەلديەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ءۋاليحان قاليجان ۇلى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى اباي ينستيتۋىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جانعارا دادەباەۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كلارا حافيزوۆا, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى احمەت توقتاباي, مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عاپپار مايماقوۆ باياندامالارىندا بابا بىتىمگەرلىگى جايلى كوپتەگەن تىڭ دەرەكتەر مەن عيبراتتى تاقىرىپتارعا توقتالىپ, ۇلت ۇستىنى مەن مەملەكەت مۇددەسىنە قىزمەت ەتەرلىك قاداۋ-قاداۋ ويلار ايتتى. قىتاي ەلىنەن اتاجۇرتىنا ورالىپ قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن باۋىرىمىز ءنابيجان مۇحامەتقان ۇلىنىڭ بايانداماسى دا ءبىراز تىڭ اقپاراتتاردان قۇلاعدار ەتكەن.
تولە بي الىبەك ۇلىنىڭ 350 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋ بارىسىندا وبلىستىق دراما تەاتردا جازۋشى, دراماتۋرگ ەلەن ءالىمجاننىڭ «تولە بي» دراماسىنىڭ قويىلىمى دا وتە تابىستى ءوتتى. كورەرمەندەر, اسىرەسە, قىرعىز رەجيسسەرى قامات قاسەنوۆتىڭ كوركەمدىك شەشىمىنە قاتتى ريزا بولدى. تولە بي ءرولىن سومداعان ءارتىس مامبەت قوجاليەۆ بەينەسى جۇرت ويىنان شىقتى.
مەرەيتوي بارىسىندا, سونىمەن قاتار, «تولە ءبيدىڭ قاسيەتتەرى مەن وسيەتتەرى» اتتى رەسپۋبليكالىق جىر ءمۇشايراسى قورىتىندىلانىپ, ونىڭ جەڭىمپازدارى مەن جۇلدەگەرلەرى ءتيىستى سىيلىقتارمەن ماراپاتتالدى. تاراز قالاسىنداعى ورتالىق ستاديوندا قازاقستاندىق جانە جەرگىلىكتى ەسترادا جۇلدىزدارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن گالا-كونتسەرت تە مەرەيتوي ءىنجۋ-مارجاندارىنىڭ ءبىرى بولدى. مەرەيتوي سالتاناتى بۇگىن, ياعني 26 قازان, سەنبى كۇنى باۋىرجان مومىش ۇلى اتىنداعى يپپودرومدا ۇلتتىق ات سپورتى ويىندارىنا ۇلاسادى.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
جامبىل وبلىسى.