ءبىز كىمبىز؟ قاشان, قاي جەردە پايدا بولدىق. تاعدىر ۇسىنعان قيلى-قيلى جولداردان قالاي وتتىك؟ جەتىستىكتەرىمىز, تاريح سىندارىنا توتەپ بەرە الماي سۇرىنگەن ساتتەرىمىز جايلى نە بىلەمىز؟ زەرتتەۋشى-عالىم شاح-مۇرات قۋانعانوۆتىڭ «اري گۋنى... سكۆوز ۆرەميا ي پروسترانستۆو» دەپ اتالاتىن ەڭبەگىن وقىعان اركىمنىڭ دە وسى سياقتى سانسىز ساۋالداردىڭ جاۋاپتارىن تاباتىنىنا سەنىمدىمىز.
ءبىز كىمبىز؟ قاشان, قاي جەردە پايدا بولدىق. تاعدىر ۇسىنعان قيلى-قيلى جولداردان قالاي وتتىك؟ جەتىستىكتەرىمىز, تاريح سىندارىنا توتەپ بەرە الماي سۇرىنگەن ساتتەرىمىز جايلى نە بىلەمىز؟ زەرتتەۋشى-عالىم شاح-مۇرات قۋانعانوۆتىڭ «اري گۋنى... سكۆوز ۆرەميا ي پروسترانستۆو» دەپ اتالاتىن ەڭبەگىن وقىعان اركىمنىڭ دە وسى سياقتى سانسىز ساۋالداردىڭ جاۋاپتارىن تاباتىنىنا سەنىمدىمىز.
اۆتور اتا-بابامىزدىڭ داڭقتى جولدان وتكەنىن بايانداي وتىرىپ, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ جۇرەگىنە ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتادى.
وسىدان 30 مىڭ جىل بۇرىن عارىشتىق دەنەلەردىڭ قوزعالىسىنىڭ زاڭدىلىعىن اشىپ, ونى تاسقا قاشاپ, كارتاعا تۇسىرگەن ءبىزدىڭ ارعى اتالارىمىز دەيدى. ولار بايلىققا قىزىقپاعان, ادامزاتقا العاشقى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى ۇسىنعان (حۋن يمپەرياسى, شۋمەر, ەترۋسك, نيكەي), العاشقى رۋنيكالىق جازۋدى سىيعا تارتقان, تەمىر بالقىتۋ مادەنيەتىن العاش مەڭگەرگەن ( ۇلى التاي مادەنيەتى), قوس قۇرلىقتى تەل ەمگەن «ەۋرازيا» يمپەرياسىنىڭ شاڭىراعىن كوتەرگەن. العاشقى جازۋ بىزدەن شىقتى دەگەنگە ءشۇباڭىز بولماسىن. جازۋ-سىزۋدىڭ كەمەل باستاۋىندا ءبىزدىڭ رۋلىق تاڭبالارىمىز تۇرعانىن, ونىڭ رۋنيكالىق جازۋعا نەگىز بولىپ قالانعانىن عالىم ناقتى دەرەكتەرمەن دالەلدەيدى. سول سياقتى, وسى ەڭبەكتە وليمپيالىق ويىندارعا دا مۇرىندىق بولعانىمىزدىڭ ءبىر شەتى ءتۇرىلدى. ارحەولوگتار وليمپيادانىڭ العاشقى سيمۆولى ءتورت شەڭبەردەن تۇرعانىن العا تارتۋدا. بۇل «ءتورت كوزىڭ تۇگەل بولسىن» دەگەندى بىلدىرەدى. وليمپ دەگەن سوزدە «الەم» دەگەن ءسوزدىڭ تۇرعانى ايداي انىق.
1571 جىلى تۋعان كەپلەردىڭ جەردىڭ كۇندى اينالاتىنىن اشقانى بىرنەشە عاسىر بويى ەۋروپالىق وي-سانانىڭ شىڭى بولىپ كەلسە, وسى جاڭالىقتى ون ءبىر عاسىر بۇرىن زەردەلەگەن اريابحاتا «ۇندىلىك ويدىڭ جاۋھارى» سانالدى. سويتسەك, شىن مانىندە, جاسامپازدىق ويدىڭ ءتورى ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىكى ەكەن عوي, ولاردىڭ وسى قۇبىلىسقا وسىدان وتىز مىڭ جىل بۇرىن دەندەپ بويلاعانىن ەندى ءبىلىپ وتىرمىز.
جاپون زەرتتەۋشىلەرىنىڭ مۇحيت جۇتىپ عايىپ بولعان كونە وركەنيەتتىڭ ءىزىن تاپقانى جايلى جازىلىپ ءجۇر. كىتاپتى وقىپ وتىرىپ, بۇل ءبىزدىڭ ءبىر كەزدە جوعالتقان تاريحىمىز بولۋى ابدەن مۇمكىن-اۋ دەگەن ويعا قالاسىڭ. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بابالارىمىز جازا دا, وقي دا بىلگەن. بۇعان رۋلىق, تايپالىق تاڭبالار دالەل. سولاردىڭ نەگىزىندە جالپىعا ورتاق تۇرىك ءتىلى قالىپتاستى. ول ۇلان-عايىر كۇن يمپەرياسىنىڭ تابانجۇرتىنىڭ تىلىنە اينالدى. ياعني ءبىزدىڭ بايىرعى بابالارىمىز ءپىرىم اتەي وقۋشى ەمەس, وقىتۋشى بولعان.
بۇگىندەرى ارحەولوگتار كونە كيەلى قورىمداردان سول كەزدەرى ەل بيلەگەن ادامداردىڭ بۇزىلماعان مايىتتەرىن تابۋدا. ولاردىڭ ۇستىندەگى كيىمدەر, التىن مەن اسىل تاستار وركەنيەتتىڭ حابارشىسى ىسپەتتى. قىتايعا دەيىن دە اتا-بابالارىمىز جىبەكتىڭ جابايى تۇرىنەن كيىم كيگەن. ءجۇن مەن ماقتادان توقىلعان كيىمدەردى پايدالانعان. قۇلوبادان تابىلعان قۇمىرا, سولوحودان الىنعان التىن تاراق, ت.ب. جادىگەرلەردىڭ دە شەرتەر سىرى از ەمەس-اۋ؟!
«نا بولشوي سەرەبريانوي ۆازە, نايدەننوي ۆ تسارسكوم سكيفسكوم كۋرگانە چەرتوملىك (وكولو نيكوپوليا نا دنەپرە) ماستەر يزوبرازيل ستسەنى ۋكروششەنيا ي ۆىەزدكي لوشادەي.
ۆ ديناميچنوم ريتمە دۆيجەني ۋمەلەتس ناشەل وتتوچەننوە ۆىراجەنيە سيلى ي لوۆكوستي, مۋجەستۆا, كراسوتى.
ۋداچنوە سوچەتانيە سيۋجەتنوي وبرازنوستي ي فۋنكتسيونالنايا پەرەداچا «سفوتوگرافيروۆاننوي ماستەروم دەيستۆيتەلنوستي راسكرىۆايۋت دۋحوۆنىي وبليك ناشيح دالەكيح پرەدكوۆ. ۆ نيح وتراجاەتسيا وسمىسلەننايا فيلوسوفيا, ۆوسپرياتيە ي ميروپونيمانيە.
ۋۆەرەننو ناچەرتاننىە ليني ريسۋنكوۆ, سمىسلوۆايا پوۆەستۆوۆاتەلنوست يزوبراجەني چيتايۋتسيا كاك كنيگي», – دەپ جازادى اۆتور.
عالىم ءوز زامانىندا اتا-بابامىزدىڭ كەيىنگى تاريحىنا ىقتيات بولۋدىڭ شەجىرەدەن باسقا جولىن تاپپاعانىن ايتادى. شەجىرە ءبىزدىڭ ۇزىك-ۇزىك تاريحىمىزدىڭ جاماۋى, بولاشاقتا اقتاڭداقتى بولدىرماۋدىڭ تەتىگى دەگەن ويعا جەتەلەيدى.
وسىلاي ءبىر كەزدە ادامزاتتى سۇرقاي سۇلەسوقتىقتان, قاناتسىزدىقتان, دارىنسىزدىقتان ايىرعان ءتور ۇلت, ءتور ۇلىس مادەنيەتىنىڭ شىڭى جازۋىنان ايىرىلىپ, اۋىزشا تاريحاتقا كىرىپتار بولدى. ونى تاعى دا مۇلتىكسىزدىك تورىنە شىعاردى. جارقىلدى جاسىننان نايزاعاي ەمىپ تۋعان ەسىل ەل ۇزاق داستانداردى جادىندا ساقتاي الدى.
ۇلى دالانىڭ كيەسىن بويىنا دارىتقان قايسار حالىق ەۋرازيا كەڭىستىگىندە اسپان تىرەردەي ۇلى مەملەكەت قۇرۋعا بەيىمدىگىن تانىتتى. قىتايدىڭ دەرەك كوزدەرىندە وسىندا (ورحون-ەنەساي تۇستارى) ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 4,5-5 مىڭ جىلدارى ارعىندار تاڭاتار كۇن شىعار كۇن يمپەرياسىنىڭ كەرەگەسىن كوتەرگەنى ايعاقتالىپ قاتتالعان. ەل شامبال دەگەن اتقا يە بولعان. ەكى كوز, ەكى كۇن سەكىلدى رۋلى تاڭبا حاباروۆ ولكەسىمەن مانچجۋريادان تابىلعان. بۇل تاڭبالى تاستىڭ جاسىن سۇراساڭىز, 12 مىڭ جىلعا وزىپ تۇر. ين كەزەڭىنىڭ تاريحىنا شاقساق بۇل جەرلەردى باي-ەگۋ(ن) تايپالارى مەكەندەگەن. قىتاي تىلىنەن اۋدارعاندا ۇلىق ارگۋن بولىپ شىعادى. ايتىلعان ءسوزدىڭ اقيقاتتىعىنا سەندىرۋ ءۇشىن مۇنىڭ ارتىندا شاكارىم قۇدايبەرديەۆتىڭ تۇرعانىن ايتساق ارتىق بولماس.
بايىرقۋ ەلىنە – «ەتنيچەسكي ۆۋلكان» دەگەن ات تەلىندى. وسى ەلدەن شىققان حالىقتار ەۋروپاعا لاپ قويدى. ولاردىڭ نەگىزىن كوك تۇرىكتەر قۇرادى.
سانسكريت دەرەكتەرىمەن جاقسى تانىس دج.نەرۋ وسى تۇرعىدا ەۋروپا ۇزاق ۋاقىت ازيانىڭ بودانىنا اينالدى, ەۋروپالىق كوپتەگەن حالىقتار ءوز باستاۋلارىن وسى ازيالىق باسقىنشىلاردان الادى دەپ جازدى.
ارۋ عۇندار ەۋروپادا مادەنيەتتى قۇرۋ ۇردىسىنە كارى قۇرلىقتىڭ بايىرعى حالىقتارىمەن بىردەي ۇلەس قوستى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. بولعار عالىمى ستويان پەتروۆ عۇنداردىڭ ازيا عانا ەمەس ەۋروپانىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتىنە زور ىقپالى بولعانىن باياندايدى. تۇرىك مۋزىكاسىن گايدن, گليۋك, موتسارت, دونيتسەتتي سىندى ەۋروپا كومپوزيتورلارى ءوز شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتكەن.
دەمەك, باتىس ەۋروپا مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋى, ەكى قاراما-قايشى وركەنيەتتەردىڭ بەتتەسۋى, ەكى ويكۋمەننىڭ توعىسىندا مۇمكىن بولدى دەگەن تۇجىرىمعا ءبىز دە توقتاعانىمىز ءجون.
مۋزىكانىڭ بىزدە تۋعانىندا ەشكىمنىڭ داۋى جوق. اسپاپتى مۋزىكادا 1,5 مىڭ جىل اياسىندا 5 مىڭ كۇي, 10 مىڭ ءان تۋدىرعانىمىزدىڭ ءوزى قانداي ماقتانىش! ون عاسىر بۇرىن جازىلعان ءال-ءفارابيدىڭ تراكتاتىندا (مۇنداي تراكتات وعان دەيىن دە, ودان كەيىن دە جازىلعان ەمەس) ەۋروپا ەلدەرىنىڭ بىردە-ءبىر مۋزىكالىق اسپابى اتالمايدى. ول شىعارمادا اتالعان اسپاپتار مىنالار: ليۋتنيا, تانبۋر, تسيترا, راباب, ۇرمەلى وركەستر, كوراساندىقتار مەن پارسىلاردىڭ «تارايىقى» مەن «راۆاشينى».
ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ەڭبەكتە فيلوسوفيا تۋرالى دا ءبىراز وي ورىلگەن. بۇل سالادا دا اتا-بابالارىمىزدىڭ ولجالى بولعانىن اڭعارامىز. ناۋكوي داۆنو زامەچەنو, چتو ودارەننوست پەرەداەتسيا پو ناسلەدستۆۋ ي ياۆلياەتسيا چاستيۋ گەنەتيچەسكوگو شابلونا. ودارەننىە ۋمى روجدايۋتسيا نە نا پۋستىرە ي نە پوياۆليايۋتسيا ۆدرۋگ كاك بوجەستۆەننوە ياۆلەنيە يز كوسموسا. وني روجدايۋتسيا, زرەيۋت, ستانوۆياتسيا, ۆ توي جە سرەدە, كاك سگۋستوك مىسلي, ۆوبراۆشي ۆ سەبيا سيلۋ ەنەرگي, راستيانۋتوي ۆو ۆرەمەني. يمەننو تاكايا سرەدا پوۆىشالا ينتەللەكتۋالنىي پوتەنتسيال, داۆالا مىسليتەلنۋيۋ ەنەرگيۋ, پيتالا ۋمى ۆىدايۋششيحسيا سكيفسكيح فيلوسوفوۆ, تاكيح كاك اناكساگور, اناحارسيس, اناكسيمەن, (ارھيم)ەد ي تاكيح گوسۋدارستۆەننىح مۋجەي, كاك كىرەز, ارگون...», دەپ جازادى شاح-مۇرات اعا.
بۇل ەڭبەكتىڭ قۇندىلىعى سوندا, جولبارىستىڭ ورىسىندە جورتقان كوكجال ءبورى جۇرت ەكەنىمىزدى, كوشپەلىلىك ادامزاتتىڭ دامۋ ساتىسىنا جاتپايدى, ول ءۇردىس و باستان تىعىرىققا تىرەلەر تۇيىق جول بولاتىن دەگەن پىكىرلەردىڭ جاڭساقتىعىنا كوز جەتكىزەمىز. شىن مانىندە دە ءبىزدىڭ نومادتىق وركەنيەتىمىزدە ماڭگى جاسامپاز يدەيالار بار ما؟ ولار ءبىزدىڭ قازىرگى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جانە بولاشاق وركەنيەتتە ءوز ءورىسىن تابا ما؟ اۆتور وتكەن كۇندەر جايلى تىڭ دەرەكتەردى سويلەتە وتىرىپ, وسى سياقتى ساۋالدارعا دا جاۋاپ ىزدەيدى.
عالىمنىڭ كوپ جىلعى ىزدەنىسىنىڭ جەمىسى وتكەن كۇندەر جايلى عانا سىر شەرتىپ قويمايدى. ويلى وقىرمانىن بۇگىنگى مەن بولاشاقتى دا زەردەلەۋگە جەتەلەيدى. ەگەمەندى ەل بولدىق. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نەبىر جاسامپاز ىستەرگە ۇيىتقى بولىپ, قازاقستاندى الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ شوعىرىنا قوسپاق. وعان ءبىزدىڭ مۇمكىندىگىمىز مول. الدىڭعى تولقىننان اسا تۋعان ۇرپاق سايىن دالادا ورناعان مەملەكەتىمىزدىڭ «تاڭى شالقايىپ اتقانىن» كورەر كۇننىڭ الىس ەمەستىگى كوڭىلگە مەدەت. ساباقتاستىق ۇزىلمەيدى. دەشتى قىپشاق دالاسى قاي كەزدە دە ۇلى وزگەرىستەردىڭ, وركەنيەتتىڭ مەكەنى بولىپ قالا بەرەدى.
تاسانبي توقبەرگەنوۆ.