الماتى قالاسى مەن شقو كاسىپكەرلەرى 15 ميلليارد تەڭگەنىڭ كەلىسىمشارتىنا قول قويدى
ءدال قۇربان ايت مەرەكەسىنىڭ الدىندا شىڭعىستاۋدان الاتاۋعا الىپ كەرۋەن بۇكىل التاي ءوڭىرىنىڭ يگىلىگىن الىپ جەتكەن ەدى. تارباعاتايدىڭ ءتىل ۇيىرگەن سارى قىمىزى, زايسان بالى, كاتونقاراعاي بۇلدىرگەنى, شەكىلدەۋىك ءيىسى اڭقىعان كۇنباعىس مايى, مارالدىڭ ەتى, ايۋدىڭ ءوتى دە تابىلاتىن ۇلكەن بازار شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ الماتى قالاسىنداعى كۇندەرىنىڭ قۇرمەتىنە جايىلعان-دى. ايتا قالارلىقتاي بەرەكەلى كۇندەر اياسىندا حالىقتىڭ تۇرمىسىنا شاپاعاتى شاشىلعان تالاي جاقسى وقيعا ورىن الدى. مادەني شارالاردى بىلاي قويعاندا, ەكى ايماق اراسىندا 15 ميلليارد تەڭگەنىڭ كەلىسىمشارتى جاسالدى.
الماتى قالاسى مەن شقو كاسىپكەرلەرى 15 ميلليارد تەڭگەنىڭ كەلىسىمشارتىنا قول قويدى
ءدال قۇربان ايت مەرەكەسىنىڭ الدىندا شىڭعىستاۋدان الاتاۋعا الىپ كەرۋەن بۇكىل التاي ءوڭىرىنىڭ يگىلىگىن الىپ جەتكەن ەدى. تارباعاتايدىڭ ءتىل ۇيىرگەن سارى قىمىزى, زايسان بالى, كاتونقاراعاي بۇلدىرگەنى, شەكىلدەۋىك ءيىسى اڭقىعان كۇنباعىس مايى, مارالدىڭ ەتى, ايۋدىڭ ءوتى دە تابىلاتىن ۇلكەن بازار شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ الماتى قالاسىنداعى كۇندەرىنىڭ قۇرمەتىنە جايىلعان-دى. ايتا قالارلىقتاي بەرەكەلى كۇندەر اياسىندا حالىقتىڭ تۇرمىسىنا شاپاعاتى شاشىلعان تالاي جاقسى وقيعا ورىن الدى. مادەني شارالاردى بىلاي قويعاندا, ەكى ايماق اراسىندا 15 ميلليارد تەڭگەنىڭ كەلىسىمشارتى جاسالدى.
الماتى مەن وسكەمەن
رەسپۋبليكانىڭ ءىرى وندىرىستىك, ەنەرگەتيكالىق, اگرارلىق, كولىك جانە مادەنيەت ايماعىنىڭ قازىرگى تىرلىگى تۋرالى ءتۇرلى وڭ كورسەتكىشتەردى كەلتىرە بەرۋگە بولار ەدى. دەگەنمەن, شقو اكىمىنىڭ باستاماسىمەن جەتىم بالالاردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋدى قولعا العان ەرەكشە ءوڭىر ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەس «مەيىرىم» باعدارلاماسى اياسىندا جەتىم بالالارعا كەشەندى كومەك كورسەتىلۋدە. 1688 بالانى 1599 ۇيىم ءوز قامقورلىعىنا العان.
سونىمەن شىعىس قازاقستاننىڭ الماتىداعى كۇندەرى دوستىق ۇيىندە وتكەن ەكى ايماق كاسىپكەرلەرىنىڭ «بيزنەس ديالوگى – ايماقتاردى دامىتۋ سەرپىلىسى» اتتى بيزنەس-فورۋمىنان باستالدى. فورۋم اياسىندا شقو وندىرىستىك ورىندارى ونىمدەرىنىڭ اۋقىمدى كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى.
كاسىپكەرلەردى ءتيىمدى كەلىسىمدەر اياسىندا قول الىستىرعان كەزدەسۋدى الماتى قالاسىنىڭ اكىمى احمەتجان ەسىموۆ اشىپ, بۇل فورۋمنىڭ بۇرىننان جوسپارلانعان شارا ەكەنىن, ەل وڭىرلەرىنىڭ ەكونوميكاسى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرۋى قاجەتتىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
– شىعىس قازاقستان – قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان الەۋەتى زور, ءال-اۋقاتى مىقتى ءوڭىر. شىعىستا ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارى وركەندەپ, جاڭا يننوۆاتسيالىق ءوندىرىس ورىندارى اشىلۋدا. سول سەبەپتى, شىعىس قازاقستان الماتى قالاسىنىڭ ىسكەر توپتارىن ماڭىزدى جانە ءتيىمدى سەرىكتەس رەتىندە ەرەكشە قىزىقتىرا بەرمەك, – دەدى شاھار اكىمى.
– الماتىنىڭ ورنى بارشامىز ءۇشىن ءاردايىم بولەك, ول قازاقستاننىڭ مادەني جانە قارجىلىق ورتالىعى بولىپ قالا بەرەدى. ەلباسى تاپسىرماسى بويىنشا وڭىرلەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋىمىز قاجەت. بيزنەس-فورۋمدى وتكىزۋدەگى باستى ماقسات – وبلىسىمىزدىڭ مۇمكىندىكتەرىن تاعى ءبىر مارتە پاش ەتىپ, ارىپتەستىگىمىزدى ودان ارمەن جالعاستىرۋ. ايماقتار نەعۇرلىم ءبىر-بىرىمەن جۇمىلا جۇمىس ىستەسە, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى دا ارتا تۇسپەك, – دەگەن وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ شىعىس قازاقستاندا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن ءتۇرلى باسى ارتىق قۇجاتتاردى ازايتۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن دا اتاپ كورسەتتى. بۇدان سوڭ ايماق باسشىسى قالا اكىمدىگىنە شاقىرتۋلارى ءۇشىن العىسىن ايتىپ, جينالعاندارعا وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى, الەۋەتى تۋرالى, ايماقتاعى اۋىل شارۋاشىلىعى, تۋريزم سالالارى بويىنشا قولعا الىنعان تىڭ جوبالار جايىندا كەڭىنەن باياندادى.
ال ءوڭىر جەتىستىكتەرىنىڭ كورمەسىنە شىعىستان 50 جەكە كاسىپكەر مەن 25 ءىرى ءوندىرىس ورنىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
وسى كۇنى-اق ەكى ايماق كاسىپورىندارى اراسىندا 15 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونشاقتى كەلىسىمشارتى جاسالدى. ونىڭ ىشىندە 10 ميلليارد تەڭگەنىڭ ەكى كەلىسىمىنە وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ جانە الماتى قالاسىنىڭ اكىمى احمەتجان ەسىموۆتىڭ قاتىسۋىمەن قول قويىلدى. ولار – الماتىلىق «تەمىربەتون-1» جشس مەن سەمەي تسەمەنت زاۋىتى اراسىندا جانە الماتىلىق «اقساي-نان» مەن شىعىس قازاقستان ۇن تارتۋ كومبيناتى اراسىندا جاسالعان مەموراندۋمدار. «اقساي-نان» الماتىنىڭ جارتىسىن نان ونىمدەرىمەن قامتيدى, ولار ەندى شىعىستىڭ ۇنىن تۇتىناتىن بولادى.
– ءبىز سەمەيدىڭ تسەمەنت زاۋىتىمەن بەس جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەمىز, كاسىپورىن ءونىمىنىڭ ساپاسى جانە ولاردىڭ تەز جەتكىزىلۋى كوڭىلىمىزدەن شىعادى, وسى ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى ءوركەندەتۋگە مۇددەلىمىز, – دەيدى «تەمىربەتون-1» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى مۇرات بيكسۋلتانوۆ.
«فاۆوريت» سەرىكتەستىگى – جۇقا تاقتاي شىعاراتىن ەلىمىزدەگى جالعىز كاسىپورىن. ولار ەندى اعاش قالدىقتارىنان ءتىس شۇقىعىشتار شىعارۋدى قولعا الماق, مۇنداي قاجەتتى بۇيىمدى ەلىمىزدە ەشكىم وندىرمەيدى ەكەن, جوبا قۇنى – 22,8 ميلليون تەڭگە. ءوندىرىس ورنىنىڭ مەنەدجەرى ناتاليا اگافونوۆانىڭ ايتۋىنشا, كاسىپورىن مۇندا ءوز ونىمدەرىن وتكىزەتىن جاڭا نارىق تابۋ ءۇشىن كەلىپ وتىر. ناتيجەلەرى دە جوق ەمەس. ولار بيىل الماتىدا ورنالاسقان «قازاقستان تەمىر جولى» كومپانياسىنىڭ ءبولىمشەسىنە 66 ميلليون تەڭگەنىڭ, ال الماتى ۆاگون جوندەۋ زاۋىتىنا 47 ميلليون تەڭگەنىڭ دايىن ءونىمىن, نەگىزىنەن تاقتايلار مەن فانەرانىڭ بىرنەشە تۇرلەرىن ساتىپتى. فورۋم بارىسىندا ولار اتالمىش كاسىپورىنمەن ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمدەر جاساسىپ, ءوزدەرىنە جاڭا سەرىكتەستەر تاپتى.
وسى ارادا كورمەگە قاتىسىپ وتىرعان كاسىپورىندار – وڭىردەگى بارلىق ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ شاعىن عانا بولىگى ەكەندىگىن ايتۋ كەرەك. شىعىس قازاقستاننىڭ جالپى ايماقتىق ءونىمى قازىر 1 تريلليون 300 ميلليارد تەڭگەگە جاقىنداپ كەلەدى. ەندىگى ماقسات – سول ونىمدەردى وتكىزۋ, وزگە وڭىرلەرمەن بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرىپ, ورتاق جوبالاردى قولعا الۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ. بۇل كۇندە اتالمىش ءوڭىر الماتى, پاۆلودار جانە قاراعاندى وبلىستارىمەن وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا دەن قويىپ وتىرعانى بايقالادى.
ءوز ونىمدەرىمىز وزىمىزگە تاڭسىق
كەلەسى كۇنى, ياعني 12 قازاندا شقو-نىڭ الماتىداعى كۇندەرى استانا الاڭىندا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ جارمەڭكەسىنە ۇلاستى. بارعاندا ارماندا, بارماعاندا ارماندا دەگەندەي, بۇل بازار وتەتىندىگىنەن الماتىلىقتار تۇگەل قۇلاعدار بولماعاندىقتان, ءوتىپ كەتكەن جارمەڭكەدەن كەيىن وكىنىپ ءجۇردى.
ونىڭ دا ءوز ءجونى بار, 106 شاتىردا وسكەمەن, زىريان, گلۋبوكوە, كاتونقاراعاي, ۇلان, ءۇرجار, اياگوز, شەمونايحا, كوكپەكتى, جارما اۋداندارى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى وندىرۋشىلەرى ەڭ ماقتاۋلى ونىمدەرىن الىپ كەلىپتى. نارىقتاعى باعاسىنان 20-30 پايىزعا ارزان باعامەن ساتىلعان تاۋارلاردىڭ كوپشىلىگى قالالىقتار ءۇشىن تاڭسىق. جارمەڭكەگە قۇستىڭ ءسۇتىن عانا اكەلمەپتى.
ساتىپ الۋشىلارعا 38 توننادان ارتىق بال, 7,5 توننا ەت, 6 توننا جارما, 6 توننا قىمىز, 4 توننا قۇس ەتى, 3 توننا شۇجىق ونىمدەرى, 3 توننا ءسۇت ونىمدەرى, 2 توننا بالىق, 1,5 توننادان ارتىق وسىمدىك مايى, 1,5 ميلليون تەڭگەنىڭ پانتا ونىمدەرى ۇسىنىلدى.
بۇل جارمەڭكە ۇلان-عايىر ەلدىڭ وڭتۇستىگى مەن شىعىسىن جاقىنداستىرىپ قانا قويماي, تاۋ بوكتەرلەرىندە تىرنەكتەپ بال جيناپ, مال باعىپ, قۇرت قايناتىپ, ماي شايقاپ وتىرعان ولكەنىڭ ونىمدەرىن ءوز ەلىمىزدە جارنامالادى. وسكەمەننىڭ بال-قايماعى قازاقستانعا سىرتتان تاسىلىپ جاتقان تاۋارلاردان ءبىر مىسقال كەم ەمەستىگىن, ادال جاسالعانىن پاش ەتتى. مۇنىڭ ءبارى – وتاندىق تاۋارلار ەدى.
التايدان شىققان اقىندار, شىڭعىستاۋ تۋدىرعان تالانتتار
جانە وسى كۇنى الماتى قالاسىنداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ وڭتۇستىك استانانىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, تالاي كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ شەتى تارقاتىلدى.
شىعىس ولكەسى – ءارىسى الەمدىك دەڭگەيدە, بەرىسى رەسپۋبليكا كولەمىندە تانىمال تالانت يەلەرىنىڭ, تۋعان ولكەنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس ەل-جۇرتىنىڭ مەرەي مارتەبەسىنە اينالعان تۇعىرلى تۇلعالاردىڭ قۇتتى ورداسى. بۇل ولكە تالايدى تامساندىرعان عاجايىپ تابيعاتىمەن, سان الۋان قازبا بايلىقتارىمەن عانا ەمەس, تالانتتى ۇل-قىزدارىمەن دە ماقتانا الادى. شىعىستىڭ شىڭىن اسقاقتاتقان حالىق ءارتىسى بيبىگۇل تولەگەنوۆا, اقىن جازۋشىلار قابدەش ءجۇمادىلوۆ, مارفۋعا ايتقوجينا, ۇلىقبەك ەسداۋلەت, ديداحمەت ءاشىمحان سياقتى تاعى باسقا ەرەن جۇيرىكتەر باستاعان شىعارماشىلىق جانە قوعام قايراتكەرلەرى كەزدەسۋ قوناعى بولدى.
ساياسي-ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءوز الەۋەتىن پاش ەتكەن شىعىس ولكەسى ۇلت رۋحانياتىن بايىتۋ, ادەبي-مۇرالارعا قامقورلىق جاساۋدا دا يگىلىكتى ىستەر اتقارىپ جاتقان جايى بار ەكەن. سونىڭ ءبىر ايعاعى – «التاي-ەرتىس كىتاپحاناسى» اتتى ماڭىزدى ادەبي جوبا. ونىڭ يدەياسى – شىعىس وڭىرىنەن تۇلەپ ۇشىپ, قازاق ادەبيەتى اتتى ۇلى دارياعا ءبىر-ءبىر ارنا بولىپ قوسىلعان قالامگەرلەردىڭ تاڭداۋلى شىعارمالارىن جارىققا شىعارۋ.
قازاقستان اقىن-جازۋشىلارىنىڭ ءسوز مارجانى – جىبەكتەي توگىلگەن «التاي-ەرتىس كىتاپحاناسى» باسىلىمدارى تولعان ويۋلى قازاق ساندىعى كەزدەسۋ تورىنەن ورىن الدى. ساندىق كەمەرىنەن اسقان كوركەم-ءسوز قازىناسى جينالعان كوپشىلىكتى رۋحانيات كوكجيەگىنە جەتەلەدى. بۇل قۇندىلىقتىڭ العاشقى 20 تومى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا وقىرمان قولىنا جەتكەن بولاتىن. 20 توم, 20 جازۋشى ەسىمى – ول تەك جەرلەستەردىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى.
ال بيىل «التاي-ەرتىس كىتاپحاناسى» كەزەكتى تاڭداۋلى تۋىندىلارىمەن تولىعۋدا. بۇل جولعى توپتاما قازاقتىڭ كونە جىراۋلىق مەكتەبىنىڭ بەلدى وكىلى اقتامبەردى جىراۋ مەن دۋلات باباتاي ۇلى شىعارمالارىنان باستاۋ الىپ, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى, مۇحتار اۋەزوۆ, قاسىم قايسەنوۆ, ورالحان بوكەي, تولەۋجان ىسمايىلوۆ, مەدەۋ سارسەكە, سەرىك عابدۋللا ۇلى, مەرعالي يبراەۆ, مارات قابانباي, باۋىرجان جاقىپ, تىنىشتىقبەك ابدىكاكىموۆ, اناتولي يۆانوۆ, گەورگي گرەبەنششيكوۆ, پاۆەل ۆاسيلەۆ, الەكساندر ۆولكوۆ سياقتى شىعىس ولكەسىنەن شىققان بەلگىلى اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىن قامتيدى.
– ەگەر ەكونوميكامىز وسپەسە ونەرگە, ادەبيەتكە, مادەنيەتكە كوڭىل بولە الماس ەدىك, – دەگەن وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆقا زيالىلار تاراپىنان قويىلعان ساۋالدار, ءوتىنىش ۇسىنىستار كوپ بولدى. ونىڭ كوپشىلىگى ءبىر كەزدە ەل تاريحىندا بولعان تۇلعالارعا ەسكەرتكىش قويۋ, اتىن جاڭعىرتۋ, كەيىن كەتكەندەرگە كوشە اتاۋىن بەرىپ, ابىرالى اۋدانى اۋدان بولىپ قايتا قۇرىلسا دەگەن تىلەكتەر ەدى.
قىسقاسى, اۋىزبىرشىلىگىنەن ايىرىلماعان شىعىس قازاقستاننىڭ الماتىداعى كۇندەرى ەرەكشە ءوتتى دەپ ايتۋعا بولادى. ۇيىمداستىرىلۋىنا بۇل ولكەدەن شىققان تالانتتى ۇل-قىزدارىمىز بەن تىرلىگىن دوڭگەلەتكەن كاسىپكەرلەر, ۇلتتىڭ ءسوزىن سويلەگەن زيالى قاۋىمعا دەيىن اتسالىسقان شقو-نىڭ الماتى قالاسىنداعى كۇندەرى اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ۇلكەن كونتسەرتپەن مارەگە جەتتى. ونەر شەرۋى بيبىگۇل تولەگەنوۆا, عيبرات ازۋباەۆ, مايرا ءىلياسوۆا, ۆياچەسلاۆ تكاچ, تولقىن زابيروۆا, ماپرۋزا وتەۋلينوۆا, نۇرلان تۋتۋنوۆ, گۇلدانا نوعايباەۆا, اسەل نۇرلانوۆا, قۋات احمەتجانوۆ, نۇرگۇل قابدوللاەۆا جانە «گاۋھارتاس», «لادۋشكي», «ەۋراز شوۋ», «زىريانوچكا» سىندى شىعارماشىلىق توپتاردىڭ تاماشا كونتسەرتىمەن ءتامامدالدى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.