تاڭىرقۇتى مودە قاعان ورداسى

جوعارىداعى تىڭ اقپار باسىلىم وقىرماندارىنىڭ نازارىن اۋدارىپ, ءبازبىر تۇلعالار وسىناۋ جاعىمدى جا­ڭا­لىقتى ءالى دە ىندەتە جازۋدى وتىنگەن ەدى.

وسى ورايدا, موڭعول دالاسىنىڭ قان­عاي تاۋلى القابى ارى-قانعاي ايماعى, ءولزيتى سۇمىنى جەرىنەن تابىلعان نى­سانعا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن موڭ­­­عوليالىق مامان ارحەو­لوگتەردىڭ جەر­گىلىكتى ءباسپاسوز قۇ­رال­دارىندا جاريا­لا­عان ماقالا-سۇح­باتتارىندا, جوعا­رىداعى تاڭىرقۇت ور­داسىنىڭ تابىلۋى كەز­دەي­سوق وقيعا قاتارىنا جاتپايدى دەپتى.

ويتكەنى الەمگە ايگىلى كوشپەندىلەر مادەنيەتىنىڭ العاشقى ىرگەتاسىن قالاپ, اسكەري-اكىمشىلىك تۇرعىدان جەتىلگەن ۇلىس قۇرا بىلگەن عۇندار جايلى دەرەك ەجەلگى تاڭ پاتشالىعىنىڭ تاريحشىسى سىما تسياننىڭ «شي تسزي» اتتى جىلناماسىنىڭ 110-شى بولىمىندە جازىلعان. وسىنداعى ءماتىندى 1960 جىلدارى اتاقتى موڭعول وقىمىستىسى ح.پەرلەە زەرتتەپ كورىپ: «قىتاي تاريحشىسى جازعان عۇنداردىڭ لۋت ورداسى قانعاي تاۋى القابىندا جاتىر» دەپ بەرىك بولجام ايتقان ەكەن.

جالپى, وقىرمان ءۇشىن ايتا كەتەرلىك مالىمەت: ءوز داۋىرىندە ەۋرازيالىق كە­ڭىس­­­تىكتى قۇشاعىنا سىيدىرعان عۇن يم­پەرياسىنىڭ ورتالىعى قازىرگى موڭعول دالاسى بولعانى انىق. بۇ­گىنگە دەيىن ازيا قۇرلىعىنان عۇن داۋى­رىنە ءتان 7 مىڭعا تارتا مادەني-ارحەولوگيالىق ارتەفاكتىلەر تابىلسا, وسىلاردىڭ 5 مىڭى موڭعول جەرىندە جاتىر. ال بۇلاردىڭ 1335-ءى قانعاي تاۋلى القابىن كوكتەي ءوتىپ 280 شاقىرىمعا سوزىلىپ اعاتىن تامىر وزەنى بويىندا ەكەن.

دەمەك, عۇن ءداۋىرىن زەرتتەۋشى ارحەو­لوگتەر ۇزاق جىل جوعارىداعى لۋت وردا­سىن قانعاي تاۋلى القابىنىڭ كۇرە­تامىرى تامىر دارياسى بويىنان تابىلار دەگەن ۇمىتتە بولعانى انىق.

وسى ورايدا, تاريحي جاڭالىقتى اشقان توپتىڭ جەتەكشىسى, ۇلان­باتىر ۋنيۆەرسيتەتى ارحەولوگيا فاكۋل­تەتى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى, دوكتور (PhD) ت.يدەرحانعاي مىرزامەن ونلاين سۇحباتتاسىپ, ءتاڭىر جولىن ۇستانۋشى بابا­لارىمىز تۋ تىككەن وردانىڭ تابىلۋ تاريحى جايلى قىسقاشا اڭگىمە وربىتتىك:

– يدەرحانعاي مىرزا, سىزدەر عۇن ۇلىسىنىڭ ەجەلگى ورداسىن تاپتى دەپ ەستىپ جاتىرمىز. قۇتتى بولسىن!

– راحمەت. بىراق اتالمىش نىسان وسىدان ءۇش جىل بۇرىن, ياعني 2017 جىلى اۋەدەن تۇسىرىلگەن سۋرەتتى ساراپتاۋ ناتيجەسىندە انىقتالعان بولاتىن. ونىڭ عۇن داۋىرىنە ءتان دۇنيە ەكەنىنە داۋ جوق. ويتكەنى قالا ورنالاسقان ولكەدە عۇن داۋىرىنە ءتان ارتەفاكتىلەر وتە كوپ. بىراق ءبىز العاشىندا بۇل قالانىڭ عۇندار ورداسى ەكەنىن بىلە قويمادىق. ول كەيىن انىقتالدى.

– ونى قالاي انىقتادىڭىزدار؟

– وتكەن جىلى نىسانعا كەزەكتى قاز­با جۇمىسىن جۇرگىزۋ بارىسىندا قاتتى قىشقا ەجەلگى قىتايدىڭ حانزى ارپى­مەن بادىزدەلگەن جازۋدى تاپتىق. ونى قا­لاعا الىپ كەلىپ, كاسىبي مامانداردى قاتىستىرىپ وقىپ كورسەك ء«تاڭىردىڭ ۇلى شانيۋي» («تاڭىرقۇت») دەگەن ءسوز ەكەن. بۇل عۇن ۇلى­سىنىڭ بيلەۋشىسىنە بەرىلەتىن اتاق. ءسويتىپ العاش رەت اتالمىش قالا ورنى عۇنداردىڭ استاناسى لۋت­ ورداسى بولۋى مۇمكىن دەگەن جو­را­مال­ جاسالدى. بىراق جاريالاۋعا اسىق­پا­دىق.

– نەگە؟

– وعان سەبەپ, لۋت قالاسى جايلى قىتاي جىلنامالارىندا قالا سىرتى ەكى قابات قورعانمەن قورشالعانى جايلى ناقتى جازىلعان. بيىل ءدال وسى دەرەكتى دالەلدەۋ ماقساتىندا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزدىك. راسىندا قالا قوس قورعاندى ەكەن. ءتىپتى ەكى قورعان اراسىندا ءبىرشاما توبەشىك ءتارىزدى دۇنيەلەر ورنالاسقان. تەگى بۇل قالا قورعانىسىنىڭ ەرەكشەلىگى بولار دەپ توپشىلادىق.

تاعى ءبىر تاڭدانارلىق جاعداي – ىش­كى قورعاننان 4/1 قاشىقتىقتا ادام قو­لى­مەن جاسالعان سۋ قويماسى (باسسەين) تابىلۋى. جاسالۋ ءستيلى مەن باس­سەيننىڭ قۇرىلىمى كەرەمەت. مىنە, بۇل قالانىڭ لۋت ورداسى ەكەنىنە تاعى ءبىر دالەل. ويتكەنى ەجەلگى داۋىردە مۇن­داي باسسەين كوشپەلى عۇنداردىڭ پاتشا سارايىندا عانا بولاتىنى جايلى قىتاي دەرەكتەرىندە كەزدەسەدى.

– قالا ورنىنا جۇرگىزىلىپ جات­قان قازبا جۇمىسى ءارى قاراي جال­عاسا بەرە مە؟

– ارينە. تەك قارجى ماسەلەسى قول بايلاماسا بولعانى. شىنىن ايتقاندا, قازبا جۇمىسى ءالى جۇيەلەنە قويعان جوق. تەك بارلاۋ شارالارى اتقارىلۋدا. ءبىزدىڭ بولجالدى پايىم بويىنشا, قالا قورعانى ء«تاڭىردىڭ ۇلى شانيۋي» دەگەن جازۋى بار قىش تاقتايشالارمەن كومكەرىلىپ, پاتشانىڭ داڭقىن ايگىلەپ تۇرعان ءتارىزدى. تەك, قورعانى وسىنداي بول­عاندا ونىڭ ءىشى قانداي بولۋى مۇم­­كىن. ەگەر قازبا جۇمىسىن جۇيەلى جۇر­گىزە الساق, بۇل نىساننان الەمدى تاڭدان­دىراتىن عۇن مۇرالارى تابىلارى حاق.

– قالا اۋماعىنا تولىققاندى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن قانشا ۋاقىت قاجەت؟

 – بەرى ايتقاندا 10 جىل قاجەت. بۇل ۋاقىتتا قالا قۇرىلىمىن انىق­تاپ, قورعان قابىرعالارى مەن سۋ باس­سەين­دەرىن ناقتىلاۋعا بولادى. ءارى قاراي وتە نازىك قازبا-زەرتتەۋلەر كاسى­بي جول­مەن جۇرگىزىلسە, قالاىشىلىك مادە­نيەتتى پايىم­داۋعا بولادى.

– كوپ جاعدايدا ەۋرازيا كە­ڭىس­تىگىن­دە ورىن تەپكەن ەجەلگى كوش­پەندىلەرگە ءتان قورعان-مۇرالار قا­زىل­عان, تونال­عان ءۇردىس كەزدەسىپ جا­تادى. بۇل نىسان­نىڭ كۇيى قالاي ەكەن؟

– نىسانعا بۇعان دەيىن ادام بالا­سىنىڭ قولى تيمەپتى. قالا ەجەلگى بەينەسىن جاقسى ساقتاعان. سوندىقتان دا قازبا-زەرتتەۋ ءىسىن جۇرگىزۋگە وتە قولايلى.

– بولاشاقتا زەرتتەۋ جۇمىستارى­نا شەتەلدىك ماماندار تارتىلۋى مۇم­كىن بە؟

– بۇعان دەيىن موڭعول دالاسىنان تابىلعان عۇن جانە تۇركى ءداۋىرى ەسكەرت­كىشتەرى بىرلەسكەن جۇمىس توپ­تارىنىڭ جەمىسى رەتىندە تىركەلىپ كەل­دى. ال مىنا جاڭالىق تەك موڭعول ارحەو­لوگياسىنىڭ جەكە تابىسى بو­لۋى ءتيىس. سوندىقتان ءوز باسىم باس­قا بىرەۋلەرمەن جاڭالىق ءبولىسۋدى قالامايمىن.

– ء«بىز كومەكتەسەيىك, بىرگە قازايىق» دەپ جاتقاندار بار ما؟

– بولعاندا قانداي. مەن دوكتورلىق دارەجەنى رەسەيدە قورعاعان ەدىم. عۇن ورداسى تابىلعانى جايلى ونداعى عالىم­دارعا حابارلاعانىمىزدا, ولار قولما-قول «بىرلەسىپ قازايىق, قارجى­سىن ءبىز كوتە­رەمىز» دەپ ۇسىنىس ءبىلدىردى. بىراق موڭعول ارحەولوگتەرى ءوز دالامىزداعى تاريحي مۇرانى ءوزىمىز زەرتتەپ, الەمگە ءوزىمىز تانىتۋعا قۇشتارمىز.

– لۋت قالاسىنىڭ تابىلۋى شىن مانىن­دە الەم تاڭدانارلىق جاڭالىق. وسى­نى ەستىپ-بىلگەندەر نە ايتىپ جاتىر؟

– اسىرەسە ەكى جاق كورشىمىز رەسەي مەن قىتاي قاتتى ەلەڭدەدى. اس­پان­استى ەلىنىڭ باسىلىمدارى «الەم تاڭ­دانارلىق ۇلى جاڭالىق» دەپ جارىسا جازىپ جاتىر.

ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىز بويىنشا ۇلى عۇن ۇلىسىنىڭ قۇرىلعانىنا كەلەسى جىلى 2230 جىل تولادى. بۇ­عان دەيىن الەم كوشپەندىلەردى ەۋرو­تسەنتريستىك كوزقاراس تۇرعىسىنان ات ۇستىندە جۇرگەن قاراقشى-توناۋشى كۇشتىك قۇرىلىم رەتىندە باعالاپ, ولاردى قالا مادەنيەتىنەن ماقۇرىم قالعان توبىر دەپ سانادى. ەگەر دە لۋت قالاسى تولىق زەرتتەلگەن جاعدايدا ونىڭ عاجايىپ ارحيتەكتۋراسى الەمگە ايگىلەنىپ, اتا-بابالارىمىزدىڭ كەرەمەت ونەرى دۇنيە ءجۇزىن تامساندىرارى ءسوزسىز.