عالىمدار كەز كەلگەن ادامنىڭ تالانتتى بولىپ ومىرگە كەلەتىنىن ايتادى. بىراق مەكتەپ ولاردىڭ دارىنىنىڭ تولىق اشىلۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيدى-ءمىس. ءبىلىم وشاعىن اتتاعاننان كەيىن بالانىڭ قابىلەتى بىرتە-بىرتە تومەندەي بەرەدى ەكەن. سەبەبى بۇگىنگى وقۋ پروتسەسى, ينستيتۋت باعدارلامالارى تۇلعانىڭ بەيىمىن شەكتەيدى. بۇل – تاجىريبە جۇزىندە بەرىلگەن انىقتاما. اتا-انانىڭ قىسىمى, ۇستازداردىڭ كۇشتەپ وقىتۋى بالانى «شابلوندى» ويلاۋعا يتەرمەلەيدى. ال مۇنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
مارتەبەسى انىقتالعان جوق
وقۋشىنىڭ ەركىن ويلاۋىنا قالاي موتيۆاتسيا بەرەمىز؟ بۇل ءۇشىن الەم وقىمىستىلارى ونلاين وليمپيادالاردى ءجيى ۇيىمداستىرادى. ال قازاقستانداعى ونلاين وليمپيادالاردىڭ ءحالى قالاي, وتاندىق ءبىلىم بايقاۋلارىنىڭ مازمۇنىن ارتتىرا الدىق پا؟
شەتەلدىك بايقاۋلارعا قاتىسۋعا بەيىل مەكتەپ ۇستازدارىنىڭ ارەكەتى ەسكە تۇسەدى. جارناسىن جۇمىلا جيناپ, ىرىكتەپ, ءبىرىن بايگەگە قوسادى. شاكىرتىن دە ۇگىتتەپ, تۇسىنىكسىز تاپسىرماعا بىرلەسە جاۋاپ ىزدەپ زار قاعاتىن دا, سودان سوڭ ارتىنان ءبىر جاپىراق ماقتاۋ قاعازعا ءماز بولاتىن-دى. قازىر بۇل جۇيەنىڭ ءداۋىرى ءوتتى. شىنىندا, وتاندىق رۋحاني ونىمدەر ىعىستىردى. بىلىكتى ماماندار بىزدەگى ءبىلىم جۇيەسىنە سايكەس ارنايى اقىلى بايقاۋلار ۇيىمداستىرا باستادى. ارينە, ءبىر شەتىنەن پايدالى كاسىپ دەپ الساق, ەكىنشىدەن سۇرانىسقا ساي قاراكەت. مىنە, ماسەلە وسى جەردە قويۋلانا تۇسەتىندەي. الدىمەن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ جىلدىق ەسەبىندەگى مىنا ءسوزىن دايەككە الساق, «ۇيدە بولعاندا, ساباقتان بوس ۋاقىتتا اقىلى وليمپياداعا قاتىسامىن دەسە, وعان ەشكىم شەكتەۋ قويا المايدى. ويتكەنى بۇل – ادامنىڭ جەكە تاڭداۋى. وليمپيادالارعا قاتىسۋ اركىمنىڭ ءوز ەركىندە». ءمينيستردىڭ بۇل سوزىنەن وليمپيادالاردىڭ بالا قابىلەتىن شىڭداۋدا, جەكە ىزدەنىستەرىندە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن اڭدايمىز.
– قازىر وليمپيادا كوبەيىپ كەتتى دەپ ايتۋعا بولمايتىن شىعار. ولاردىڭ سانى ءبىرشاما ازايدى. كەيبىر وليمپيادالاردىڭ مازمۇنى دا جوعالىپ كەتتى. ولار تاپسىرمانى بەرەدى. كەيىن ونى بالا الىپ, ۇيىنە بارادى. تۋعان-تۋىستارىمەن بىرگە تاپسىرمانى ورىنداپ, جاۋابىن بەرەدى.
ول جاۋاپ بويىنشا 1 ەمەس, 30 ادام ءبىرىنشى ورىن, 30 ادام ەكىنشى ورىندى الادى. سوندا مۇنداي وليمپيادانىڭ قانداي ءمانى بار؟, – دەيدى ا.ايماعامبەتوۆ. بۇدان ونلاين وليمپيادالاردىڭ ماعىناسىنا ءمان بەرۋ كەرەكتىگىن, ءالى دە جۇيەلەنبەي جاتقان دۇنيەلەردىڭ بارىن اڭعارامىز.
قازىر كارانتين ۋاقىتى. ءبىلىم وردالارىنىڭ قاشىقتان وقۋعا كوشۋى قازاقستاندىقتاردىڭ تسيفرلى تەحنولوگيالاردى قولدانۋ دەڭگەيىن كوتەردى. وسى رەتتە مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدا جانە دارىندى وقۋشىلاردى انىقتاۋدا ونلاين وليمپيادالاردىڭ ۇلەسى ۇشان-تەڭىز. مۇنى ەسەپ بەرۋ كەزىندە مينيستر دە ەسكەردى. ايتسە دە اتتەگەن-ايى, ءالى كۇنگە ونلاين وليمپيادالاردىڭ مارتەبەسى ايقىندالماي كەلەدى. ونلاين فورماتقا كوشۋ, اۆتوماتتاندىرىلعان پورتالدار قاتىسۋشىلاردىڭ شىنايى ءبىلىم كورسەتكىشىن كورسەتەدى. ەڭ باستىسى, سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرىلمەيدى. بارلىعى ادامي فاكتورلاردىڭ اسەرىنسىز انىقتالىپ, اشىق جۇزەگە اسادى. قاراپايىم پەداگوگتەر ءۇشىن ونىڭ كوپتەگەن وڭ اسەرى بار. جاسىراتىنى جوق, بۇعان دەيىن شەتەلدىك سايتتار ەلىمىزدە ۇستەمدىگىن جۇرگىزىپ كەلدى. ال قازىر وتاندىق ءبىلىم سالاسىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسا الاتىن مەكەمەلەر كوپ. باسەكە بار جەردە ءونىم دە, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى دا ارتادى. سول سەبەپتى ولاردى قولداپ, ارنايى تالاپتار قويىپ, ەركىن جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك جاساعان ءتيىمدى. قازاقستانداعى ونلاين وليمپيادا وتكىزەتىن Daryn.kz, cdo.kz, Qaztest.kz, nio.kz, daryn.online سايتتارى ۇلكەن سۇرانىسقا يە. وسى ورايدا قازاقستاندا العاش ءبىلىم سايتتارىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان ازاماتتاردىڭ ءبىرى, SKILLS ACADEMY مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى بەرىكبول تولەگەن وتاندىق ونلاين وليمپيادالاردىڭ مارتەبەسىن ايقىنداپ, ارنايى رەەستر جاساۋ كەرەكتىگىن ايتادى.
– جالپى, ونلاين وليمپيادالار مينيسترلىكتىڭ جۇمىسىنا قولداۋ بىلدىرمەسە, كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان جوق. ءبىزدىڭ وليمپيادالارعا قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعى ريزاشىلىقتارىن بىلدىرۋدە. سەبەبى اتتەستاتتاۋدان وتكەن كەزدە جوعارى ءرول ويناپ جاتادى. دەگەنمەن, كەي وڭىرلەر ونلاين وليمپيادالاردى جارامسىز دەپ تانىپ العان. وعان سەبەپ, مينيسترلىك تاراپىنان ناقتى مالىمدەمە بولماۋى. 2018 جىلى مينيسترلىك اتتەستاتتاۋعا جارامدى بايقاۋلاردىڭ ءتىزىمىن جاريالادى. وعان ءبىز دە قوسىلدىق. كەيىننەن ونى جارامسىز دەپ تانىپ, كۇشىن جويدى. بىراق ءالى كۇنگە جاڭا ءتىزىم شىعارىلمادى. جۋرناليستەر كوپ جاعدايدا مينيسترلىكتىڭ اۋزىنان شىققان ءسوزدى بۇرمالاپ جەتكىزەدى. «مەكتەپتەردە اقىلى وليمپيادالار جۇرگىزۋگە بولمايدى» دەسە, اقىلى وليمپيادالارعا تىيىم سالىنادى دەگەندەي جازادى. وسى تۇرعىدا ەكىنشى تاراپتىڭ دا قۇقى قورعالىپ, ونلاين وليمپيادالاردىڭ ارنايى ءتىزىمى جاريالانسا دەگەن ۇسىنىس بار, – دەيدى ب.تولەگەن.
ءبىلىم سايىستارىنا سۇرانىس جوعارى
كەيىپكەرىمىز العاشقى ءبىلىم سايتىن 2014 جىلى اشقان. ول كەزدە قازاق ينتەرنەت كەڭىستىگىندە ءبىلىم سايتتارى ەندى كەڭەيە باستاعان ەدى. سەرىكتەسىمەن بىرگە مۇعالىم مارتەبەسىن كوتەرۋ ماقساتىندا Martebe.kz پورتالىن قۇرادى. پورتال از ۋاقىتتىڭ ىشىندە وقىرماننىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, كوپتەگەن جوبالارى ءوز ناتيجەسىن بەردى. 2016 جىلى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ قورى مەن تۇڭعىش پرەزيدەنت قورى ۇيىمداستىرعان ەڭ ۇزدىك قازاق ءتىلدى سايت بايقاۋىندا ء«بىلىم بۇلاعى» اتالىمى بويىنشا جەڭىمپاز اتانادى. قازىر رەسپۋبليكاداعى ۇزدىك 40 سايتتىڭ قاتارىندا. جالپى بۇل سايت ءوز ميسسياسىن تولىق اتقاردى دەيدى مامان.
– Martebe.kz سايتىن جۇرگىزگەن كەزدە بىزگە بايقاۋلار, وليمپيادالار وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس كوپ كەلەتىن. سوسىن مۇعالىمدەردىڭ پورتفوليولارىن زەرتتەپ قارادىم. قازاقستاندىق پەداگوگتەردىڭ 70-80 پايىزىندا رەسەيلىك infourok.ru, kopilkaurokov.ru سىندى سايتتاردىڭ ماراپاتتارىن العان. «نەگە ءبىز ءوزىمىزدىڭ سۇرانىسىمىزدى ءوزىمىز قاناعاتتاندىرمايمىز؟» دەپ ءوزىمىزدى قامشىلاپ qaztest.kz جوباسىن باستادىق. بۇل سايتتىڭ جوبالارى بۇگىندە كوپشىلىككە تانىس. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بايقاۋ جاساعان كەزدە ءبىز قازىلىققا جوو-نىڭ وقىتۋشى قۇرامدارىن, عىلىمي اتاعى بار تاجىريبەلى مامانداردى شاقىردىق. بىراق قازىلاردىڭ باعالاۋىندا بىركەلكىلىك جوق, كەيدە كوڭىل كۇيىنە قاراي, كەيدە باسقا دا ادامي فاكتورلار اسەر ەتىپ جاتادى. وسى جاعداي قايتالانباس ءۇشىن بايقاۋلاردىڭ بارلىعىن تۇبەگەيلى ونلاين فورماتقا اۋىستىردىق. 2019 جىلدان باستاپ بارلىق كونكۋرس وليمپيادا تۇرىندە Qaztest.kz سايتىندا وتە باستادى. بۇل شەشىمنىڭ دۇرىستىعىنا كوزىمىز جەتتى. ەلىمىزدە ونلاينعا كوزقاراس ەندى قالىپتاسۋدا. وسى سالادا جۇرگەن مامان رەتىندە ونلاين وليمپيادالار – مۇعالىمنىڭ شىنايى ءبىلىمىن كورسەتە الادى دەگىم كەلەدى, – دەيدى ب.تولەگەن.
قازىر سايتقا 100 مىڭنان استام قولدانۋشى تىركەلگەن. باسىم كوپشىلىگى تۇراقتى تۇردە قاتىسادى. وليمپيادا سۇراقتارى مەكتەپ باعدارلاماسىنا ساي ازىرلەنەدى. پەداگوگ ماماندارمەن ارنايى كەلىسىمشارت جاسالىپ, اۆتورلىق قۇقىق ساقتالادى. تەست سۇراقتارى ارنايى qaztest وليمپيادالارى ءۇشىن قۇراستىرىلادى جانە ەشقايدا تاراتىلمايدى!
ءبىز كوپتەگەن بايقاۋلاردىڭ تەست-تاپسىرمالارىن ازىرلەگەن بىلىكتى مامان, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى داريعا ازىمباەۆاعا حابارلاسىپ, سۇراقتاردى قۇراستىراردا نەگە سۇيەنەتىنىن سۇرادىق.
– ونلاين-وليمپيادا تاپسىرمالارىن قۇراستىرۋدا بىرنەشە ادىستەمەلىك قاعيداتتار ەسكەرىلەدى: ولار: پانارالىق بايلانىستى ەسكەرۋ, تاپسىرمالاردىڭ كۇردەلىلىگى (جەڭىلدەن اۋىرعا ءوتۋ), وليمپيادا تاپسىرمالارىنىڭ تاقىرىپ مازمۇنىن اشۋى. ونلاين-وليمپيادا تاپسىرمالارىن قۇراستىرۋدا اۆتورلار ءپان وقۋلىقتارىنا, زاڭنامالىق قۇجاتتارعا, مينيسترلىك بەكىتكەن نورماتيۆتىك قۇجاتتارعا نەگىزدەلەدى. مىندەتتى تۇردە ادەبيەتتىڭ سوڭعى جىلدارى شىققان جيىلىگى پايدالانىلادى جانە اۆتورلار تاراپىنان وليمپيادا تاپسىرمالارى مۇقيات تەكسەرىلدى, – دەيدى د.ازىمباەۆا.
بيىلعى وقۋ جۇيەسى ءتورتىنشى توقساندا كارانتينگە بايلانىستى ونلاين رەجىمگە كوشكەنى بەلگىلى. سول تۇستا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ا.ايماعامبەتوۆ وقۋشىلارعا Daryn.online پلاتفورماسىن نەگىزگە الىپ وقۋدى ۇسىندى. ءتىپتى سايتقا قالاي كىرىپ, پايدالانۋ كەرەكتىگىن دە نۇسقاعان بولاتىن. دەمەك توتەنشە جاعداي كەزىندە اقىلى ءبىلىم سايتتارى مينيسترلىكتىڭ موينىنا تۇسكەن جۇكتى بىرگە كوتەرىستى دەسەك ارتىق ايتپاعانىمىز. Daryn.online رەسپۋبليكالىق ءبىلىم بەرۋ پلاتفورماسىنىڭ ديرەكتورى اسقار ماقسات كارانتين كەزىندە تەگىن ساباقتار وتكىزگەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
– ءبىزدىڭ ماقسات – قولجەتىمدى ساپالى ءبىلىم. رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى جارىستارعا ارنايى مەكتەپ وقۋشىلارى عانا ەمەس, اۋىل جاستارى دا قاتىسسا دەگەن نيەت. ءبىز پلاتفورمامىزدا بارلىعىن اۆتوماتتاندىرۋعا تىرىستىق جانە وقۋشىلارعا ساباقتى وقۋعا موتيۆاتسيا بولسىن دەگەن ويمەن بونۋستار ۇلەستىرۋدەمىز. بۇل وقۋشىلارعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني ساباق وقىپ وتىرىپ, تاپسىرمالارعا دۇرىس جاۋاپ بەرسە, باسقا دا ساباقتاردى ساتىپ الۋعا بولادى. وسىنداي ەلەمەنتتەر ارقىلى قولدانۋشىلار سانى ارتتى. كارانتين ۋاقىتىندا تۇتىنۋشىلارعا اقىسىز قىزمەت كورسەتتىك, – دەيدى ا.ماقسات.
قازىرگى تاڭدا پلاتفورماعا 2 546 000 وقۋشى تىركەلگەن. ءبىلىم پورتالىنىڭ تولىق قازاقشا ەكەنىن ەسكەرسەك, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 80 پايىزى پايدالانادى دەۋگە بولادى. اتا-انا بالاسىنا قوسىمشا ءبىلىم الۋ ءۇشىن رەپەتيتور نەمەسە ءبىلىم بەرەتىن ورتالىقتار ىزدەپ ۋاقىت جوعالتپايدى. ۇيدە ينتەرنەت جەلىسى مەن كومپيۋتەر بولسا جەتكىلىكتى. قارجىلاي تيىمدىلىگىنە توقتالاتىن بولساق, وقۋشى ءبىر پاننەن ءبىلىم الۋ ءۇشىن ايىنا 2 مىڭ تەڭگە كولەمىندە قارجى جۇمسايدى. وعان قوسا تاجىريبەلى, بىلىكتى ۇستازداردان ونلاين ءبىلىم الادى. جوبا اۆتورلارىنىڭ تۇلەكتەرگە ارناعان توسىنسىيى دا بار. بۇل – ءبىلىم گرانتى. ەلىمىزدەگى بىرنەشە جوعارى وقۋ ورىندارىمەن كەلىسىمشارت جاساسقان.
عالامتورعا ويىن ەمەس, پايىم كوزدەپ كىر
مەكتەپ قابىرعاسىندا قاتىسۋعا مىندەتتەلەتىن پاندىك وليمپيادالار كوبىنەسى قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرىن ەسكەرە بەرمەيدى. ول بۇگىنگە دەيىن كۇرمەۋى شەشىلمەي كەلە جاتقان ءتۇيىن. ءبىز سول سەبەپتى اتالمىش وليمپيادالارعا قاتىسۋشىلاردىڭ دا ويلارىن ورتاعا سالعاندى ءجون سانادىق. ۇيىمداستىرۋشىلار تۇتىنۋشىلاردىڭ تىلەگىن قانشالىقتى ەسكەرەتىندىگىن, قاتىسۋشىلاردىڭ تالابىن ورىنداي ما سونى بىلگىمىز كەلدى. وسى رەتتە اقتوبەلىك بالدىرعان تابىلدينامەن سويلەسكەن بولاتىنبىز. جاس مامان قاتىسۋشىسى رەتىندە ونلاين وليمپيادالاردىڭ مۇعالىمنىڭ تەوريالىق ءبىلىمىن شىڭداپ, كاسىبي شەبەرلىگى دامىتاتىنا سەنىم ءبىلدىردى. ال تالدىقورعاندىق № 14 ورتا مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى مۇعالىمى گۇلجان تۇراربەكقىزى وليمپيادا وقۋشىلاردىڭ اسىرەسە گرامماتيكانى تىڭعىلىقتى ۇيرەنۋىنە سەپتىگىن تيگىزەتىنىن جەتكىزدى.– جاڭا باعدارلاما بويىنشا گرامماتيكا تەرەڭدەتىلىپ وقىتىلمايدى. الايدا وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن وليمپيادا كەزىندە تولتىرىپ وتىرادى. سوندىقتان بۇل وليمپيادانىڭ پايداسى مول دەپ ويلايمىن. مىسالى جەرگىلىكتى بايقاۋلارداعىداي تانىس-تامىرلىققا جول بەرىلمەيدى. قوعامداعى «جەمقورلىق» دەرتىنە توسقاۋىل بولاتىن ءتاسىل دەپ ويلايمىن. وقۋشى, نە مۇعالىم بولسىن ءوزىنىڭ جارناسىن تولەپ, تاپسىرما مەن شارتتارىن ورىندايدى. ودان كەيىن ونىڭ ءبىلىمى شىنايى تۇردە شىعادى. سول سەبەپتى, بۇل ونلاين وليمپيادالار قوعامداعى شىنايىلىقتى ورناتۋعا كوپ پايدا بەرەدى, – دەيدى تاجىربيەلى ۇستاز.
بۇل ورايدا ساراپشىلاردىڭ دا پىكىرى ءتاۋىر. پاندەميا جاعدايىندا قاشىقتىقتان ءبىلىم الۋدى زاڭداستىرۋ كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالدى. ەلدى جىلدام ينتەرنەتپەن قامتۋمەن قاتار, ساپالى ءبىلىم قىزمەتىن ۇسىناتىن ۆيرتۋالدى نارىق قالىپتاستى. مۇنى ساياسي عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور گۇلميرا سۇلتانباەۆا دا قوشتاپ وتىر.
– ونلاين وليمپيادالاردىڭ ەرەكشەلىگى ورتا مەكتەپتەردىڭ وقۋشىلارىنا, ۇستازدارىنا ارنالعان تەستەر جۇيەسىنىڭ قولجەتىمدى بولۋى. مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى ءبىلىم, تاربيە ورىندارىنىڭ تاربيەشىسى, ادىسكەرلەرى دە وسى الاڭدا ءوز بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋ, بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىر. مۇنداي الاڭداردى مەملەكەت تاراپىنا قولداۋ تسيفرلى قازاقستاننىڭ ورنىعۋىنا جانە ادام كاپيتالى دامۋىنا دا ۇلكەن سەرپىن بولماق, – دەيدى ساراپشى.زامان اعىمىنا ساي قاشىقتان وقىتۋدان قاشىپ قۇتىلا المايتىن انىق. ءبىلىم جۇيەسى بىرىزدىلىككە ءتۇسۋ ءۇشىن وزگە ەلدىڭ تاجىريبەسىنە يەك سۇيەنگەنىمىزدىڭ ەش ابەستىگى جوق. قازىر قوعام عالامتوردىڭ قۇرساۋىندا, ءبارى ونلاينعا كوشتى. وقۋشىنىڭ ۇيدە وتىرىپ-اق قابىلەتىن ارتتىرۋعا وراسان مۇمكىندىك بار. بۇگىندە عالامتورعا ويىن ىزدەپ ەمەس, پايىم كوزدەپ كىرۋىنە بولادى. ەڭدەشە وتاندىق ونلاين وليمپيادالاردى جەتىلدىرۋگە ءتيىسپىز. سوندا عانا بايەك بولعان ءبىلىم سالاسىنىڭ جۇمىسى جەڭىلدەيتىن ەدى. بۇل قاجەتتىلىك كارانتين كەزىڭدە كورىنىس بەردى دە. تەك ءاتۇستى قاراماي, ۇلتتىڭ رۋحاني قىلتاسىنا بويلاي ءبىلۋىمىز شارت.