ۇلت رۋحانياتىنىڭ اسىل ارنالارىنىڭ ءبىرى – ءسوز ونەرى. كوركەمونەردىڭ باسقا سالالارى سەكىلدى, ءسوز ونەرىن وقىتۋدا دا دامۋ ۇدەرىستەرى ءجۇرىپ جاتىر. فيلولوگيانىڭ بۇگىنگى باعىت-باعدارى, زەرتتەلۋى مەن زەردەلەنۋى توڭىرەگىندە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور راقىمجان تۇرىسبەكپەن سۇحباتتاسقان ەدىك.
– بيىلعى وقۋ جىلى كوروناۆيرۋس پاندەمياسىمەن ەستە قالايىن دەپ تۇر. كوكتەمدە ەنگەن قاشىقتان ءبىلىم بەرۋ قانشالىقتى ءتيىمدى بولدى؟
– قوعامنىڭ بارشا سالاسى, سونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى دە جەر-جاھاندى جاۋلاعان پاندەميا شەڭبەرىنە ەنگەنى انىق. راس, وقىتۋدىڭ ءداستۇرلى ۇلگىسى ساپتان شىعىپ, ونىڭ ورنىن قاشىقتان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى الماستىردى. ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى پاندەميا جاعدايىندا الەمدىك تاجىريبەلەرگە دەن قويعانى بەلگىلى. وقىتۋدىڭ بالاما جانە بەينەساباق, اۋديوترانسلياتسيالاۋ, ەلەكتروندى پوشتا قىزمەتىن پايدالانۋ سياقتى قوسىمشا تۇرلەرى تاڭدالىپ, وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر قولجەتىمدى جولدارمەن ءبىلىم الدى. وسى رەتتەن كەلگەندە, وقۋ مەن وقىتۋ ىسىندەگى جاڭا فورمات – قاشىقتان ءبىلىم بەرۋ ورتا مەكتەپ پەن جوو-لارعا جەڭىل ءتيدى دەپ ەشكىم دە ايتپاس ەدى. جاسىراتىنى جوق, ەلىمىزدىڭ ءىت-پلاتفورماسى, تسيفرلى ءبىلىم بەرۋ مەن ينتەرنەت جۇيەسى نەگىزىندە ساباق وتكىزۋ تاجىريبەسىنىڭ السىزدىگى, تومەندىگى بايقالدى. بۇعان دايىن باعدارلامالاردىڭ, باعالاۋ ەرەجەلەرى مەن نەگىزگى جانە كومەكشى نۇسقاۋلىقتاردىڭ بولماۋى, باستىسى ينتەرنەت پلاتفورمالاردىڭ دۇرىس جولعا قويىلماۋى دا كەدەرگى كەلتىردى. قىسقاسى, اۋىل مەن قالاعا ينتەرنەت جۇيەسى مەن تسيفرلى تەحنولوگيا تولىق جەتپەگەنى, ءوز دەڭگەيىندە قامتىلماعانى انىق اڭعارىلدى.
گۋمانيتارلىق باعىتتاعى ماماندىقتار بويىنشا ءبىلىم بەرۋ تەحنولوگيالارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن باستاپقى كەزدە پلاتفورمالاردىڭ (ZOOM, MS Teams, ت.ت.) بىرقاتار جۇيە, ۇلگى, سەرۆيس تۇرلەرى ۇسىنىلدى. وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامىنا (وپق) الەۋمەتتىك جەلىلەردى ءتيىمدى پايدالانۋعا, كومپيۋتەرمەن جۇمىس كەزىندە قاراپايىم قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا, وقۋ مەن وقىتۋ ىسىندە كرەاتيۆتى بولۋعا, تسيفرلى فورماتقا باتىل قادام جاساۋعا, جاڭا پەداگوگيكالىق تەحنولوگيالاردى جان-جاقتى مەڭگەرۋگە, ماڭىزدىسى ءبىلىم بەرۋ مەن ونىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا كەڭ جول اشىلدى. «Platonus» جۇيەسىندەگى وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەر مەن سيللابۋستار قاتاڭ تەكسەرىلىپ, قويىلعان تالاپتار ءوز دەڭگەيىندە ورىندالدى. باعدارلامالىق مودۋلدەر جۇزەگە اسىرىلدى. ماك توراعالارى, تەحنيكالىق حاتشىلارعا دا وقىتۋ تەحنولوگيالارى تۋرالى بەينەنۇسقاۋلىق, ۆەبينار, سەمينارلار جەدەل دە جۇيەلى ءوتتى.
– قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ باستى باعىتتارى مەن نەگىزگى ۇستانىمى, الداعى ۋاقىتتاعى جوسپار-جوبالارى قانداي؟
– قازاق ادەبيەتى كافەدراسى, ونىڭ باسىم باعىتتارى, باستى ۇستانىمى تۋرالى ايتقاندا, الدىمەن بۇعان دەيىن ۇعا-نىڭ ەكى اكادەميگى باسقارعانىن ويعا العاندى اسىل بورىشىم دەپ بىلەمىن. ولار ارينە ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ بىرەگەي كوريفەيلەرى– ر.نۇرعالي مەن س.قاسقاباسوۆ.
كافەدرانىڭ وپق-دا – 3 اكادەميك, وننان استام عىلىم دوكتورلارى مەن كانديداتتارى بار. باكالاۆر, ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرا بويىنشا دارىستەر وقىلىپ, تاڭداۋلى پاندەر وتەدى. ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى جاڭارتىلىپ, باعىتى مەن مازمۇنى قازىرگى كەزەڭنىڭ دامۋ ۇردىستەرىنە ساي جۇيە قۇرايدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىلىم ساياساتى, وقۋ باعدارلامالارى باسشىلىققا الىنادى. ادام كاپيتالىنىڭ ساپالىق دەڭگەيى, مامان دايىنداۋدىڭ جاڭاشىل باعىتتارى, باسەكەلەستىك پەن كاسىبيلىك, ءداستۇر ساباقتاستىعى مەن نارىق تالاپتارى, ءومىر تاعىلىمىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرى باستى ۇستانىم ەتىلەدى. ماڭىزدىسى, ءبىلىم – عىلىم – ءوندىرىس سىندى ۇشتاعان باعىتى نەگىزگى نازارعا الىنادى. بەرىك بايلانىس, ساباقتاستىق بولعانىن قالار ەدىك.
باستىسى, جوو-نىڭ زاڭنامالىق دەڭگەيدەگى ءتيىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسى بارىنشا قاتاڭ ساقتالادى. ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى (ببب) مەن وقۋ ءھام وقىتۋ ىسىنە ءجىتى نازار اۋدارىلادى. ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا, بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا, ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتاردىڭ دەر كەزىندە وقۋ مەرزىمىن اياقتاپ, بەكىتىلگەن تاقىرىپتارى بويىنشا قورعاپ, ۋاقىت تالابىنا ساي مامان بولىپ شىعۋىنا اسەر-ىقپال ەتەمىز. ءبىلىم-عىلىم جۇيەسىندە قالىپ, ۇستازدىق قىزمەت باعىتىندا بولعانىنا دا جاڭا جول, مول مۇمكىندىكتەر اشامىز. عىلىمي باعىتتا بولىپ, زەرتتەۋشىلىك ىسپەن اينالىسۋىنا دا كەڭ ورىستەر بار. بۇدان باسقا, كافەدراداعى وپق جەكە جۇكتەمەسى, ونداعى وزگەرىستەردى نەگىزدەۋ, ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانت, دوكتورانتتاردىڭ تاقىرىپتارى مەن جەتەكشىلەرىن بەكىتۋ, شەتەلدىك تاعىلىمداما مەن ونداعى جەتەكشىلەرمەن بايلانىس ورناتۋ دا ارناۋلى كەستە-جوسپار بويىنشا جۇزەگە اسادى. سونداي-اق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ازىرلەپ, الىس-جاقىن ەلدەرمەن بايلانىس ورناتىپ, ءبىلىم-عىلىم جۇيەسى, ونداعى ۇتقىرلىق باعىتى مەن قوس ديپلوم جونىندە كەلىسىمشارت جاسالادى (مىسالى, ەۇۋ مەن ءاجىنياز اتىنداعى نوكىس مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋت اراسىنداعى كەلىسىمشارت, 2019, 10-16 قاراشا).
ورتا جانە جوعارى مەكتەپ اراسىنداعى بەرىك بايلانىس – №40, 48-مەكتەپتەر اراسىندا تۇراقتى ورناعانىن ايتۋ ابزال. كافەدرانىڭ وقىتۋشىلارى اتالعان مەكتەپ ۇجىمدارىندا ءجيى بولىپ, ارناۋلى دارىستەر وقيدى. ورتاق مۇراتتار توڭىرەگىندە كەلەلى كەڭەس وتكىزىپ, دوڭگەلەك ۇستەل مەن كونفەرەنتسياعا قاتىسادى. ورتا جانە جوعارى مەكتەپتە وتەتىن ءپان وليمپيادالارى, ءال-فارابي, اباي, ماعجان, قاسىم, مۇقاعالي, فاريزا وقۋلارى تۇسىندا دا ورتاق ءىس – ەلدىك مۇراتتار, رۋحانيات ارنالارى توڭىرەگىندە ءجيى باس قوسادى.
سونداي-اق الاش وداعى – اتاقتى قالامگەر ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ – 130, ەل ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى, اقىن-قايراتكەر س.سەيفۋللين, ءى.جانسۇگىروۆ, ب.مايلين, س.دونەنتاەۆ, س.قوجانوۆ, ت.رىسقۇلوۆ, ت.ب. – 125 جىلدىق مەرەيتويلارى كونفەرەنتسيا, عىلىمي سەمينار, دوڭگەلەك ۇستەل, كەش-كەزدەسۋ, سۇحبات الاڭى اياسىندا اتالىپ ءوتتى. وسى تۇستا ارناۋلى كىتاپ, جەكەلەگەن جيناقتار مەن كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى جارىق كوردى.
– «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى, ونىڭ الدىنداعى «مادەني مۇرا», «حالىق – تاريح تولقىنىندا», « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى», ت.س.س. بىرقاتار جوبا تۋرالى نە ايتاسىز؟ قازاق رۋحانياتىنا, ونىڭ ىشىندە ادەبيەتكە بۇل جوبالار قانشالىقتى پايدالى بولدى؟
– «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ ءمان-ماڭىزى زور. مەنىڭشە, مۇنىڭ باستاپقى كەزەڭى – 1980-جىلداردىڭ بەل ورتاسىندا-اق باستالعان. سول كەزەڭدە ماسكەۋدىڭ يدەولوگيالىق باعىتىندا بەتبۇرىس باستالىپ, ساياسي قۇربانداردى اقتاۋ ماسەلەسى قوزعالدى. «تاريحتا دا, ادەبيەتتە دە ۇمىتىلعان ەسىمدەر, اقتاڭداق ورىندار بولماۋعا ءتيىس. ايتپەسە, بۇل تاريحتا, ادەبيەتتە ەمەس, جاساندى قۇبىلعىش كونسترۋكتسيالار بولىپ شىعادى» دەگەن نۇسقاۋ كوپكە جەتتى («سوتسياليستىك قازاقستان», 1987, 15 اقپان).
عىلىمي-شىعارماشىلىق توپتىڭ جانكەشتى ەرەن ەڭبەگى مەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگى مول ىزدەنىس, زەرتتەۋلەرى نەگىزىندە «اقىن شاكارىمنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى جونىندە» قاۋلىسى شىقتى («سوتسياليستىك قازاقستان», 1988, 14 ءساۋىر). اقىن ءومىربايانى, شىعارماشىلىق مۇراسى كوپكە جەتتى. قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ باعىتى كەڭ ءورىس الدى. الدىمەن, ماسكەۋدىڭ وزىندە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ ەسىمى مەن ەڭبەگى اقتالىپ, قالىڭ كوپكە جەتە باستادى.
الاش اقيقاتىنىڭ, رۋحانيات كەڭىستىگىنىڭ جارقىن بەتتەرىنىڭ ءبىرى ققپ وك-ءنىڭ «ماعجان جۇماباەۆتىڭ, احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن زەرتتەۋ جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ قورىتىندىسى» ءباسپاسوز بەتىندە جاريالاندى («سوتسياليستىك قازاقستان», 1988, 28 جەلتوقسان).
اسىلى, الاش ارىستارىنىڭ ءومىربايانى, قوعامدىق قىزمەتى مەن شىعارماشىلىق مۇراسىنىڭ اقتالۋ سىر-سەبەپتەرى – ج.ءابدىلدين ( ء«ومىر-وزەن» – 2014), س.قيراباەۆ («ۇلت تاۋەلسىزدىگى جانە قازاق ادەبيەتى» – 2011), ر.نۇرعالي («قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن عاسىرى» – 2002), ش.ەلەۋكەنوۆ («تاۋەلسىزدىك بيىگىنەن» – 2007), ت.جۇرتباي («ۇرانىم – الاش!..» – 2008, 2011), ت.ب. زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە كەڭ ورىن الدى. «الاش قوزعالىسى» اتتى ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىعىندا دا جان-جاقتى بەرىلدى (2014).
ويعا الار جانە ءبىر جايت: «جالپىۇلتتىق تاتۋلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ», «حالىقتىڭ تۇتاستىعى مەن ۇلتتىق تاريح» جىلدارىنىڭ (1997-1998) تاعىلىمى مول بولعانىن ايتۋ ابزال. بۇدان وزگە: «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەنىپ, قىزىل يمپەريا تۇسىندا ورىن العان توتاليتاريزم, گەنوتسيد سىرى اشىلدى. ەلىمىزدىڭ جەر-جەرىندە جازىقسىز جازالانعانداردى ەسكە تۇسىرەتىن مەموريالدىق ەسكەرتكىشتەر اشىلدى. اسىل دا اياۋلى بوزداقتاردىڭ ەسىمدەرىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا الۋان باعىتتاعى مادەني-رۋحاني ءىس-شارالار ءوتتى. كوشە اتتارى وزگەرتىلدى. ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەر بوي كوتەردى. 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى بولىپ بەلگىلەندى.
ەسكە الار جانە ءبىر ماڭىزدى جوبا – «مادەني مۇرا» (2003) مەملەكەتتىك باعدارلاماسى دەر ەدىك. اتالعان باعدارلاما اياسىندا ۇلت تاريحىنىڭ ارعى-بەرگى كەزەڭى قايتا قارالىپ, ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى, ەجەلگى ەسكەرتكىش, ادەبي-مادەني جادىگەرلەر ءجىتى زەرتتەلىپ, بايىپتى زەردەلەندى. باستىسى, «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا كوپتەگەن تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر, بىرقاتار حالىققا قاجەتتى نىساندار قايتا جاڭعىرىپ, قولدانۋعا بەرىلدى. ويعا الساق, باعدارلاما اياسىندا – «قازاقتىڭ 1000 ءانى», «قازاقتىڭ 1000 كۇيى» قالىڭ كوپكە جەتتى. ءجۇز تومدىق – «بابالار ءسوزى» سەرياسى حالقىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعىنىڭ عاجايىپ ۇلگىسى, باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى بولدى. «بابالار ءسوزى» – قازاق فولكلورىنىڭ تەڭدەسسىز جوباسى رەتىندە قر ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا, يۋنەسكو-نىڭ شتاب-پاتەرىندە, ماينداعى فرانكفۋرت قالاسىنداعى كىتاپ كورمە-جارمەڭكەسىندە تانىستىرىلىمى ءوتتى. «فولكلورىن ءجۇز تومعا جيناپ, باستىرىپ شىعارعان الەمدەگى جالعىز ۇلت – قازاق» ەكەنى ايرىقشا اتالدى. ۇلت پەن ۇرپاققا ۇلگى ەتىلدى. ورتا جانە جوعارى مەكتەپ كىتاپحاناسىنان كەڭ ورىن الدى.
بۇدان باسقا, «حالىق – تاريح تولقىنىندا» (2013), «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» (2017), « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» (2018) سىندى ماڭىزدى جوبالار اياسىندا ۇلت مۇراتى ايقىندالىپ, ەلدىك مۇددەگە قىزمەت ەتەتىن مىڭ سان جۇمىستار قولعا الىنىپ, جۇزەگە اسىپ كەلەدى.
تاراز, تۇركىستان قالالارىنىڭ – 2000, 1500, قازاق حاندىعىنىڭ – 550 جىلدىقتارى جالپىۇلتتىق دەڭگەيدە ءوتتى. اتاقتى حان, بەلگىلى بي-شەشەندەر مەن تانىمال تۇلعالاردىڭ مەرەيتويلارى اتالدى. «الىپتار توبى» س.سەيفۋللين, ءى.جانسۇگىروۆ, ب.مايلين, س.مۇقانوۆ, م.اۋەزوۆ, ت.ب. مەن الاشتىڭ قايراتكەر-قالامگەرلەرىنىڭ (مىسالى, ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىنوۆ, م.دۋلاتوۆ, م.جۇماباەۆ, ج.ايماۋىتوۆ, س.قوجانوۆ, ت.رىسقۇلوۆ, م.شوقاي, ت.ب.) ەسىمى مەن ەڭبەكتەرى دە كەڭ تۇردە ءسوز ەتىلىپ, زەرتتەۋ جۇيەسىنە اينالدى. ورتا جانە جوعارى مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەندى. وقۋلىق پەن حرەستوماتيالاردان لايىقتى ورىن الدى.
– بيىلعى جولداۋدىڭ ماڭىزدى تۇستارىن ەسكە الساڭىز؟ ول جەردە ءوزىڭىز باسقاراتىن كافەدراعا ءتيىستى جەرلەرى بار ما؟
– قازاقستان حالقىنا ارنالعان – «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى جولداۋمەن وقىپ-تانىسقاندا, ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭدەرى مەن وركەندەۋ ورىستەرىنە جەتۋدىڭ مول مۇمكىندىكتەرى بايقالدى. اسىرەسە ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى باستى نازارعا الىنادى. زامان تالابىنا قاتىستى مەملەكەتتىك مۇددەلەر, قوعامدىق-ساياسي ءومىردى جاڭعىرتۋ جايى, ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ءمانى, باستى قاعيداتتارى العا تارتىلادى.
جاسىراتىنى جوق, ديپلومدى مامان كوپ, دەسە دە بوس جۇمىس ورنى بولا تۇرا, كادر تاپشىلىعى سەزىلەدى. جوو-دا ماماندىقتار قايتالاناتىنىن ەشكىم دە جوققا شىعارمايدى. كەرىسىنشە, ءىت-ماماندارى, بيوتەحنولوگيا, ماشينا جاساۋ, ماركەتينگ, مەتاللۋرگيا, تاماق ءوندىرىسى, راديوتەحنيكا, لوگيستيكا سىندى ماماندىقتارعا سۇرانىس جوعارى ەكەنىن ايتقان ءجون. بۇل تۇستا, ءسوز جوق ەڭبەك نارىعىن زەرتتەپ-زەردەلەۋ قاجەتتىلىگى, قوعامعا, ءومىر-تۇرمىسقا اسا ءزارۋ ماماندىقتارعا گرانت سانىن ەسەلەپ ارتتىرۋ مۇمكىندىگى تەرەڭ تانىلادى. وسى ورايدا جولداۋدا: «...ءوز تۇلەكتەرىن جۇمىسپەن قامتۋ جاعىنان ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جارتىسى عانا 60 پايىزدىق دەڭگەيگە قول جەتكىزىپ وتىر. سوندىقتان ولاردىڭ سانىن قىسقارتۋ ماسەلەسىن قاراۋ كەرەك», دەگەن تۇستارعا ءمان بەرگەن ءجون.
اسىلى, اتالعان جايتتاردىڭ ءبارى – ەل دامۋىنا, ۇلتتىق مۇراتقا نەگىزدەلىپ, ونى وركەنيەت دەڭگەيىنە كوتەرۋ باعىتىنا ارنالعانى كوڭىلگە قۋانىش ورناتادى. قىسقاسى, ەل ەرتەڭى مەن كەمەل كەلەشەگىنە قاتىستى ناقتى جۇمىستار, ماڭىزدى ماسەلەلەر, ساپالى وزگەرىستەر ءماندى دە نانىمدى, جۇيەلى جەتكىزىلەدى. بۇدان ءسوز جوق, ەل ەڭسەسى كوتەرىلەدى. ۇلت مۇراتى ايقىندالادى. جاسامپازدىققا جول اشىلادى.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل سەيىل,
«Egemen Qazaqstan»