مەتىركە داپتەردەگى تىڭ مالىمەتتەر

1801 جىلى بوكەي سۇلتان نۇرالىحان­ ۇلىنىڭ باستاۋىمەن كىشى جۇزدەگى قازاق رۋلارىنىڭ ءبىر توبى جايىق وزەنىنىڭ وڭ جاعىنا ءوتىپ, ەدىلگە دەيىنگى ارالىقتى كەڭ جايلاي باستاعان ەدى. اكىمشىلىك جا­عى­نان استراحان گۋبەرنياسىنا قا­را­عان بۇل ءوڭىردىڭ قازاق دالاسىنىڭ وز­گە پۇش­پاعىنا قاراعاندا ەرەكشەلىگى كوپ بول­دى. سونىڭ ءبىرى – ءدىن ماسەلەسى. ماسە­لەن, 1868 جىلى شىققان ۋاقىتشا ەرەجە بويىنشا قازاقتار بۇكىلرەسەيلىك مۇسىل­ماندار ءدىني باسقارماسى (ورىنبور مۋفتياتى) قۇرامىنان شىعارىلسا, ىشكى وردا­دا بۇل ەرەجە جۇرمەدى. بوكەيلىك قازاق­تارى مەشى­تىن اشىپ, مەدرەسەلەرىندە بالا­لا­رىن وقىتىپ, جىل سايىن ەسەبىن ورتا­لىق­قا تاپ­سىرىپ وتىردى. وسىنىڭ ارقا­سىن­دا بۇ­گىندە رەسەيدىڭ ۋفا مەن استرا­حان قالالا­رىنداعى ارحيۆتەرىندە بوكەي ور­دا­سىنىڭ مەتىركە جازبالارى ساقتالىپ قالعان.

مەتىركە دەگەن نە؟

ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان مەتىركە, مەتريچەس­كايا كنيگا دەگەنىمىز – مەشىتتەردىڭ تىر­كەۋ داپتەرى. ياعني مەشىت يمامى ءوز اۋىلىن­داعى مەشىتكە قاراستى جاماعاتتىڭ تۋ دەرەكتەرىن, نەكەلەسۋ, اجىراسۋ ءىسى جانە قاي­تىس بولعانداردى ارنايى داپتەرگە تىر­كەپ وتىرعان.

مەتىركە جۋرنالى ءتورت بولىمنەن تۇر­عان. ءبىرىنشى – جاڭا تۋعان سابيلەردى تىركەۋ ءبولىمى. مۇندا نارەستەنىڭ ەسىمى مەن جىنىسى, تۋعان جەرى, تۋعان كۇنى مەن ايى, اكە-شەشەسىنىڭ اتى-ءجونى, رۋى مەن تايپاسى, بۇل مالىمەتتەردى تىركەگەن يمامنىڭ اتى-ءجونى جازىلعان.

ەكىنشى بولىمدە قايتىس بولعان ادامدار­دى تىركەپ, ولاردىڭ اتى-ءجونىن, جاسىن, دۇ­نيەدەن وتكەن ۋاقىتىن, قانداي اۋرۋدان قاي­تىس بولعانىن, جەرلەنگەن جەرىن جانە تىر­كە­گەن يمامنىڭ اتى-ءجونىن قاعازعا تۇ­سىرگەن.

ءۇشىنشى بولىمدە نەكە تىركەلگەن. مۇندا جۇبايلاردىڭ اتى-ءجونى, رۋى مەن تايپاسى, مەكەنجايى جازىلادى, قىز بەن كۇيەۋ تاراپىنان وكىل بولعان ادامداردىڭ اتى-ءجونى, ولاردىڭ كۇيەۋ مەن قىزعا كىم بولىپ كەلەتىنى جازىلعان. بۇعان قوسا تاعى ەكى ادام قىز بەن كۇيەۋدىڭ ءوز رازىلىعىمەن نەكە­لەسكەنىنە كۋا بولىپ, قولىن قويعان نە­مەسە تاڭباسىن سالعان. وسى نەكەدە قىز جاعىنا بەرىلگەن قالىڭمال مولشەرى ناق­تى كورسەتىلىپ, نەكە قۇتپاسىن وقىعان يمام­نىڭ دەرەكتەرى جازىلعان.

مەتىركەدەگى تاعى ءبىر ءبولىم – تالاق (اجى­­راسۋ) مالىمەتتەرى. مۇندا دا اجىراسۋ سە­بەپ­تەرى, نەكە بۇزۋ شارتتارى, ەكى تاراپ­تىڭ مىندەتى انىق جازىلادى.

ۇلكەن ءىستىڭ باستاۋى

باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعىنىڭ «مەتىركە – اتا-تەگىمىز حاتتالعان قۇجات» جوباسى 2018 جىلى باستالعان ەكەن. سول جىلى رەسەي فەدەراتسياسىنداعى باشقۇرتستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ارحيۆىنەن ور­تالىق ماماندارى 10 مىڭ بەتتەي مەتىر­­كەلىك جۋرنالداردىڭ ەلەكتروندى كوشىر­مەسىن اكەلگەن ەكەن. سونىڭ ىشىندە ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان 1871 جىلعى جازبالار ۋفا ءارحيۆىنىڭ 295-قور, 9-تىزبەك, №30 ءىس رەتىن­دە تىركەلگەن, باس-اياعى 1340 بەتتەن تۇراتىن دۇنيە. بۇل بوكەيلىكتەگى تارعىن, تالوۆكى, قامىس-سامار, نارىن قيسىمدارى مەن تەڭىز وكرۋگىندەگى 80 ستارشىندىقتىڭ قۇجاتى. ياعني 80 مەشىتتىڭ 80 مولداسى ءوز اۋىلىنداعى تۋ, ءولۋ, نەكە جانە اجىراسۋ مالىمەتتەرىن 1871 جىلدىڭ باسىنان مۇقيات جازىپ, جىل سوڭىندا جوعارىعا تاپسىرعان.

– بۇل مەتىركە مالىمەتتەرىنە نازار اۋدار­ساق, 1871 جىلى بوكەيلىكتە 2224 ءسابي دۇنيەگە كەلگەنىن كورەمىز, ونىڭ 1212-ءىسى – ۇل, 1012-ءسى – قىز بالا بولعان. بۇل جىلى 689 جۇپ نەكەلەسىپ, 107 جۇپ اجىراسقان. جىل ىشىندە 715 ادام قايتىس بولعان, ونىڭ 375-ءى – ەر ازاماتتار, 340-ى – ايەلدەر. جالپى مەتىركەدە 10 347 ادامنىڭ اتى-ءجونى ايتىلادى. بۇل مالىمەتتەر ءتۇرلى باعىتتاعى تالاي عىلىمي زەرتتەۋلەرگە نە­گىز بولادى دەپ ويلايمىز. مىسالى, وسى مەتىركە جازبالارى بويىنشا تەك قايتىس بولعاندار جونىندە ساراپتاما جاساپ كورىپ, قازاققا قارسى جاسالعان قاستاندىقتىڭ بۇرىن-سوڭدى بەلگىسىز بولعان دالەلدەرى انىق كورىندى, – دەيدى تاريح جانە ارحەو­لوگيا ورتالىعىنىڭ باسشىسى جانتاس سافۋللين.

تۇلعالار توڭىرەگىندەگى اقتاڭداق

اراب جازۋىنداعى مەتىركە جازبالارىن قازىرگى الىپبيگە قوتارىپ شىققان تاريح ماگيسترى, «بوكەي ورداسى» تاريحي-مادەني كەشەنىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى گۇلمارۋ ساميعوللاقىزى وسى ءبىر جىلعى دەرەكتەردىڭ وزىندە تالاي-تالاي تىڭ مالى­مەتتەر تابىلعانىن ايتادى.

– بوكەي ورداسىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن تۇلعالار وتە كوپ. سونىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ تۇڭعىش ەتنوگراف عالىمدارىنىڭ ءبىرى مۇحامەد-سالىق باباجانوۆ. بۇگىنگە دەيىن تاريح عىلىمىندا مۇحامەد-سالىق­تىڭ قاي جىلى نەشە جاسىندا قايتىس بول­عاندىعى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق ەدى. مەتىر­كە كىتابىندا ونىڭ ساراتان ايىنىڭ 22-ءسى كۇنى ءىش اۋرۋىنان 37 جاسىندا وپات بولعانىن, تورعاي كولىنىڭ تەمىرقازىق تاراپىندا جەرلەنگەنىن بىلدىك. بۇعان دەيىن عالىمنىڭ تۋعان جىلى 1832, 1833, 1834 جىل دەگەن نۇسقالار ۇسىنىلىپ, ناقتى بايلام جاسالماعان. ەندى مىنە, 1871 جىلى 37 جاسىندا قايتىس بولعانىن كورىپ وتىرمىز. ونىڭ اجالى «اتىنىڭ ۇزەڭگىسىنە ۋ جاعىپ, ول ۋ ەتىگى ارقىلى دەنەگە تاراعاننان بولدى» نەمەسە «اتىنىڭ ايىلىن بوس تارتىپ, اتتان قۇلاپ مەرتىكتى» دەپ ايتىلاتىن, – دەيدى گۇلمارۋ مىرزاعاليەۆا.

مەتىركەدە بوكەي ورداسىن جاڭگىر حاننان كەيىن 1845-1854 جىلدارى باسقارعان ءادىل بوكەيحانوۆتىڭ سالىمگەرەي دەگەن بالاسى 1871 جىلى ءدالۋدىڭ ەكىنشى كۇنى دۇنيەگە كەلگەنى, اكەسى – تورە رۋى نۇرالى حان تايپاسى عادىل بوكەيحان ۇلى ەكەندىگى, ولار­دىڭ بۇل كەزدە شوڭاي كولى جاعىن مەكەن­دەگەنى جازىلعان.

سونداي-اق بەلگىلى كۇيشى دومبىراشى داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلىنىڭ ۇلى ازاماتكەرەيدىڭ بالاسى سەيىتكەرەي 1871 جىلى ساراتاننىڭ 25-ءى كۇنى دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. تۋعان جەرى تورعاي كولىنىڭ شىعىس تاراپى دەيدى. بۇل – ەل اۋزىندا «داۋلەتكەرەي جەرلەندى» دەلىنەتىن قارامولا ايماعى.

تاعى ءبىر قىزىقتى دەرەك – ورىس گەو­گرا­فيالىق قوعامىنىڭ مۇشەسى مۇحام­بەت-سالىق باباجانوۆتىڭ ۇلى ساحىپكەرەي 1871 جىلى 18 جەدىدە دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. ياعني اكەسى ولگەن كەزدە ىشتە قالعان بالا بولىپ تۇر. ء«بىز بۇل دەرەكتى بۇعان دەيىن بىلمەدىك. شاماسى جاس كەزىندە قايتىس بولعان شىعار» دەيدى گۇلمارۋ.

سونداي-اق بوكەي حاننىڭ بايبىشەدەن تۋعان ۇلكەن ۇلى تاۋكەنىڭ ءدالۋدىڭ 2-سىندە 71 جاسىندا ءىش اۋرۋىنان دۇنيەدەن ءوتىپ, شوڭاي كولىنىڭ شىعىس تاراپىندا جەر­لەنگەنى دە مەتىركەدە جازۋلى تۇر. بوكەي ورداسىن جاڭگىردەن كەيىن باسقارعان ءادىل سۇلتاننىڭ ۇلى حانگەرەي دە وسى جىلى 17 جاسىندا كوكىرەك اۋرۋىنان قايتىس بولعان ەكەن. بۇلاردىڭ ءبارى بوكەي ورداسى تاريحىندا وزىندىك ورنى, ءىزى بار تۇلعالار.

– ءبىز بۇعان دەيىن ر.سۇلەيمەنوۆ اتىن­داعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى ماماندارىمەن بىرلەسىپ بوكەيلىكتىڭ اراب جازۋلى قۇلپىتاستارىن زەرتتەگەن بولاتىن­بىز. سول كەزدە ءمالىم بولعان دەرەكتەر بۇگىنگى مەتىركە اقپاراتىمەن سايكەس ءتۇ­سىپ, ءبى­رىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىر. ماسە­لەن, مۇ­حامەد-سالىق باباجانوۆ پەن داۋ­لەت­كە­رەي شىعاەۆتىڭ تۇرعان تورعاي, سار­باستى, قارامولا ەلدى مەكەندەرىندەگى كونە قۇل­پىتاس ماتىندەرى مەشىتتەردىڭ تىركەۋ كىتابىنداعى جازبالارمەن ۇندەسەدى, – دەيدى گۇلمارۋ ساميعوللاقىزى.

رەسەيدەگىدەن ۇزاق ءومىر

– مەن جيناقتاعى مەديكو-دەموگرافيا­لىق مالىمەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, وسى كىتاپتاردا تىركەلگەن ادامداردىڭ ساۋلىق ساپاسىنا – عۇمىر ۇزاقتىعى مەن ءولىم سە­بەپتەرىنە تالداۋ جۇرگىزدىم. جۇمىس بارىسىندا مەتىركە كىتاپتارىندا اجالعا سە­بەپشى بولعان دەرت نە جازاتايىم وقيعانىڭ سانىن ەسەپتەپ شىقتىم, – دەيدى ماماندىعى دارىگەر اراپشى نۇرلان ءسادىر.

جازبالاردا بوكەيلىكتەردىڭ اجالى 1871 جىلى 63 ءتۇرلى دەرتتەن بولعانى انىق­تالعان. ونىڭ ىشىندە ەڭ ءجيى كەزدەسەتىنى – كەزىك, ياعني ءىش سۇزەگى, قۇرت نەمەسە كوكىرەك (تۋبەركۋلەز), ءىش, شەشەك اۋرۋلارى ەكەن. سونىڭ ىشىندە 220 ادام كەزىكتەن قايتقان. كەزىك سەبەبىنەن قايتىس بولعاندار ىشىندە كارى دە, جاس تا بار. نۇرلان قۋانىش ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قايتىس بولعان 132 ادام – 5 جاسقا دەيىنگى بالالار ەكەن. مەتىركە كىتاپ­تارىندا كەلتىرىلگەن مالىمەتتەرگە قارا­عاندا, سول كەزدەگى ەرلەردىڭ ورتاشا عۇمىر ۇزاقتىعى – 41,6 جاس, ايەلدەردىڭ ورتاشا عۇمىر ۇزاقتىعى – 32,0 جاس ەكەندىگى انىق­تالعان.

كەزىك تۋرالى جازعان ءبىر ماقالاسىندا قازاقتىڭ تۇڭعىش دارىگەرلەرىنىڭ ءبىرى حالەل دوسمۇحامەدوۆ «سارى كەزىكتەن اۋىرعان ءجۇز كىسىدەن ون كىسى ولەدى» دەگەن ەكەن. وسى ەسەپ­كە سالساق, 1871 جىلى بوكەيلىكتە 2200 ادام كەزىك اۋرۋىمەن اۋىرعان بولىپ شىعادى. «بۇل – قاي زامان ءۇشىن دە تىم ۇلكەن تراگەدياعا تولى كورسەتكىش. بۇ­دان شىعاتىن تاعى ءبىر قورىتىندى – پات­شا­لىق رەسەي قول استىنداعى حالىققا, سونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ ساۋلىعىنا جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەگەن, اسىرەسە جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ بويىنشا پارمەندى مەملەكەتتىك ساياسات جۇرگىزبەگەن» دەيدى ساراپشى.

1871 جىلعى مالىمەتكە قاراعاندا بو­كەي­لىك ەرلەردىڭ ورتاشا عۇمىر ۇزاقتىعى – 41,6 جاس, ايەلدەردىڭ ورتاشا عۇمىر ۇزاق­تىعى – 32,0 جاس بولعاندىعىن ايتقان ەدىك. قازىرگى زامان تۇرعىسىنان قاراعاندا بۇل, ارينە تىم قىسقا عۇمىر. الايدا نۇرلان ءسادىر سول كەزەڭدە پاتشالىق رەسەيدىڭ قالا­لارىندا تۇراتىن حالىقتىڭ ورتا جاسىمەن سالىستىرىپ, قىزىقتى مالىمەتتەر كەلتىردى. سويتسەك ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىن­دا رەسەي قالالارى تۇرعىندارىنىڭ ورتا جاسى – 30-دىڭ اينالاسى بولعان ەكەن. جانە ءولىم-ءجىتىمنىڭ ءجيى سەبەبى – الكوگو­ليزم, وسى الكوگوليزمنەن تۋىنداعان قان­دى قاقتىعىس­تار, سۋيتسيد, جىنىستىق اۋرۋلار بولىپتى. ماسەلەن, 1896 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە ەرلەردىڭ ورتا جاسى – 25, ايەلدەردىڭ ورتا جاسى 31, ال ماسكەۋدە تيىسىنشە 23 پەن 27 جاس بولعان ەكەن.

– قازاق اۋىلىنداعى ءار قازانىڭ بەسە­ۋىنىڭ ءبىرى, ال ەۋروپالىق رەسەيدەگى ءار قا­زانىڭ بەسەۋىنىڭ ۇشەۋى – بەس جاسقا دەيىن­گى بالا ەكەندىگى قاي قوعامنىڭ ومىر­شەڭ ەكەندىگىنەن حابار بەرەدى, – دەيدى نۇر­لان قۋانىش ۇلى. – جىل ىشىندە بوكەي وردا­سىندا بىردە-ءبىر سۋيتسيد بولماعان, جىنىس اۋرۋى سانالاتىن مەرەز – ءبىر رەت قانا تىركەلگەن.

P.S. ارينە بۇل مەتىركە جازبالارى عالىمداردىڭ قولىنا ءتيىپ, سان ءتۇرلى ساراپتاما جاسالعان جوق. مىسالى, قالىڭ­مال مولشەرىنە قاراپ سول كەزەڭدەگى حالىق­تىڭ ءال-اۋقاتىن باعامداۋعا بولادى. ال 1860 جىلداردان باستاپ توڭكەرىسكە دەيىن جۇيەلى تولتىرىلعان بۇل مەتىركە قۇجاتتارىن رەسەي ارحيۆتەرىنەن تۇگەل اكەلىپ, قازىرگى الىپبيگە اۋدارىپ, تاريحي اينالىمعا قوسسا, قانشاما اقتاڭداقتىڭ ورنى تولار ەدى. وكىنىشكە قاراي, ۇلكەن ەڭبەكپەن جاسالعان ءدال وسى 1871 جىلعى جازبالاردىڭ ءوزىن تولىققاندى كىتاپ ەتىپ شىعارىپ, عالىمداردىڭ قولىنا تيگىزۋ قارجى تاپشىلىعىنان مۇمكىن بولماي تۇر ەكەن. جىعىلعانعا جۇدىرىق دەگەندەي, جاقىندا باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعى تاراتىلىپ, وبلىستىق مۋزەي قۇرامىنا قوسىلىپ كەتتى. ورتالىقتىڭ سوڭعى جىلدارى قولعا العان جۇمىسىنان حاباردار عالىمدار دا, قاراپايىم حالىق تا «مەتىركە – اتا-تەگىمىز حاتتالعان قۇجات» جوباسى توقىراپ قالماسا ەكەن دەپ الاڭداپ وتىر.

باتىس قازاقستان وبلىسى